Tấm bia mộ cũ

Trong một ngôi nhà có cái sân rộng, ở một thị trấn tỉnh lẻ, vào cái mùa mà người ta bảo buổi tối đang dài ra, cả gia đình quây quần trong ngôi nhà cũ của mình. Trên bàn thắp một ngọn đèn, dù trời êm và ấm. Những tấm rèm dài buông xuống trước cửa sổ mở, bên ngoài trăng sáng vằng vặc trên nền trời xanh thẫm.

Nhưng họ không nói chuyện về mặt trăng, mà về một phiến đá lớn, cũ kỹ, nằm dưới sân, cách cửa bếp không xa. Các cô hầu hay đặt những cái xoong đồng, những đồ bếp đã rửa sạch lên phiến đá cho khô nắng, còn lũ trẻ thì thích chơi trên đó. Thật ra đó là một tấm bia mộ cũ.

Ông chủ nhà nói:

— Phải, tôi tin là phiến đá ấy lấy từ nghĩa địa của nhà thờ tu viện cũ. Hồi người ta phá nhà thờ ấy đi, bục giảng, bia tượng, bia mộ đều đem bán. Cha tôi mua mấy tấm bia mộ. Phần lớn bị cắt làm đôi để lát đường, chỉ có tấm này là được giữ nguyên, đặt ngoài sân.

Đứa con lớn nhất nói:

— Ai nhìn cũng biết đó là bia mộ. Vẫn còn thấy hình một cái đồng hồ cát và một phần hình thiên thần. Nhưng dòng chữ bên dưới thì mòn hết rồi, chỉ còn cái tên "Prê-ben", với một chữ "X" to ngay bên cạnh. Thấp hơn chút nữa thì đọc được dễ dàng cái tên "Mác-ta". Ngoài ra chẳng còn gì, mà mấy chữ ấy cũng chỉ thấy được sau khi trời mưa, hay khi nhà mình vừa rửa đá.

— Trời ơi! Lạ thật! Thế thì hẳn đó là bia mộ của ông Prê-ben Xoa-nơ và vợ ông rồi.

Người nói câu ấy là một ông cụ trông già tới mức đáng làm ông nội của tất cả mọi người trong phòng.

Ông cụ nói tiếp:

— Phải rồi. Hai ông bà ấy là những người cuối cùng được chôn trong nghĩa địa tu viện cũ. Đó là một đôi vợ chồng già rất đáng kính, tôi còn nhớ rõ họ từ hồi tôi còn bé. Ai cũng biết họ, ai cũng quý trọng họ. Họ là những người ở thị trấn lâu đời nhất. Người ta bảo họ có cả một thùng vàng, vậy mà lúc nào họ cũng ăn mặc rất giản dị, toàn vải thô, nhưng đồ vải lanh thì trắng tinh. Ông Prê-ben và bà Mác-ta là một đôi vợ chồng già rất đẹp. Mỗi khi hai ông bà ngồi trên chiếc ghế dài ở đầu bậc thềm đá cao trước cửa nhà, cành đoạn đung đưa trên đầu, hiền hậu gật đầu chào thân mật những người qua đường, thì thật sự ai nhìn cũng thấy vui trong lòng. Họ rất tốt với người nghèo, cho người nghèo ăn, cho người nghèo mặc, mà lòng tốt của họ vừa có sự cân nhắc khôn ngoan, vừa có tấm lòng Ki-tô thật sự.

— Bà cụ mất trước. Ngày hôm ấy tôi vẫn còn nhớ như in. Tôi còn là một thằng bé, theo cha tới nhà ông cụ. Bà Mác-ta vừa chìm vào giấc ngủ nghìn thu đúng lúc chúng tôi tới. Thi hài bà nằm trong một buồng ngủ, sát gian chúng tôi ngồi. Ông cụ đau buồn lắm, khóc như một đứa trẻ. Ông nói với cha tôi và mấy người hàng xóm có mặt ở đó rằng giờ bà đi rồi ông sẽ cô đơn biết mấy, rằng người vợ đã khuất của ông tốt và chân thật biết bao suốt bấy nhiêu năm hai người cùng nhau đi qua cuộc đời, rằng họ đã quen nhau thế nào, đã học cách yêu nhau thế nào.

— Như tôi đã nói, tôi còn là một thằng bé, chỉ đứng bên mà nghe người lớn nói. Nhưng tôi thấy một nỗi xúc động lạ lùng khi nghe ông cụ, khi nhìn má ông ửng lên lúc ông kể về những ngày tìm hiểu, kể bà đẹp thế nào, kể ông đã bày ra bao nhiêu mẹo vặt để được gặp bà. Rồi ông kể về ngày cưới, mắt ông sáng lên, như thể lời kể đưa ông trở về những ngày vui sướng ấy. Ấy vậy mà bà đang nằm đó, ở buồng bên, đã chết, một bà cụ già, còn ông là một ông cụ già, đang nói về những ngày tràn hy vọng đã qua từ lâu lắm. Chà, đời là thế. Hồi ấy tôi còn là đứa trẻ, giờ tôi đã già, già bằng ông Prê-ben Xoa-nơ khi ấy. Thời gian trôi đi, mọi thứ đổi thay. Tôi còn nhớ rõ ngày bà được chôn cất, ông Prê-ben đi sát ngay sau quan tài.

— Mấy năm trước đó, hai ông bà đã cho làm sẵn tấm bia mộ, khắc chữ và tên của họ, chỉ chưa khắc ngày. Tối hôm chôn bà, người ta mang tấm bia ra nghĩa địa, đặt lên mộ. Một năm sau người ta nhấc nó lên, để ông Prê-ben được nằm cạnh vợ. Họ không để lại của cải gì. Họ để lại ít hơn nhiều so với những gì người ta vẫn tưởng họ có. Chút của ấy về tay mấy nhà họ hàng xa, những người mà trước đó chẳng ai từng nghe tới. Ngôi nhà cũ với cái ban công đan bằng liễu gai, chiếc ghế dài ở đầu bậc thềm cao dưới gốc đoạn, bị mấy ông thanh tra đường sá cho là quá cũ, quá mục, không để được nữa. Về sau, nhà thờ tu viện cũng chịu chung số phận, nghĩa địa bị phá, tấm bia của ông Prê-ben và bà Mác-ta, cũng như mọi thứ khác, bị bán cho ai mua thì mua. Và thế là tấm bia này không bị cắt đôi như bao tấm khác, mà giờ nằm dưới sân kia, làm chỗ cho các cô hầu kỳ cọ xoong nồi, làm chỗ chơi cho lũ trẻ. Con đường lát đá giờ chạy qua chỗ yên nghỉ của ông Prê-ben và vợ. Giờ chẳng còn ai nghĩ tới họ nữa.

Ông cụ kể xong những chuyện ấy thì lắc đầu buồn bã:

— Bị quên rồi! Chà, phải, rồi mọi thứ đều sẽ bị quên.

Rồi câu chuyện chuyển sang những đề tài khác.

Nhưng đứa nhỏ nhất trong phòng, một cậu bé có đôi mắt to nghiêm trang, trèo lên một chiếc ghế sau tấm rèm cửa sổ, nhìn xuống sân. Trăng đang đổ tràn ánh sáng lên tấm bia mộ cũ, tấm đá xưa nay cậu vẫn thấy xám xịt, phẳng lì, mà giờ nằm đó như một trang lớn của cuốn sách lịch sử. Mọi điều cậu bé vừa nghe về ông Prê-ben và vợ như hiện rõ trên phiến đá. Cậu ngắm nó, rồi ngước nhìn vầng trăng sáng trong vằng vặc giữa bầu trời trong lành, và thấy như ánh sáng từ dung nhan Thượng đế đang toả xuống thế gian tươi đẹp của Người.

"Bị quên rồi! Rồi mọi thứ đều sẽ bị quên!"

Câu ấy vẫn còn vang vọng trong phòng. Và cùng lúc ấy, một thần linh vô hình thì thầm vào trái tim cậu bé:

— Hãy giữ gìn cẩn thận hạt giống đã được trao cho con, để nó nảy mầm, lớn lên. Hãy giữ nó cho kỹ. Nhờ con, hỡi đứa trẻ, dòng chữ đã mòn trên tấm bia cũ dãi dầu mưa nắng kia sẽ đến được với những thế hệ mai sau bằng những nét chữ vàng tươi rõ nét. Đôi vợ chồng già sẽ lại khoác tay nhau đi dạo trên phố, hoặc ngồi trên chiếc ghế dài dưới gốc đoạn, má hồng hào khoẻ khoắn, mỉm cười gật đầu chào cả người giàu lẫn người nghèo. Hạt giống của giờ phút này, năm tháng qua đi, sẽ chín thành một bài thơ tuyệt đẹp. Cái đẹp và cái thiện không bao giờ bị quên. Chúng sống mãi trong truyện kể, trong lời ca.

— Hết —