Liêu Trai: Bạch Thu Luyện

Ở Trực Lệ có Mộ sinh, tên tục là Thiềm Cung, con của nhà buôn Mộ Tiểu Hoàn. Chàng thông minh, thích đọc sách. Năm mười sáu tuổi, cha chàng cho rằng nghề văn viển vông, bắt bỏ học đi buôn, theo cha xuống đất Sở. Mỗi khi ngồi trên thuyền rảnh rỗi, chàng lại ngâm thơ.

Tới Vũ Xương, cha chàng ở lại quán trọ trông hàng. Chàng nhân lúc cha đi vắng, cầm sách ngâm thơ, âm điệu sang sảng. Chàng thường thấy bóng người chập chờn ngoài cửa sổ, như có ai nghe trộm, nhưng cũng không lấy làm lạ. Một tối, cha đi ăn tiệc lâu chưa về, chàng ngâm càng say sưa. Có người đi đi lại lại ngoài cửa sổ, ánh trăng soi rất rõ. Chàng lấy làm lạ, vội ra nhìn, thì là một cô gái mười lăm mười sáu tuổi, đẹp nghiêng thành. Thấy chàng, cô vội lánh đi.

Hai ba ngày sau, hai cha con chở hàng về bắc, chiều tối đậu thuyền bên hồ. Cha chàng vừa đi đâu vắng, thì có một bà già bước vào nói:

— Cậu giết con gái tôi rồi!

Chàng giật mình hỏi. Bà nói:

— Tôi họ Bạch. Tôi có đứa con gái tên Thu Luyện, cũng biết chữ nghĩa. Nó bảo ở trong thành được nghe cậu ngâm thơ, đến nay nhớ thương đến bỏ ăn bỏ ngủ. Tôi muốn gả nó cho cậu, cậu không được từ chối.

Trong lòng chàng thật cũng ưng, chỉ lo cha giận, nên nói thật với bà. Bà không tin, cứ đòi chàng phải thề hẹn. Chàng không chịu. Bà giận nói:

— Chuyện cưới xin trên đời, có kẻ mang lễ tới cầu mà không được. Nay bà già này tự làm mai, cậu lại không nhận, còn gì nhục hơn! Đừng mong qua được sông về bắc!

Rồi bà bỏ đi.

Một lát cha chàng về, chàng khéo léo kể lại, ngầm mong cha bằng lòng. Nhưng cha chê nhà ấy ở xa, lại khinh con gái mới lớn đã tơ tưởng chuyện chồng con, nên cười gạt đi.

Chỗ thuyền đậu nước sâu ngập mái chèo. Đêm ấy bỗng cát sỏi dồn lên, thuyền mắc cạn không đi được. Trên hồ năm nào cũng có thuyền buôn phải ở lại giữ bãi, đợi tới năm sau mùa nước hoa đào dâng lên, hàng nơi khác chưa tới, thì hàng trong thuyền bán được gấp trăm lần giá gốc. Vì thế ông Mộ cũng không lo lắm. Ông chỉ tính năm sau xuống phương nam còn phải gom thêm vốn, bèn để con ở lại, một mình về.

Chàng thầm mừng, chỉ tiếc đã không hỏi nhà bà già ở đâu. Trời tối, bà già cùng một con hầu dìu cô gái tới, trải áo đặt nằm trên giường, rồi bảo chàng:

— Người ta ốm tới thế này, đừng có kê cao gối mà làm như không có chuyện gì!

Rồi đi. Chàng mới nghe thì sợ. Cầm đèn lại xem cô gái, thì thấy dáng ốm mà vẫn yêu kiều, mắt long lanh như sóng thu. Chàng hỏi han đôi câu, nàng chỉ mỉm cười. Chàng nài nàng nói một lời, nàng mới nói:

— Vì chàng mà tiều tuỵ, lại thẹn với chàng. Câu thơ ấy chàng ngâm cho thiếp đi.

Chàng mừng như điên, muốn lại gần, nhưng thương nàng yếu ớt. Chàng thò tay vào áo nàng đùa nghịch, nàng bất giác vui lên cười đùa, rồi nói:

— Chàng ngâm cho thiếp ba lần bài thơ áo lụa từng lớp của Vương Kiến, thì bệnh thiếp sẽ khỏi.

Chàng làm theo. Mới ngâm được hai lượt, nàng đã khoác áo ngồi dậy nói:

— Thiếp khỏi rồi!

Ngâm thêm lượt nữa, thì nàng cất giọng run run hoà theo. Chàng càng bay bổng tâm hồn, bèn tắt đèn cùng ngủ.

Trời chưa sáng nàng đã dậy, nói:

— Mẹ thiếp sắp tới rồi.

Chẳng bao lâu, bà già quả nhiên tới, thấy con gái trang điểm ngồi vui vẻ, bất giác mừng rỡ. Bà rủ con về, cô gái cúi đầu không nói. Bà bèn tự về, bảo:

— Con thích đùa với cậu ấy thì tuỳ con.

Lúc ấy chàng mới gặng hỏi nhà nàng ở đâu. Nàng nói:

— Thiếp với chàng chẳng qua là bạn mới quen, cưới xin còn chưa chắc, cần gì phải biết nhà thiếp.

Nhưng hai người thương yêu nhau, thề hẹn rất bền.

Một đêm nàng dậy sớm khêu đèn, chợt giở sách ra, rồi buồn rầu rưng rưng nước mắt. Chàng vội dậy hỏi. Nàng nói:

— Cha chàng sắp tới rồi. Chuyện của hai ta, thiếp vừa lấy sách bói thử, giở ra gặp bài Giang Nam khúc của Lý Ích, lời ý chẳng lành.

Chàng an ủi:

— Câu đầu là lấy được chồng lái buôn Cù Đường, thế là đại cát rồi, chẳng lành chỗ nào!

Nàng mới hơi vui. Nàng đứng dậy từ biệt, nói:

— Tạm chia tay, sáng ra thì ngàn người chỉ trỏ mất.

Chàng nắm tay nàng nghẹn ngào hỏi:

— Nếu việc tốt thành, thì báo tin cho nàng ở đâu?

— Thiếp thường sai người dò la, thành hay không thiếp đều biết cả.

Chàng định xuống thuyền tiễn, nàng một mực từ chối rồi đi.

Chẳng bao lâu ông Mộ quả nhiên tới. Chàng dần dần kể thật. Cha ngờ chàng gọi gái lầu xanh, giận mắng nhiếc. Xem kỹ hàng hoá trong thuyền không thiếu hụt gì mới thôi mắng.

Một tối, ông Mộ không có ở thuyền, nàng bỗng tới. Gặp nhau quyến luyến, không biết tính sao. Nàng nói:

— Lên xuống đều có số, hãy lo trước mắt đã. Thiếp tạm giữ chàng lại hai tháng, rồi sẽ tính chuyện đi ở.

Lúc chia tay, nàng hẹn lấy tiếng ngâm thơ làm hiệu gặp nhau. Từ đó hễ ông Mộ đi vắng, chàng cất tiếng ngâm to, thì nàng tự tới.

Hết tháng tư, giá hàng lỡ thời, các nhà buôn không có cách gì, góp tiền tới miếu thần hồ cầu khấn. Qua tết Đoan Ngọ, nước mưa đổ về nhiều, thuyền mới đi được.

Về nhà rồi, chàng nhớ thương thành bệnh. Ông Mộ lo, mời cả thầy thuốc lẫn thầy cúng. Chàng lén nói với mẹ:

— Bệnh này không phải thuốc thang cúng bái mà khỏi được, chỉ có Thu Luyện tới thôi.

Ông Mộ lúc đầu giận. Lâu dần thấy con tiều tuỵ rũ rượi, mới sợ, thuê xe chở con xuống đất Sở, đậu thuyền đúng chỗ cũ. Hỏi người quanh vùng, không ai biết bà già họ Bạch. Vừa lúc có một bà già đang cầm lái bên hồ, tự nhận là người ấy. Ông Mộ lên thuyền bà, nhìn thấy Thu Luyện, thầm mừng. Nhưng hỏi kỹ quê quán dòng họ, thì chỉ là nhà ở trên thuyền, trôi nổi khắp nơi. Ông bèn kể thật bệnh của con, mong cô gái lên thuyền, tạm để chữa cho con khỏi bệnh nặng. Bà già vì chưa có lời hẹn cưới, không chịu. Cô gái ló nửa mặt ra, chăm chú lắng nghe, nghe hai người nói, nước mắt như sắp trào ra. Bà già nhìn mặt con, lại thấy ông Mộ van nài, cũng bằng lòng.

Tối đến, ông Mộ đi ra ngoài, cô gái quả nhiên tới, đến bên giường khóc:

— Dáng ốm của thiếp năm nào, nay đến lượt chàng rồi! Mùi vị trong ấy, không thể không để chàng nếm biết. Nhưng chàng gầy yếu thế này, vội vàng sao khỏi ngay được? Để thiếp ngâm cho chàng một bài.

Chàng cũng mừng. Nàng cũng ngâm bài thơ cũ của Vương Kiến. Chàng nói:

— Đó là tâm sự của nàng, chữa cho hai người sao được? Nhưng nghe tiếng nàng, tinh thần ta đã tỉnh rồi. Nàng thử ngâm cho ta bài nghìn cành dương liễu đều ngả về tây.

Nàng làm theo. Chàng khen:

— Sướng thay! Ngày trước nàng đọc từ khúc, có bài Hái sen nói hương sen thơm khắp mười khoảnh hồ. Ta vẫn chưa quên, phiền nàng ngâm dài giọng cho ta nghe.

Nàng lại làm theo. Vừa dứt, chàng đã nhảy dậy nói:

— Ta có ốm bao giờ đâu!

Rồi ôm lấy nàng, bệnh nặng như chưa từng có. Chàng hỏi:

— Cha ta gặp mẹ nàng nói thế nào? Việc có thành không?

Nàng đã đoán biết ý ông Mộ, thẳng thắn nói:

— Không thành.

Rồi nàng đi, cha chàng tới, thấy con đã dậy được, mừng lắm, chỉ an ủi khuyên nhủ. Ông nói:

— Cô gái ấy tốt thật. Nhưng từ thuở còn để tóc trái đào đã cầm lái hát chèo đò, chưa nói tới chuyện hèn kém, e cũng không giữ được nết đoan chính.

Chàng không nói gì. Ông Mộ đi rồi, nàng lại tới, chàng kể lại ý cha. Nàng nói:

— Thiếp đã nhìn thấu rồi. Chuyện thiên hạ, càng vội càng xa, càng đón càng lánh. Phải để ý ông tự xoay chuyển, quay lại cầu mình.

Chàng hỏi kế. Nàng nói:

— Phàm nhà buôn chí ở cái lợi. Thiếp có phép biết trước giá hàng. Vừa rồi thiếp xem hàng trong thuyền, chẳng thứ nào có lãi. Chàng thưa với cha giùm thiếp: tích thứ hàng này thì lãi gấp ba, thứ kia thì lãi gấp mười. Về nhà, lời thiếp ứng nghiệm, thì thiếp là nàng dâu tốt rồi. Lần sau tới, chàng mười tám, thiếp mười bảy, có ngày vui vầy, lo gì!

Chàng đem giá hàng nàng nói thưa với cha. Cha không tin lắm, tạm lấy nửa số vốn còn lại làm theo. Về nhà, hàng ông tự mua thì lỗ to. May mà làm theo lời nàng một ít, lãi lớn, bù lại được. Từ đó ông phục Thu Luyện như thần. Chàng lại càng thổi phồng lên, bảo nàng tự nói có thể làm cho nhà giàu.

Ông Mộ bèn gom thêm vốn xuống phương nam. Tới hồ, mấy ngày không thấy bà Bạch. Qua mấy ngày nữa mới thấy thuyền bà đậu dưới hàng liễu, ông liền đưa lễ hỏi. Bà già không nhận gì cả, chỉ chọn ngày lành đưa con gái sang thuyền. Ông Mộ thuê riêng một chiếc thuyền cho hai con làm lễ hợp cẩn.

Nàng bảo ông Mộ đi tiếp về phía nam, những hàng nên tích trữ nàng đều ghi ra giao cho ông. Bà già mời con rể đi, ở luôn trên thuyền của bà. Ba tháng sau ông Mộ về. Hàng chở tới đất Sở, giá đã tăng gấp năm lần.

Lúc sắp về bắc, nàng xin chở theo nước hồ. Về nhà rồi, bữa nào nàng cũng cho thêm một ít vào thức ăn, như người ta dùng giấm dùng tương. Từ đó mỗi lần đi phương nam, chàng đều chở về cho nàng mấy vò.

Ba bốn năm sau, nàng sinh được một con trai. Một hôm nàng khóc lóc đòi về thăm nhà. Ông Mộ bèn cùng con trai và con dâu xuống đất Sở. Tới hồ, không biết bà già ở đâu. Nàng gõ vào mạn thuyền gọi mẹ, thần sắc thất thần, giục chàng đi dọc hồ hỏi han.

Vừa hay có người câu cá tầm câu được một con cá heo trắng. Chàng lại gần xem, thì là một con vật to lớn, hình dáng giống hệt người. Chàng lấy làm lạ, về kể với vợ. Nàng kinh hãi, bảo mình vốn có nguyện phóng sinh, dặn chàng chuộc nó thả đi. Chàng tới bàn với người câu cá, người ấy đòi giá rất cao. Nàng nói:

— Thiếp ở nhà chàng, kiếm được tiền không dưới mấy vạn, chút tiền cỏn con sao lại tiếc! Nếu chàng nhất định không chịu, thiếp gieo mình xuống hồ chết thôi!

Chàng sợ, không dám thưa với cha, lén lấy tiền chuộc con cá thả đi. Trở về thì không thấy vợ đâu. Tìm không được, hết canh mới thấy nàng về. Hỏi đi đâu, nàng nói:

— Vừa rồi tới chỗ mẹ.

— Mẹ ở đâu?

Nàng ngượng ngùng nói:

— Nay thì không thể không nói thật nữa. Con vật vừa chuộc ấy chính là mẹ thiếp. Trước đây ở hồ Động Đình, Long quân sai mẹ trông coi việc đi lại trên sông nước. Gần đây trong cung muốn chọn phi tần, thiếp bị kẻ lắm lời khen ngợi, Long quân bèn ra lệnh cho mẹ thiếp phải nộp thiếp. Mẹ thiếp tâu thật là thiếp đã có chồng. Long quân không nghe, đày mẹ ra bờ nam, đói gần chết, nên mới mắc nạn vừa rồi. Nay nạn tuy đã thoát, nhưng tội chưa được tha. Nếu chàng thương thiếp, thì thay thiếp cầu xin Chân quân, mới được tha. Nếu chàng vì thiếp là loài khác mà ghét bỏ, thì thiếp xin trả con cho chàng. Thiếp đi rồi, cung rồng phụng dưỡng chưa chắc đã không hơn nhà chàng gấp trăm lần.

Chàng kinh hãi lắm, lo không gặp được Chân quân. Nàng nói:

— Giờ Mùi ngày mai, Chân quân sẽ tới. Thấy có ông đạo sĩ què thì vội lạy ngay, ông xuống nước chàng cũng theo xuống. Chân quân thích văn sĩ, ắt sẽ thương mà nhận lời.

Rồi nàng lấy ra một vuông lụa như bụng cá, nói:

— Nếu ông hỏi chàng cầu gì, thì đưa cái này ra, xin ông viết một chữ Miễn.

Chàng làm đúng lời, ra chờ. Quả có một đạo sĩ tập tễnh đi tới. Chàng sụp xuống lạy. Đạo sĩ vội đi, chàng theo sau. Đạo sĩ ném cây gậy xuống nước, nhảy lên đứng trên đó. Chàng cũng theo nhảy lên, thì không phải gậy nữa mà là chiếc thuyền. Chàng lại lạy. Đạo sĩ hỏi:

— Cầu gì?

Chàng lấy vuông lụa ra xin viết chữ. Đạo sĩ giở ra xem, nói:

— Đây là vây cá heo trắng, sao anh có được?

Chàng không dám giấu, kể rõ đầu đuôi. Đạo sĩ cười:

— Con vật này phong nhã lắm, lão rồng sao lại dâm loạn thế!

Rồi lấy bút viết thảo một chữ Miễn, như hình lá bùa, đưa thuyền về chỗ cũ bảo chàng xuống. Rồi thấy đạo sĩ đạp trên cây gậy trôi đi trên mặt nước, chớp mắt đã mất dạng. Chàng về thuyền, nàng mừng, chỉ dặn đừng tiết lộ với cha mẹ.

Về nhà được hai ba năm, ông Mộ đi phương nam mấy tháng không về. Nước hồ đã cạn, đợi lâu không thấy chở tới. Nàng ốm, ngày đêm thở gấp, dặn chồng:

— Nếu thiếp chết, đừng chôn. Cứ vào giờ Mão, giờ Ngọ, giờ Dậu, chàng ngâm một lần bài thơ Mộng Lý Bạch của Đỗ Phủ, thì xác thiếp không rữa. Đợi nước hồ tới, đổ vào chậu, đóng cửa lại, cởi áo thiếp ra, bế thiếp ngâm vào đó, thì sẽ sống lại.

Nàng thở dốc mấy ngày, rồi tắt thở. Nửa tháng sau, ông Mộ về. Chàng vội làm đúng lời nàng dặn. Ngâm chừng một canh giờ, nàng dần dần tỉnh lại.

Từ đó nàng thường mong về phương nam. Về sau ông Mộ mất, chàng chiều theo ý nàng, dọn nhà về đất Sở.

— Hết —