Bức chân dung

- Kìa, ông Mi-li-an! Có người nói bên cạnh tôi.

Tôi nhìn người đàn ông được chỉ, vì đã từ lâu tôi muốn biết mặt cái anh chàng Đông Gioăng ấy.

Ông không còn trẻ nữa. Mái tóc hoa râm, một màu xám đục, trông hơi giống những cái mũ lông thú mà một số dân tộc phương Bắc vẫn đội, và bộ râu mảnh, khá dài, xoã xuống ngực, cũng có dáng vẻ của bộ lông thú. Ông đang trò chuyện với một người đàn bà, cúi về phía bà, nói khẽ, nhìn bà bằng con mắt dịu dàng, đầy tôn kính và vuốt ve.

Tôi biết cuộc đời ông, hay ít ra là những gì người ta biết về nó. Ông đã được yêu điên cuồng nhiều lần, và đã có những tấn kịch xảy ra mà tên ông bị dính vào. Người ta nói về ông như một người đàn ông rất quyến rũ, gần như không cưỡng nổi. Khi tôi hỏi những người đàn bà ca ngợi ông nhiều nhất, để biết cái sức mạnh ấy của ông từ đâu mà có, sau một lúc suy nghĩ, bao giờ họ cũng trả lời:

- Tôi không biết. Đó là sức quyến rũ.

Hẳn nhiên ông không đẹp. Ông chẳng có chút gì vẻ thanh lịch mà chúng ta vẫn tưởng những kẻ chinh phục trái tim đàn bà phải có. Tôi tự hỏi, đầy tò mò, sức quyến rũ của ông ẩn ở đâu. Ở trí tuệ chăng? Chưa bao giờ người ta kể cho tôi nghe một câu nói dí dỏm nào của ông, cũng chẳng ai ca ngợi trí thông minh của ông. Ở ánh mắt chăng? Có lẽ. Hay ở giọng nói? Giọng nói của một số người có những vẻ duyên dáng đầy nhục cảm, không cưỡng nổi, có hương vị của những món ăn tuyệt hảo. Người ta thèm được nghe họ, và âm thanh lời nói của họ thấm vào ta như một món ngon.

Có một người bạn đi ngang qua. Tôi hỏi anh:

- Cậu có quen ông Mi-li-an không?

- Có.

- Thế thì giới thiệu chúng tớ với nhau đi.

Một phút sau, chúng tôi đã bắt tay nhau và trò chuyện giữa hai khung cửa. Những gì ông nói đều đúng đắn, dễ nghe, nhưng chẳng có gì xuất sắc. Giọng nói quả thật đẹp, êm ái, vuốt ve, du dương. Nhưng tôi từng nghe những giọng nói lôi cuốn hơn, lay động hơn. Người ta nghe ông một cách thích thú, như người ta ngắm một dòng suối đẹp đang chảy. Chẳng cần căng óc ra để theo kịp ông, chẳng có ẩn ý nào kích thích trí tò mò, chẳng có sự chờ đợi nào giữ cho sự chú ý luôn tỉnh táo. Câu chuyện của ông đúng hơn là làm người ta thư thái, chẳng nhen lên trong ta một khao khát mãnh liệt muốn đáp lại hay cãi lại, cũng chẳng nhen lên sự tán thưởng hân hoan.

Vả lại đáp lời ông cũng dễ như nghe ông. Câu trả lời tự đến trên môi, ngay khi ông vừa nói xong, và những câu nói cứ thế đi về phía ông, như thể những gì ông nói đã tự nhiên làm chúng thoát ra khỏi miệng.

Chẳng mấy chốc một ý nghĩ làm tôi sững lại. Tôi mới quen ông được mười lăm phút, vậy mà tôi có cảm giác ông là một người bạn cũ của mình, rằng mọi thứ ở ông đã quen thuộc với tôi từ lâu: khuôn mặt, cử chỉ, giọng nói, ý nghĩ của ông.

Bỗng nhiên, sau vài phút trò chuyện, ông như đã vào hẳn trong vòng thân tình của tôi. Mọi cánh cửa giữa chúng tôi đều đã mở, và có lẽ tôi sẽ thổ lộ với ông, nếu ông hỏi, những tâm sự về bản thân mình mà thường ngày người ta chỉ trao cho những người bạn lâu năm nhất.

Hẳn nhiên ở đây có một điều bí ẩn. Những hàng rào đóng chặt giữa mọi con người, những hàng rào mà thời gian đẩy lùi từng cái một khi sự đồng cảm, những sở thích giống nhau, cùng một trình độ học vấn và những mối quan hệ thường xuyên đã dần dần mở khoá chúng, dường như không hề tồn tại giữa ông và tôi, và hẳn là giữa ông và tất cả những ai, đàn ông hay đàn bà, mà tình cờ đưa đến trên đường đời của ông.

Nửa tiếng sau, chúng tôi chia tay, hứa với nhau sẽ thường xuyên gặp lại, và ông cho tôi địa chỉ sau khi mời tôi đến ăn trưa vào ngày kia.

Vì quên mất giờ, tôi đến quá sớm. Ông chưa về. Một người hầu đứng đắn và im lặng mở cho tôi một phòng khách đẹp, hơi tối, ấm cúng, trầm mặc. Tôi thấy dễ chịu như ở nhà mình. Đã bao lần tôi nhận thấy ảnh hưởng của căn phòng lên tính tình và đầu óc! Có những căn phòng mà ở đó lúc nào người ta cũng thấy mình ngốc nghếch. Có những căn phòng khác, ngược lại, lúc nào người ta cũng thấy mình hoạt bát. Có căn làm ta buồn, dù sáng sủa, trắng trẻo và thếp vàng. Có căn làm ta vui, dù treo những tấm vải trầm lặng. Con mắt ta, cũng như trái tim ta, có những mối ghét và những mối thương mà thường nó chẳng cho ta biết, và nó áp đặt chúng một cách thầm lặng, lén lút, lên tâm trạng của ta. Sự hài hoà của đồ đạc, của những bức tường, phong cách của cả một tổng thể tác động tức thì lên bản tính tinh thần của ta, như không khí của rừng, của biển hay của núi làm thay đổi bản tính thể chất của ta.

Tôi ngồi xuống một chiếc trường kỷ khuất dưới những tấm nệm, và bỗng thấy mình được đỡ, được nâng, được bao bọc bởi những túi lông nhỏ bọc lụa ấy, như thể hình dáng và chỗ ngồi của thân thể tôi đã được đánh dấu sẵn trên món đồ này.

Rồi tôi nhìn quanh. Trong phòng chẳng có gì rực rỡ. Khắp nơi là những đồ vật đẹp mà khiêm nhường, đồ đạc giản dị mà quý hiếm, những tấm rèm phương Đông trông chẳng giống mua ở cửa hàng Lu-vrơ mà như mang ra từ trong một hậu cung. Và trước mặt tôi là một bức chân dung đàn bà. Đó là một bức chân dung cỡ vừa, vẽ đầu và nửa thân trên, cùng hai bàn tay đang cầm một cuốn sách. Nàng còn trẻ, đầu trần, tóc chải rẽ phẳng hai bên, mỉm cười hơi buồn. Có phải vì nàng để đầu trần, hay vì ấn tượng về dáng vẻ thật tự nhiên của nàng, mà chưa bao giờ tôi thấy một bức chân dung đàn bà nào lại như đang ở nhà mình đến thế, trong căn nhà này. Hầu hết những bức chân dung tôi biết đều đang trình diễn, hoặc là quý bà mặc lễ phục, chải đầu cho hợp, với vẻ biết rõ mình đang ngồi làm mẫu trước hoạ sĩ trước tiên, rồi sau đó trước tất cả những ai sẽ ngắm mình, hoặc là bà ta đã chọn một dáng vẻ buông thả trong một bộ đồ mặc nhà được chọn kỹ.

Có những bà đứng, uy nghi, trong vẻ đẹp rực rỡ, với một vẻ kiêu kỳ hẳn không giữ được lâu trong cuộc sống thường ngày. Có những bà làm duyên làm dáng, trong sự bất động của tấm vải. Và bà nào cũng có một thứ gì nho nhỏ, một bông hoa hay một món nữ trang, một nếp gấp áo hay một nếp môi, mà người ta cảm thấy là do hoạ sĩ đặt vào cho đẹp mắt. Dù họ đội mũ, cài đăng ten trên tóc hay chỉ để tóc trần, người ta vẫn đoán ra ở họ một cái gì không hoàn toàn tự nhiên. Cái gì? Người ta không biết, vì người ta chưa từng quen họ, nhưng người ta cảm thấy. Họ như đang đến thăm ai đó, ở nhà những người mà họ muốn làm vừa lòng, muốn tỏ ra với tất cả vẻ đẹp nhất của mình. Và họ đã nghiên cứu dáng điệu của mình, lúc thì khiêm nhường, lúc thì kiêu kỳ.

Còn nàng thì nói sao đây? Nàng đang ở nhà mình, và một mình. Phải, nàng một mình, vì nàng mỉm cười như người ta mỉm cười khi một mình nghĩ đến một điều gì buồn mà êm ái, chứ không như người ta mỉm cười khi đang bị nhìn. Nàng một mình đến thế, và ở nhà mình đến thế, đến nỗi cả căn hộ rộng lớn này như chẳng còn ai khác ngoài nàng. Một mình nàng ở đó, làm đầy nó, làm nó sống động. Có thể có rất nhiều người bước vào đây, và tất cả những người ấy có thể nói, cười, thậm chí hát. Nàng vẫn sẽ luôn một mình, với một nụ cười cô độc, và một mình nàng, bằng ánh mắt của bức chân dung, sẽ làm cho căn phòng sống động.

Ánh mắt ấy cũng thật độc nhất. Nó rơi thẳng xuống tôi, vuốt ve và bất động, mà không nhìn thấy tôi. Mọi bức chân dung đều biết mình đang được ngắm, và chúng đáp lại bằng mắt, bằng những đôi mắt biết nhìn, biết nghĩ, dõi theo ta, không rời ta, từ lúc ta bước vào cho đến lúc ta ra khỏi căn phòng chúng ngự.

Bức này không nhìn thấy tôi, không nhìn thấy gì cả, dù ánh mắt nàng cắm thẳng vào tôi. Tôi nhớ đến câu thơ lạ lùng của Bô-đơ-le:

Và đôi mắt em quyến rũ như mắt một bức chân dung.

Quả thật chúng quyến rũ tôi không sao cưỡng nổi, chúng ném vào tôi một cơn xao xuyến lạ lùng, mạnh mẽ, mới mẻ, đôi mắt vẽ ấy, đôi mắt đã từng sống, hay có lẽ vẫn đang sống. Ôi, một sức quyến rũ vô tận và làm mềm lòng như một làn gió thoảng, mê hoặc như một bầu trời hoàng hôn đang tắt màu tím hoa cà, hồng và xanh, và hơi u buồn như màn đêm đang đến phía sau, toả ra từ khung tranh tối màu và đôi mắt không sao dò thấu ấy! Đôi mắt ấy, đôi mắt được tạo nên bằng vài nét cọ, giấu trong mình điều bí ẩn của cái dường như có mà không tồn tại, của cái có thể hiện ra trong ánh mắt một người đàn bà, của cái làm nảy mầm tình yêu trong ta.

Cửa mở. Ông Mi-li-an bước vào. Ông xin lỗi vì về muộn. Tôi xin lỗi vì đến sớm. Rồi tôi nói với ông:

- Hỏi ông người đàn bà này là ai thì có tò mò quá không?

Ông đáp:

- Đó là mẹ tôi, mất khi còn rất trẻ.

Và tôi hiểu ra sức quyến rũ không sao giải thích nổi của người đàn ông này từ đâu mà có!

— Hết —