Phép học tinh ranh

Ngày xưa có hai ông bà già có một cậu con trai. Ông già nghèo lắm. Ông muốn cho con đi học nghề, để lúc trẻ thì con làm cha mẹ vui, lúc già thì con đỡ đần cha mẹ, lúc chết thì con cầu siêu cho cha mẹ. Nhưng biết làm sao được khi nhà chẳng có của!

Ông dắt con đi hết thành phố này đến thành phố khác, mong có ai nhận dạy. Nhưng chẳng ai chịu dạy mà không lấy tiền. Ông già về nhà, cùng bà vợ khóc lóc một hồi, than thở về cảnh nghèo của mình, rồi lại dắt con lên tỉnh.

Vừa vào đến thành phố, hai cha con gặp một người, người ấy hỏi ông già:

"Sao thế ông lão, sao trông buồn rầu thế?"

"Sao tôi không buồn được!" ông già nói. "Tôi dắt con đi mãi, dắt con đi mãi, mà chẳng ai chịu dạy nó nếu không có tiền. Mà tiền thì tôi không có!"

"Thế thì ông giao nó cho tôi," người lạ nói. "Trong ba năm, tôi sẽ dạy cho nó đủ mọi phép tinh ranh. Ba năm sau, đúng ngày này, đúng giờ này, ông đến đón con. Nhưng nhớ đấy: nếu ông đến đúng hẹn và nhận ra được con mình, thì ông được đưa con về. Còn nếu không, nó phải ở lại với tôi."

Ông già mừng quá, chẳng hỏi người lạ là ai, sống ở đâu, sẽ dạy thằng bé những gì. Ông giao con cho người ấy rồi về nhà. Về đến nhà, ông vui vẻ kể hết với bà vợ. Mà người lạ ấy lại là một lão phù thuỷ.

Rồi ba năm trôi qua. Ông già quên khuấy mất mình đã gửi con đi học vào ngày nào, chẳng biết phải làm sao. Còn cậu con trai, trước hạn một ngày, hoá thành một con chim nhỏ bay về chỗ cha. Cậu đập mình xuống bậc đất quanh nhà, rồi bước vào nhà thành một chàng trai khôi ngô. Chàng cúi chào cha mà nói rằng ngày mai là tròn ba năm, cha phải đến đón chàng. Rồi chàng kể cho cha biết phải đến đón ở đâu, phải nhận ra chàng thế nào.

"Ở chỗ chủ của con, không phải mình con học," chàng nói. "Còn mười một người làm công nữa, họ phải ở lại với lão mãi mãi, vì cha mẹ họ không nhận ra được họ. Chỉ cần cha không nhận ra con thì con cũng sẽ ở lại với lão, làm người thứ mười hai.

Mai, khi cha đến đón con, lão chủ sẽ biến cả mười hai đứa chúng con thành mười hai con bồ câu trắng rồi thả ra, lông giống lông, đuôi giống đuôi, đầu giống đầu. Cha hãy để ý nhé: cả đàn sẽ bay cao, nhưng thỉnh thoảng con sẽ bay vọt lên cao hơn tất cả. Lão chủ sẽ hỏi cha đã nhận ra con mình chưa. Cha hãy chỉ vào con bồ câu bay cao hơn cả.

Sau đó lão sẽ dắt ra cho cha mười hai con ngựa giống, con nào cũng một màu lông, bờm đều rủ về một phía, con nào cũng như con nào. Khi cha đi ngang qua đàn ngựa ấy, cha hãy để ý thật kỹ: thỉnh thoảng con sẽ giậm chân phải xuống đất. Lão chủ lại hỏi cha đã nhận ra con mình chưa. Cha cứ mạnh dạn chỉ vào con.

Sau đó lão sẽ dắt ra cho cha mười hai chàng trai, cao bằng nhau, tóc giống nhau, giọng giống nhau, mặt mũi như một, quần áo cũng như nhau. Khi cha đi ngang qua các chàng trai ấy, cha hãy để ý: thỉnh thoảng sẽ có một con ruồi nhỏ đậu lên má phải của con. Lão chủ lại hỏi cha đã nhận ra con mình chưa. Cha hãy chỉ vào con."

Kể xong mọi chuyện, chàng từ biệt cha, ra khỏi nhà, đập mình xuống bậc đất, hoá thành con chim nhỏ, bay về chỗ lão chủ.

Sáng ra, ông già dậy, sửa soạn rồi đi đón con. Ông đến chỗ lão phù thuỷ.

"Nào, ông lão," lão phù thuỷ nói, "tôi đã dạy con ông đủ mọi phép tinh ranh rồi. Nhưng nếu ông không nhận ra được nó thì nó phải ở lại với tôi mãi mãi."

Rồi lão thả ra mười hai con bồ câu trắng, lông giống lông, đuôi giống đuôi, đầu giống đầu, mà nói:

"Nhận đi, ông lão, nhận con ông đi!"

Nhận làm sao được, con nào cũng như con nào! Ông nhìn mãi, nhìn mãi, rồi thấy một con bồ câu bay vọt lên cao hơn tất cả, ông bèn chỉ vào nó:

"Hình như con này là con tôi!"

"Nhận ra rồi, nhận ra rồi, ông lão!" lão phù thuỷ nói.

Lần thứ hai, lão thả ra mười hai con ngựa giống, con nào cũng như con nào, bờm đều rủ về một phía. Ông già đi vòng quanh đàn ngựa, ngắm nghía, còn lão chủ thì hỏi:

"Thế nào, ông lão! Nhận ra con ông chưa?"

"Chưa, khoan một chút."

Rồi ông thấy một con ngựa giậm chân phải xuống đất, ông chỉ ngay vào nó:

"Hình như con này là con tôi!"

"Nhận ra rồi, nhận ra rồi, ông lão!"

Lần thứ ba, mười hai chàng trai bước ra, cao bằng nhau, tóc giống nhau, giọng giống nhau, mặt mũi như một, như cùng một mẹ sinh ra. Ông già đi ngang qua các chàng trai một lần, chẳng nhận ra gì. Đi qua lần thứ hai, cũng chẳng nhận ra gì. Đến lần thứ ba, ông thấy trên má phải của một chàng có con ruồi đậu, bèn nói:

"Hình như người này là con tôi!"

"Nhận ra rồi, nhận ra rồi, ông lão!"

Chẳng còn cách nào khác, lão phù thuỷ đành trả con cho ông già, và hai cha con về nhà.

Đi mãi, đi mãi, hai cha con thấy một ông quý tộc đang đi xe trên đường.

"Cha ơi," cậu con trai nói, "con sẽ hoá thành con chó nhỏ ngay bây giờ. Ông quý tộc kia sẽ hỏi mua con. Cha cứ bán con, nhưng đừng bán cái vòng cổ. Bán cả vòng cổ thì con không về với cha được nữa!"

Nói xong, ngay lúc ấy, chàng đập mình xuống đất, hoá thành con chó nhỏ. Ông quý tộc thấy ông già dắt con chó, liền hỏi mua. Ông ta chẳng ưng con chó bằng ưng cái vòng cổ đẹp. Ông quý tộc trả một trăm rúp, ông già đòi ba trăm. Mặc cả mãi, mặc cả mãi, rồi ông quý tộc mua con chó với giá hai trăm rúp.

Ông già vừa định tháo cái vòng cổ ra, thì làm sao được! Ông quý tộc chẳng chịu nghe, cứ khăng khăng không cho.

"Tôi đâu có bán cái vòng cổ," ông già nói. "Tôi chỉ bán con chó thôi."

Ông quý tộc bảo:

"Không, nói láo! Đã mua con chó là mua cả vòng cổ."

Ông già nghĩ đi nghĩ lại, mà quả thật, mua chó thì ai lại không lấy cả vòng cổ! Ông đành đưa con chó luôn cả vòng cổ. Ông quý tộc nhận lấy, cho con chó ngồi bên mình, còn ông già thì cầm tiền về nhà.

Ông quý tộc cứ thế đi xe trên đường, bỗng đâu một con thỏ chạy ngang qua. "Hay ta thả con chó ra đuổi thỏ, xem nó nhanh nhẹn thế nào?" ông quý tộc nghĩ. Ông vừa thả ra thì thấy con thỏ chạy một ngả, con chó chạy một ngả, chạy biến vào rừng mất. Ông quý tộc chờ mãi, chờ mãi chẳng thấy chó về, đành tay trắng đi tiếp.

Còn con chó nhỏ thì đã hoá lại thành chàng trai khôi ngô. Ông già đang đi trên đường cái, vừa đi vừa nghĩ: về nhà biết ăn nói thế nào, biết bảo với bà vợ là đã để con đi đâu? Thì cậu con trai đã đuổi kịp ông.

"Chà, cha ơi!" chàng nói. "Sao cha lại bán cả vòng cổ? Nếu không gặp con thỏ thì con chẳng về được, con mất tích luôn rồi!"

Hai cha con về nhà, sống tằn tiện qua ngày. Chẳng biết bao lâu sau, vào một ngày chủ nhật, cậu con trai bảo cha:

"Cha ơi, con sẽ hoá thành con chim nhỏ. Cha mang con ra chợ mà bán, nhưng đừng bán cái lồng, bán cái lồng thì con không về nhà được."

Chàng đập mình xuống đất, hoá thành con chim nhỏ. Ông già cho chim vào lồng, mang đi bán. Người ta xúm quanh ông già, tranh nhau hỏi mua con chim, vì ai cũng thích nó lắm!

Lão phù thuỷ cũng đến. Lão nhận ra ông già ngay, đoán ra con chim trong lồng là con gì. Người này trả giá cao, người kia trả giá cao, còn lão thì trả cao hơn tất cả. Ông già bán con chim cho lão, nhưng không chịu đưa cái lồng. Lão phù thuỷ xoay đủ đường, cãi mãi, cãi mãi, chẳng ăn thua gì! Lão đành cầm lấy con chim, gói vào chiếc khăn tay rồi mang về nhà.

"Này con gái," về đến nhà lão bảo, "ta đã mua được thằng ranh con của chúng ta rồi!"

"Nó đâu ạ?"

Lão phù thuỷ mở chiếc khăn ra thì con chim đã biến mất từ lâu. Nó đã bay mất rồi, con chim tội nghiệp!

Lại đến ngày chủ nhật. Cậu con trai bảo cha:

"Cha ơi! Hôm nay con sẽ hoá thành con ngựa. Cha nhớ nhé, bán ngựa thì bán, nhưng đừng bán cái dây cương, kẻo con không về nhà được."

Chàng đập mình xuống mặt đất ẩm, hoá thành con ngựa. Ông già dắt ngựa ra chợ bán. Đám lái buôn xúm quanh ông già, toàn là bọn buôn ngựa. Người này trả giá cao, người kia trả giá cao, còn lão phù thuỷ thì trả cao hơn tất cả. Ông già bán con ngựa cho lão, nhưng không chịu đưa dây cương.

"Thế thì tôi dắt ngựa về bằng gì?" lão phù thuỷ hỏi. "Ít ra ông cũng cho tôi dắt về đến sân, đến đấy thì ông lấy lại dây cương của ông, tôi cần gì nó."

Bấy giờ đám lái buôn ngựa xúm vào cãi ông già: làm gì có lệ ấy! Đã bán ngựa là bán cả dây cương. Ông già làm sao cãi lại được bọn họ? Ông đành đưa dây cương.

Lão phù thuỷ dắt con ngựa về sân nhà mình, cho vào chuồng, buộc thật chặt vào một cái vòng sắt, kéo đầu ngựa lên thật cao. Con ngựa phải đứng trên hai chân sau, hai chân trước không chạm được tới đất.

"Này con gái," lão phù thuỷ lại bảo, "lần này mới đúng là ta mua được thằng ranh con của chúng ta rồi."

"Nó đâu ạ?"

"Đang đứng trong chuồng ngựa."

Cô con gái chạy ra xem. Cô thấy thương chàng trai, muốn nới dây cương ra cho dài hơn, bèn đứng gỡ, đứng tháo. Trong lúc ấy con ngựa giật mạnh một cái, thoát ra rồi phi một mạch, hết dặm này đến dặm khác.

Cô con gái chạy đến chỗ cha:

"Cha ơi," cô nói, "cha tha cho con! Con lỡ dại, con ngựa chạy mất rồi!"

Lão phù thuỷ đập mình xuống mặt đất ẩm, hoá thành con sói xám rồi lao đi đuổi theo: gần lắm rồi, sắp đuổi kịp rồi!

Con ngựa chạy đến bờ sông, đập mình xuống đất, hoá thành con cá rô rồi nhảy ùm xuống nước. Con sói cũng hoá thành con cá măng đuổi theo. Cá rô bơi mãi, bơi mãi dưới nước, đến chỗ những chiếc bè nơi các cô gái xinh đẹp đang giặt quần áo. Cá rô hoá thành chiếc nhẫn vàng, lăn đến dưới chân cô con gái nhà buôn. Cô con gái nhà buôn nhặt chiếc nhẫn lên, cất đi.

Còn lão phù thuỷ thì hoá lại thành người như cũ, đến nằng nặc đòi cô gái:

"Trả chiếc nhẫn vàng cho ta."

"Thì cầm lấy!" cô gái nói, rồi ném chiếc nhẫn xuống đất.

Chiếc nhẫn vừa chạm đất, ngay lúc ấy vỡ ra thành những hạt thóc nhỏ. Lão phù thuỷ hoá thành con gà trống, lao vào mổ thóc. Trong lúc gà trống đang mổ, một hạt thóc hoá thành con diều hâu, và gà trống gặp hoạ to: con diều hâu xé xác nó!

Truyện đến đây là hết, còn tôi thì xin một chén rượu.

— Hết —