Van-ca

Van-ca Giu-cốp, một cậu bé chín tuổi, được gửi đến học việc ở nhà ông thợ giày A-li-a-khin đã ba tháng nay. Đêm Giáng sinh, cậu không đi ngủ. Đợi cho ông bà chủ và mấy anh thợ phụ đi lễ nửa đêm, cậu lấy trong tủ của chủ ra một lọ mực, một cái quản bút cắm ngòi đã gỉ, trải trước mặt một tờ giấy nhàu nát, rồi bắt đầu viết. Trước khi nắn nót chữ cái đầu tiên, cậu sợ sệt ngoái nhìn ra cửa ra vào và cửa sổ mấy lần, liếc lên bức ảnh thánh tối om, hai bên là những giá gỗ xếp đầy khuôn giày, rồi thở dài từng chặp. Tờ giấy đặt trên ghế băng, còn cậu thì quỳ dưới đất, trước ghế.

"Ông nội Côn-xtan-tin Ma-ca-rứt yêu quý của cháu! cậu viết. Cháu viết thư cho ông đây. Cháu chúc ông Giáng sinh vui vẻ, cầu Chúa ban cho ông mọi điều tốt lành. Cháu không còn bố, cũng không còn mẹ, chỉ còn mỗi mình ông thôi."

Van-ca đưa mắt nhìn ra ô cửa sổ tối đen, nơi ánh nến của cậu chập chờn phản chiếu, và cậu hình dung rõ mồn một ông nội Côn-xtan-tin Ma-ca-rứt, người gác đêm cho nhà địa chủ Gi-va-ri-ốp. Đó là một ông già bé nhỏ, gầy gò, nhưng nhanh nhẹn và hiếu động lạ thường, chừng sáu mươi lăm tuổi, mặt lúc nào cũng tươi cười, mắt lúc nào cũng lờ đờ như say. Ban ngày ông ngủ trong bếp của gia nhân hoặc ngồi bông đùa với mấy bà nấu bếp. Ban đêm ông khoác chiếc áo lông cừu rộng thùng thình, đi quanh trang trại, gõ cái mõ cầm tay. Theo sau ông, đầu cúi gằm, là con Cát-tan-ca già và con chó đực tên là Lươn. Người ta gọi nó là Lươn vì nó đen trũi và mình dài như mình con chồn. Con Lươn ấy lễ phép và dịu dàng lạ lùng, nhìn người nhà cũng như người lạ bằng một ánh mắt âu yếm như nhau, nhưng chẳng ai tin nó. Dưới vẻ lễ phép và hiền lành ấy là cả một bụng gian ngoan thâm hiểm. Không con nào giỏi bằng nó trong việc rón rén lại gần đúng lúc rồi đớp vào chân người ta, chui vào hầm chứa đá lạnh, hay ăn trộm gà của bác nông dân. Nó đã bao lần bị đánh què chân sau, hai lần bị treo cổ, tuần nào cũng bị đánh gần chết, nhưng lần nào nó cũng sống lại.

Giờ này, chắc ông đang đứng ở cổng, nheo mắt nhìn những ô cửa sổ đỏ rực của nhà thờ làng, dậm dậm đôi ủng dạ, bông đùa với đám gia nhân. Cái mõ buộc ở thắt lưng. Ông vỗ tay đen đét, co ro vì lạnh, cười khúc khích kiểu người già, rồi véo cô hầu phòng một cái, véo bà nấu bếp một cái.

— Hít tí thuốc lá không nào? ông nói, chìa hộp thuốc hít cho mấy bà.

Mấy bà hít, rồi hắt hơi. Ông nội khoái chí không tả xiết, cười vang lên và kêu to:

— Gỡ ra, dính lạnh rồi!

Người ta cho cả lũ chó hít thuốc. Con Cát-tan-ca hắt hơi, lắc lắc cái mõm, rồi tự ái bỏ đi chỗ khác. Còn con Lươn thì vì lễ phép nên không hắt hơi, chỉ ngoe nguẩy cái đuôi. Trời thì đẹp tuyệt. Không khí yên tĩnh, trong vắt và tươi mát. Đêm tối, nhưng vẫn trông rõ cả làng với những mái nhà trắng xoá, những làn khói bốc lên từ ống khói, những hàng cây phủ sương giá trắng như bạc, những đống tuyết. Cả bầu trời lấp lánh những vì sao nhấp nháy vui vẻ, và dải Ngân Hà hiện lên rõ ràng như thể người ta vừa đem nó đi rửa và lấy tuyết chà sạch để đón ngày lễ…

Van-ca thở dài, chấm ngòi bút vào mực, rồi viết tiếp:

"Hôm qua cháu bị một trận đòn. Ông chủ túm tóc cháu lôi ra sân, lấy cái dây da của thợ giày quất cho một trận, chỉ vì cháu ru con ông ấy trong nôi rồi lỡ ngủ quên. Tuần trước bà chủ sai cháu làm con cá trích, cháu làm từ đuôi trước, thế là bà ấy cầm luôn con cá dí cái đầu cá vào mặt cháu. Mấy anh thợ phụ thì chế giễu cháu, sai cháu ra quán mua rượu, bắt cháu ăn cắp dưa chuột của ông bà chủ, còn ông chủ thì vớ được cái gì là đánh bằng cái ấy. Mà ăn uống thì chẳng có gì. Sáng cho bánh mì, trưa cho cháo, tối lại bánh mì, còn chè với xúp bắp cải thì ông bà chủ chén hết. Họ bắt cháu ngủ ngoài hành lang, mà hễ con họ khóc là cháu chẳng được ngủ tí nào, phải ru nôi. Ông ơi, ông làm phúc làm đức đưa cháu ra khỏi đây, về nhà, về làng mình, cháu không chịu nổi nữa rồi… Cháu lạy ông, cháu sẽ cầu Chúa cho ông suốt đời, ông đưa cháu đi khỏi đây, không thì cháu chết mất…"

Van-ca méo miệng, lấy nắm tay đen nhẻm dụi mắt, rồi sụt sịt.

"Cháu sẽ tán thuốc lá cho ông, cậu viết tiếp, cháu sẽ cầu Chúa, còn nếu cháu có làm gì sai thì ông cứ đánh cháu thật đau cũng được. Nếu ông nghĩ là không có việc gì cho cháu làm, thì cháu sẽ xin ông quản lý cho cháu đánh giày, hoặc cháu đi chăn bò thay cho thằng Phê-đơ-ca. Ông ơi, cháu không chịu nổi nữa rồi, chỉ có chết thôi. Cháu đã định trốn đi bộ về làng, nhưng cháu không có giày, cháu sợ rét. Khi nào cháu lớn, cháu sẽ nuôi ông để trả ơn, không để ai bắt nạt ông, còn khi ông chết, cháu sẽ cầu cho linh hồn ông được yên nghỉ, như cháu vẫn cầu cho mẹ Pê-la-gây-a.

Mát-xcơ-va là một thành phố lớn. Nhà toàn là nhà của các ông chủ, ngựa thì nhiều lắm, nhưng không có cừu, chó cũng không dữ. Ở đây bọn trẻ không đi rước sao đêm Giáng sinh, cũng chẳng ai được lên gác hát lễ, có lần cháu thấy trong cửa sổ một hiệu bán lưỡi câu buộc sẵn dây, câu được đủ thứ cá, xịn lắm, có một cái lưỡi câu giữ được cả con cá trê nặng mười sáu cân. Cháu còn thấy mấy cửa hàng bán đủ loại súng giống súng của ông chủ nhà mình, chắc mỗi khẩu phải đến trăm rúp… Còn ở hàng thịt thì có gà gô, có gà rừng, có thỏ, nhưng bắn ở đâu thì mấy anh bán hàng không chịu nói.

Ông ơi, khi nào nhà chủ có cây thông Nô-en treo quà, ông lấy cho cháu một quả hồ đào thếp vàng, cất vào cái hòm xanh nhé. Ông xin cô Ôn-ga I-nhát-ti-ép-na, ông bảo là để cho Van-ca."

Van-ca thở dài một hơi run rẩy, rồi lại đăm đăm nhìn ra cửa sổ. Cậu nhớ ra rằng năm nào ông cũng vào rừng chặt cây thông cho nhà chủ, và dắt cả đứa cháu đi theo. Ôi, những ngày vui biết bao! Ông thì hự hự, sương giá cũng hự hự, nhìn hai người, Van-ca cũng hự hự theo. Trước khi chặt cây thông, ông thường hút một tẩu thuốc, hít thuốc lá thật lâu, rồi cười trêu thằng cháu Va-niu-sca đang rét run. Những cây thông non phủ đầy sương giá đứng yên không nhúc nhích, như đang chờ xem cây nào sẽ phải chết. Chẳng biết từ đâu, một con thỏ phóng vút qua những đống tuyết như mũi tên… Thế là ông không nhịn được, phải hét lên:

— Bắt lấy, bắt lấy… bắt lấy! Ôi, cái con quỷ cụt đuôi!

Cây thông chặt xong, ông kéo về nhà chủ, và ở đó mọi người xúm vào trang hoàng nó… Bận rộn nhất là cô Ôn-ga I-nhát-ti-ép-na, người mà Van-ca quý nhất. Hồi mẹ Van-ca là Pê-la-gây-a còn sống và làm hầu phòng cho nhà chủ, cô Ôn-ga I-nhát-ti-ép-na hay cho Van-ca kẹo, lại nhân lúc rảnh rỗi dạy cậu đọc, viết, đếm đến một trăm, và cả nhảy điệu ca-đri nữa. Nhưng khi Pê-la-gây-a mất, thằng bé mồ côi bị tống xuống bếp ở với ông, rồi từ bếp lại bị tống lên Mát-xcơ-va, đến nhà ông thợ giày A-li-a-khin…

"Ông về đi, ông ơi, Van-ca viết tiếp, cháu lạy ông, lạy Chúa, ông đưa cháu đi khỏi đây. Ông thương lấy thằng cháu mồ côi khốn khổ này, ở đây ai cũng đánh cháu, cháu đói lắm, mà buồn thì không sao nói hết, cháu khóc suốt. Hôm nọ ông chủ lấy khuôn giày đập vào đầu cháu, cháu ngã lăn ra, mãi mới tỉnh lại. Đời cháu khổ quá, khổ hơn cả con chó… Cháu gửi lời chào chị A-li-ô-na, anh Ê-gioóc-ca chột mắt và bác xà ích, còn cái đàn ác-mô-ni-ca của cháu thì ông đừng cho ai nhé. Cháu của ông, I-van Giu-cốp. Ông ơi, ông về đi."

Van-ca gấp tờ giấy đã viết kín làm tư, bỏ vào cái phong bì mua hôm trước hết một xu… Nghĩ một lát, cậu chấm bút vào mực và viết địa chỉ:

Gửi ông nội ở làng.

Rồi cậu gãi đầu, nghĩ thêm, và viết thêm vào: "Ông Côn-xtan-tin Ma-ca-rứt". Thích chí vì không ai quấy rầy lúc mình viết, cậu đội mũ, chẳng kịp khoác áo lông, cứ thế mặc nguyên áo sơ mi chạy ra phố…

Hôm trước, mấy anh bán hàng ở cửa hàng thịt đã bảo cậu rằng thư thì bỏ vào thùng thư, rồi từ thùng thư người ta chở đi khắp mặt đất trên những cỗ xe tam mã của bưu điện, có bác xà ích say rượu cầm cương và chuông kêu leng keng. Van-ca chạy tới cái thùng thư đầu tiên, nhét lá thư quý giá vào khe…

Một giờ sau, được ru bằng những hy vọng ngọt ngào, cậu ngủ say… Cậu mơ thấy cái bếp lò. Ông nội ngồi trên bếp lò, buông thõng hai bàn chân trần, đang đọc thư cho mấy bà nấu bếp nghe… Con Lươn đi đi lại lại quanh bếp lò, ngoe nguẩy cái đuôi…

— Hết —