Hạng tép riu

Viên chức Nê-vư-ra-di-mốp đang viết nháp một lá thư chúc mừng: "Kính thưa ngài, đấng cha mẹ và ân nhân! Kính chúc ngài trải qua ngày lễ Sáng Láng này, cũng như bao ngày lễ về sau nữa, trong sức khoẻ dồi dào và an khang. Và cũng kính chúc gia đình ngài…"

Ngọn đèn sắp cạn dầu hoả đang bốc khói, khét lẹt. Trên bàn, sát bàn tay đang viết của Nê-vư-ra-di-mốp, một con gián lạc đường đang hốt hoảng chạy tới chạy lui. Cách phòng trực hai phòng, bác gác cửa Pa-ra-môn đang đánh đôi ủng ngày lễ của mình lần thứ ba, hăng say đến nỗi tiếng bác nhổ nước bọt và tiếng bàn chải xi đánh giày vọng khắp các phòng.

"Còn viết thêm gì cho nó nữa đây, cái thằng khốn ấy?" Nê-vư-ra-di-mốp nghĩ ngợi, ngước mắt nhìn lên trần nhà ám khói.

Trên trần, anh thấy một vòng tròn sẫm màu, đó là bóng của chao đèn. Thấp hơn là những gờ trần phủ bụi, thấp hơn nữa là những bức tường sơn từ thời xửa thời xưa một màu nâu xanh. Và căn phòng trực bỗng hiện ra trước mắt anh như một bãi sa mạc, đến nỗi anh thấy thương chẳng những bản thân mình, mà thương cả con gián…

"Mình thì trực xong rồi ra khỏi đây, còn nó thì phải trực ở đây suốt cả kiếp gián, anh vươn vai nghĩ. Buồn quá! Hay là đi đánh giày cho mình nhỉ?"

Rồi lại vươn vai thêm lần nữa, Nê-vư-ra-di-mốp uể oải lê bước sang phòng gác cửa. Pa-ra-môn đã thôi đánh ủng… Một tay cầm bàn chải, tay kia làm dấu thánh, bác đứng bên ô cửa sổ thông gió đang mở mà lắng nghe…

— Chuông đổ rồi! Bác thì thầm với Nê-vư-ra-di-mốp, mắt nhìn anh không chớp, mở to. Đổ rồi đấy ạ!

Nê-vư-ra-di-mốp ghé tai vào ô cửa sổ thông gió lắng nghe. Qua ô cửa, cùng với không khí mùa xuân tươi mát, tiếng chuông Phục Sinh ùa vào phòng. Tiếng chuông gầm vang lẫn với tiếng xe cộ ồn ào, và giữa mớ âm thanh hỗn độn ấy chỉ nổi lên được tiếng chuông giọng cao rộn ràng của nhà thờ gần nhất, cùng một tràng cười to, the thé của ai đó.

— Bao nhiêu là người! Nê-vư-ra-di-mốp thở dài, nhìn xuống đường, nơi cạnh những chén đèn dầu thắp sáng, từng bóng người nối nhau chập chờn. Ai cũng chạy đi lễ sớm… Bọn bạn mình giờ chắc đã uống rồi, đang đi lang thang khắp phố. Bao nhiêu là tiếng cười, tiếng nói! Chỉ có mỗi mình là khốn khổ thế này, phải ngồi đây đúng cái ngày như thế này. Mà năm nào cũng phải thế!

— Thế ai bảo ông nhận làm thuê? Pa-ra-môn bảo. Hôm nay đâu phải phiên trực của ông, mà là ông Da-xtu-pốp thuê ông trực thay. Cứ lúc thiên hạ đi chơi là ông lại nhận làm thuê… Tham thế!

— Tham cái quỷ gì? Có gì đâu mà tham: tất cả có hai rúp với một cái cà vạt kèm theo… Là túng chứ có phải tham đâu! Mà bây giờ, cậu biết không, được đi lễ sớm cùng bạn bè, rồi về phá chay thì hay biết mấy… Uống một tí, nhắm một tí, rồi lăn ra ngủ… Ngồi bên bàn, có cái bánh Phục Sinh đã làm phép, ấm xa-mô-va reo ro ro, bên cạnh lại có một cô nàng thế này thế kia… Uống một ly rồi nâng cái cằm bé xinh của cô ấy, ấy thế là thấy xao xuyến… thấy mình là con người… Ôi chao… đời hỏng rồi! Kìa, có đứa khốn nào vừa đi xe ngựa qua, còn mình thì ngồi đây mà nghĩ ngợi…

— Ai có phận nấy, ông I-van Đa-ni-lứt ạ, bác gác cửa nói. Nhờ trời, rồi ông cũng sẽ lên chức, sẽ được đi xe ngựa.

— Tôi ấy à? Không đâu, cậu ơi, đừng có đùa. Có vỡ người ra tôi cũng chẳng lên quá ngạch cố vấn danh dự… Tôi không có học.

— Ông tướng của chúng ta cũng có học hành gì đâu, thế mà…

— Ông tướng thì trước khi lên được đến đấy đã ăn cắp cả trăm nghìn. Mà dáng dấp ông ta, cậu ạ, cũng khác tôi… Với cái dáng dấp như tôi thì đi chẳng được bao xa! Lại thêm cái họ hèn hạ hết sức: Nê-vư-ra-di-mốp! Tóm lại, cậu ạ, là cảnh không lối thoát. Muốn thì cứ sống thế, không muốn thì treo cổ mà chết…

Nê-vư-ra-di-mốp rời ô cửa, buồn bã đi tới đi lui qua các phòng. Tiếng chuông gầm vang mỗi lúc một to. Giờ đã chẳng cần đứng bên cửa sổ mới nghe được nữa. Và tiếng chuông càng nghe rõ, tiếng xe cộ càng ầm ầm, thì những bức tường màu nâu và những gờ trần ám khói càng trông tối tăm, ngọn đèn càng bốc khói mạnh.

"Hay là trốn trực nhỉ?" Nê-vư-ra-di-mốp nghĩ.

Nhưng chuyện trốn ấy chẳng hứa hẹn điều gì ra hồn… Ra khỏi sở, lang thang khắp thành phố, rồi Nê-vư-ra-di-mốp cũng sẽ về căn phòng trọ của mình, mà ở phòng trọ thì còn xám xịt, còn tệ hơn phòng trực… Cứ cho là hôm nay anh trải qua thật vui, thật dễ chịu, nhưng rồi sau đó thì sao? Vẫn những bức tường xám ấy, vẫn những ca trực thuê và những lá thư chúc mừng ấy…

Nê-vư-ra-di-mốp dừng lại giữa phòng trực, nghĩ ngợi.

Nỗi khao khát một cuộc sống mới, tốt đẹp hơn bóp nghẹt tim anh, đau đớn không chịu nổi. Anh thèm khát được bỗng dưng có mặt ngoài phố, hoà vào đám đông sống động, được dự phần vào ngày đại lễ mà vì nó tất cả những quả chuông kia đang gầm vang và những cỗ xe kia đang rầm rập. Anh thèm những gì anh từng trải qua hồi bé: gia đình quây quần, những khuôn mặt trang nghiêm của người thân, khăn trải bàn trắng, ánh sáng, hơi ấm… Anh nhớ đến cỗ xe chở một bà quý tộc vừa chạy qua, chiếc áo khoác ông chánh văn phòng diện, sợi dây chuyền vàng trên ngực ông thư ký… Anh nhớ đến chiếc giường ấm, tấm huân chương thánh Xta-ni-xláp, đôi ủng mới, bộ lễ phục không sờn khuỷu tay… Anh nhớ đến những thứ ấy, bởi vì anh chẳng có thứ nào cả…

"Hay là ăn cắp? Anh nghĩ. Ăn cắp thì, cứ cho là không khó, nhưng giấu được mới khó… Người ta bảo ăn cắp xong thì trốn sang Mỹ, mà có quỷ mới biết cái nước Mỹ ấy ở đâu! Muốn ăn cắp thì cũng phải có học chứ."

Tiếng chuông lặng dần. Chỉ còn nghe tiếng xe cộ xa xa và tiếng ho của Pa-ra-môn, còn nỗi buồn và cơn giận của Nê-vư-ra-di-mốp thì mỗi lúc một mạnh hơn, không sao chịu nổi. Trong phòng làm việc, đồng hồ điểm mười hai giờ rưỡi.

"Hay là viết đơn tố giác? Thằng Prô-skin tố giác, thế là lên như diều…"

Nê-vư-ra-di-mốp ngồi xuống bàn mình, nghĩ ngợi. Ngọn đèn đã cháy cạn sạch dầu, bốc khói dữ dội, chực tắt. Con gián lạc đường vẫn còn chạy lăng xăng trên bàn, chẳng tìm được chỗ trú…

"Tố giác thì được đấy, nhưng làm sao mà viết! Phải viết vòng vo tam quốc, khéo léo luồn lách như thằng Prô-skin… Mình sao làm nổi! Viết ra thế nào rồi chính mình lại bị vạ lây. Đồ đần, quỷ tha ma bắt mình đi cho rồi!"

Vắt óc nghĩ cách thoát khỏi cảnh không lối thoát, Nê-vư-ra-di-mốp dán mắt vào lá thư nháp mình vừa viết. Lá thư ấy gửi cho một kẻ anh căm ghét tận đáy lòng và sợ hãi, kẻ mà đã mười năm nay anh khẩn khoản xin được chuyển từ chỗ lương mười sáu rúp lên chỗ lương mười tám rúp…

— À… mày còn chạy ở đây hả, đồ quỷ! Anh giận dữ đập lòng bàn tay vào con gián vô phúc lọt vào mắt anh. Cái đồ ghê tởm!

Con gián ngã ngửa, tuyệt vọng quẫy chân… Nê-vư-ra-di-mốp nhón lấy một cái chân của nó, ném vào bóng đèn. Trong bóng đèn loé sáng lên một cái, kêu xèo xèo…

Và Nê-vư-ra-di-mốp thấy nhẹ cả người.

— Hết —