Anh thợ giày và quỷ dữ

Đó là đêm trước lễ Giáng sinh. Ma-ri-a đã ngáy khò khò trên bệ lò sưởi từ lâu, ngọn đèn nhỏ đã cạn sạch dầu, mà Phi-ô-đo Ni-lốp vẫn ngồi làm việc. Lẽ ra anh đã bỏ việc mà ra phố từ lâu rồi, nhưng ông khách ở phố Chuông, người đặt anh làm mũ giày từ hai tuần trước, hôm qua đã đến, chửi bới và ra lệnh phải làm xong đôi ủng ngay bây giờ, trước giờ lễ sáng.

Phi-ô-đo vừa làm vừa càu nhàu:

— Đời khổ sai! Người thì ngủ từ lâu, kẻ thì đi chơi, còn mình thì, như thằng Ca-in nào đấy, cứ ngồi đây mà khâu cho quỷ biết là ai…

Để khỏi lỡ ngủ gật lúc nào không biết, chốc chốc anh lại lấy từ gầm bàn ra một cái chai, ngửa cổ tu, và sau mỗi ngụm lại lắc lắc đầu mà nói to:

— Xin hỏi các người, cớ làm sao khách hàng thì đi chơi, còn tôi thì phải khâu cho họ? Vì họ có tiền, còn tôi là thằng ăn mày à?

Anh căm ghét mọi khách hàng, nhất là cái ông ở phố Chuông. Đó là một ông vẻ mặt u ám, tóc dài, da vàng, đeo cặp kính xanh to tướng, giọng khàn khàn. Ông ta mang một cái họ Đức mà không ai đọc nổi. Ông ta thuộc tầng lớp nào và làm nghề gì, thì không tài nào hiểu được. Hai tuần trước, khi Phi-ô-đo đến lấy số đo, ông khách đang ngồi dưới sàn, giã cái gì đó trong một cái cối. Phi-ô-đo chưa kịp chào thì thứ trong cối bỗng bùng lên, cháy thành một ngọn lửa đỏ rực, bốc mùi lưu huỳnh và mùi lông gà cháy, và căn phòng đầy một làn khói hồng dày đặc, đến nỗi Phi-ô-đo hắt hơi năm lần liền. Trên đường về nhà hôm ấy, anh nghĩ: "Ai biết kính sợ Chúa thì đâu có làm những chuyện như thế."

Khi trong chai không còn giọt nào, Phi-ô-đo đặt đôi ủng lên bàn và ngồi nghĩ ngợi. Anh chống nắm tay đỡ cái đầu nặng trĩu, và bắt đầu nghĩ về cảnh nghèo của mình, về cuộc sống nặng nề không lối thoát, rồi về những người giàu, về những ngôi nhà to, những cỗ xe ngựa, những tờ giấy bạc một trăm rúp… Giá mà nhà cửa của bọn nhà giàu, quỷ tha ma bắt chúng đi, nứt toác ra, ngựa của chúng lăn ra chết, áo lông và mũ lông chồn của chúng bạc phếch đi thì hay biết mấy! Giá mà bọn nhà giàu dần dần biến thành những kẻ ăn mày chẳng có gì mà ăn, còn anh thợ giày nghèo thì trở thành nhà giàu, và đến lượt mình hống hách với một anh thợ giày nghèo khác trong đêm trước lễ Giáng sinh thì hay biết mấy.

Đang mơ mộng như thế, Phi-ô-đo bỗng nhớ ra công việc của mình và mở mắt.

Nhìn đôi ủng, anh nghĩ: "Chuyện lạ thật! Mũ giày mình làm xong từ lâu rồi, thế mà cứ ngồi mãi. Phải mang đến cho khách thôi!"

Anh gói đôi ủng vào một chiếc khăn đỏ, mặc áo rồi ra phố. Tuyết rơi lắt rắt, hạt nhỏ và cứng, quất vào mặt như kim châm. Trời lạnh, trơn trượt, tối om, những ngọn đèn khí đốt cháy leo lét, và chẳng hiểu sao ngoài phố sặc mùi dầu hoả, đến nỗi Phi-ô-đo khục khặc và ho. Trên mặt đường, những người giàu đi xe qua lại, và người giàu nào cũng ôm một cái đùi lợn muối và một bình vốt-ca. Từ trong những cỗ xe ngựa và xe trượt tuyết, các tiểu thư giàu có nhìn Phi-ô-đo, thè lưỡi trêu anh và vừa cười vừa hét:

— Đồ ăn mày! Đồ ăn mày!

Sau lưng Phi-ô-đo, sinh viên, sĩ quan, thương gia và tướng tá vừa đi vừa trêu chọc anh:

— Đồ bợm rượu! Đồ bợm rượu! Thằng thợ giày vô đạo, linh hồn như cái ống ủng! Đồ ăn mày!

Tất cả những điều ấy thật nhục nhã, nhưng Phi-ô-đo im lặng, chỉ nhổ nước bọt. Nhưng khi gặp ông thợ cả Cu-dơ-ma Lê-bét-kin người Vác-sa-va, và ông này nói: "Tao lấy được vợ giàu, tao có thợ phụ làm cho, còn mày là thằng ăn mày, chẳng có gì mà ăn", thì Phi-ô-đo không chịu được nữa và đuổi theo ông ta. Anh đuổi mãi cho tới khi thấy mình đã ở phố Chuông. Ông khách của anh ở ngôi nhà thứ tư tính từ góc phố, trên tầng cao nhất. Muốn lên đó phải đi qua một cái sân dài tối om, rồi trèo lên một cầu thang rất cao, trơn trượt, rung rinh dưới chân. Khi Phi-ô-đo bước vào, ông ta cũng như hai tuần trước, đang ngồi dưới sàn giã cái gì đó trong cối.

Phi-ô-đo cau có nói:

— Thưa quan lớn, tôi mang đôi ủng đến đây ạ!

Ông khách đứng dậy, lặng lẽ thử ủng. Muốn giúp ông ta, Phi-ô-đo quỳ một chân xuống, kéo chiếc ủng cũ ra khỏi chân ông ta, nhưng lập tức nhảy bật dậy và kinh hãi lùi về phía cửa. Ông khách không có bàn chân, mà có một cái móng ngựa.

Phi-ô-đo nghĩ: "Ê hê! Ra là chuyện thế này đây!"

Việc đầu tiên đáng lẽ phải làm dấu thánh giá, rồi bỏ hết mà chạy xuống dưới. Nhưng anh nghĩ ngay ra rằng đây là lần đầu tiên, và có lẽ cũng là lần cuối cùng trong đời, anh gặp quỷ dữ, mà không tận dụng nó thì thật là ngu. Anh tự trấn tĩnh và quyết định thử vận may. Chắp tay ra sau lưng để khỏi làm dấu thánh giá, anh hắng giọng một cách cung kính và bắt đầu:

— Người ta bảo trên đời chẳng có gì bẩn thỉu và tồi tệ bằng quỷ dữ, nhưng tôi thì tôi hiểu, thưa quan lớn, quỷ dữ mới là kẻ có học thức nhất. Xin lỗi quan lớn, ông quỷ có móng và có đuôi đằng sau thật đấy, nhưng bù lại, trong đầu ông ấy có nhiều trí khôn hơn khối anh sinh viên.

Ông khách khoái chí nói:

— Ta thích những lời như thế. Cảm ơn anh, thợ giày! Thế anh muốn gì nào?

Và không để mất thời gian, anh thợ giày bắt đầu than thở về số phận mình. Anh kể rằng từ thuở bé, anh đã ghen tị với người giàu. Anh luôn thấy uất ức vì không phải ai cũng được sống trong nhà to, đi xe ngựa đẹp như nhau. Thử hỏi tại sao anh lại nghèo? Anh kém gì Cu-dơ-ma Lê-bét-kin người Vác-sa-va, kẻ có nhà riêng và vợ thì đội mũ hoa? Anh cũng có cái mũi, có đôi tay, đôi chân, cái đầu, cái lưng như người giàu, thế thì tại sao anh lại phải làm lụng trong khi người khác đi chơi? Tại sao anh lấy Ma-ri-a, mà không lấy một bà quý phái người thơm nức nước hoa? Ở nhà những khách hàng giàu có, anh thường trông thấy những tiểu thư xinh đẹp, nhưng họ chẳng thèm để ý đến anh, chỉ thỉnh thoảng cười và thì thầm với nhau: "Cái anh thợ giày này mũi đỏ chưa kìa!" Đúng là Ma-ri-a là một người đàn bà tốt, hiền lành, chăm chỉ, nhưng cô ấy không có học, tay lại nặng, đánh đau lắm, và khi phải nói chuyện chính trị hay chuyện gì thông minh trước mặt cô ấy, thì cô ấy cứ chen vào mà nói những điều nhảm nhí kinh khủng.

Ông khách ngắt lời anh:

— Thế rốt cuộc anh muốn gì?

— Tôi xin quan lớn, ngài Quỷ I-va-nư-tsơ ạ, nếu ngài rủ lòng thương, xin ngài cho tôi thành người giàu có!

— Được thôi. Có điều để đổi lấy cái đó, anh phải giao linh hồn anh cho ta! Trước khi gà gáy, anh hãy đến ký vào tờ giấy này rằng anh giao linh hồn cho ta.

Phi-ô-đo lễ phép nói:

— Thưa quan lớn! Khi ngài đặt tôi làm mũ giày, tôi có lấy tiền trước của ngài đâu. Phải làm xong hàng cho khách đã, rồi mới đòi tiền chứ.

Ông khách đồng ý:

— Thôi được!

Trong cối bỗng bùng lên một ngọn lửa sáng rực, làn khói hồng dày đặc cuồn cuộn bốc lên, và sặc mùi lông gà cháy lẫn lưu huỳnh. Khi khói tan, Phi-ô-đo dụi mắt và thấy mình không còn là Phi-ô-đo, cũng chẳng còn là thợ giày nữa, mà là một người nào khác, mặc áo gi-lê có dây đồng hồ, mặc quần mới, đang ngồi trên ghế bành trước một cái bàn lớn. Hai người hầu dọn thức ăn cho anh, cúi rạp người mà nói:

— Mời quan lớn xơi cho ngon miệng ạ!

Giàu sang biết bao! Người hầu dọn lên một tảng thịt cừu nướng to tướng và một bát dưa chuột, rồi mang ra một con ngỗng quay trên chảo, một lát sau lại thịt lợn luộc chấm cải ngựa. Mà tất cả mới sang trọng, lịch sự làm sao! Phi-ô-đo ăn, và trước mỗi món lại uống một cốc lớn vốt-ca hảo hạng, như một ông tướng hay một ông bá tước nào đó. Sau món thịt lợn, người ta dọn cho anh cháo kiều mạch với mỡ ngỗng, rồi trứng rán mỡ lợn và gan rán, và anh cứ ăn và thích thú. Rồi còn gì nữa? Còn bánh nướng nhân hành và củ cải hầm với nước kvas. Anh nghĩ: "Sao các quan lớn ăn ngần này mà không vỡ bụng ra nhỉ!" Cuối cùng người ta mang lên một hũ mật ong to. Ăn xong, con quỷ đeo kính xanh xuất hiện, cúi rạp người hỏi:

— Ông Phi-ô-đo Pan-tê-lê-ích có hài lòng với bữa ăn không ạ?

Nhưng Phi-ô-đo không thốt nổi một lời, bụng anh căng phình sau bữa ăn. Cái no khó chịu, nặng nề, và để khuây khoả, anh bắt đầu ngắm nghía chiếc ủng ở chân trái.

Anh hỏi:

— Đôi ủng thế này, ngày trước tôi chẳng bao giờ lấy dưới bảy rúp rưỡi. Thằng thợ giày nào khâu đấy?

Người hầu đáp:

— Cu-dơ-ma Lê-bét-kin ạ.

— Gọi nó đến đây, cái thằng ngu ấy!

Chẳng mấy chốc, Cu-dơ-ma Lê-bét-kin người Vác-sa-va xuất hiện. Hắn đứng ở cửa, dáng điệu cung kính, hỏi:

— Quan lớn có gì sai bảo ạ?

Phi-ô-đo dậm chân hét:

— Im mồm! Không được cãi, và hãy nhớ lấy cái thân thợ giày của mày, mày là cái hạng người gì! Đồ ngu! Mày không biết khâu ủng! Tao đập nát cái mõm mày ra bây giờ! Mày đến đây làm gì?

— Dạ, đến lấy tiền ạ.

— Tiền gì mà tiền? Cút! Thứ bảy hẵng đến! Người đâu, tống cổ nó ra!

Nhưng ngay sau đó anh nhớ lại các khách hàng đã từng hành hạ anh thế nào, và lòng anh nặng trĩu. Để khuây khoả, anh rút trong túi ra một cái ví dày cộp và bắt đầu đếm tiền. Tiền nhiều lắm, nhưng Phi-ô-đo muốn nhiều hơn nữa. Con quỷ đeo kính xanh mang đến cho anh một cái ví khác còn dày hơn, nhưng anh lại muốn nhiều hơn nữa, và càng đếm lâu, anh càng thấy không hài lòng.

Buổi tối, quỷ dữ dẫn đến cho anh một bà quý phái cao lớn, ngực nở, mặc váy đỏ, và bảo đó là vợ mới của anh. Cho đến đêm khuya, anh cứ hôn hít bà ta và ăn bánh gừng. Còn ban đêm, anh nằm trên một chiếc nệm lông êm ái, trằn trọc hết bên này sang bên kia mà không tài nào ngủ được. Anh thấy rờn rợn.

Anh bảo vợ:

— Tiền nhiều quá, không khéo bọn trộm lẻn vào mất. Mình cầm cây nến đi xem thử đi!

Suốt đêm anh không ngủ, chốc chốc lại dậy xem cái hòm có còn nguyên không. Gần sáng phải đi lễ sáng ở nhà thờ. Ở nhà thờ, giàu hay nghèo ai cũng được đối xử như nhau. Khi còn nghèo, Phi-ô-đo cầu nguyện trong nhà thờ thế này: "Lạy Chúa, xin tha thứ cho con là kẻ tội lỗi!" Giờ đây đã giàu, anh vẫn nói đúng như thế. Vậy thì khác gì nhau? Mà sau khi chết, người ta cũng sẽ chẳng chôn Phi-ô-đo giàu có trong vàng hay trong kim cương, mà trong cùng một thứ đất đen như kẻ nghèo khó nhất. Phi-ô-đo cũng sẽ bị thiêu trong cùng một ngọn lửa với những anh thợ giày. Tất cả những điều ấy Phi-ô-đo thấy thật uất ức, mà lại thêm cả người nặng nề vì bữa ăn, và thay vì lời cầu nguyện, trong đầu anh cứ lởn vởn đủ thứ ý nghĩ về cái hòm tiền, về bọn trộm, về linh hồn mình đã bán đi, đã bị huỷ hoại.

Anh ra khỏi nhà thờ, lòng bực bội. Để xua đi những ý nghĩ chẳng lành, anh làm như ngày trước vẫn thường làm, cất giọng hát vang. Nhưng anh vừa hát được một câu thì một viên cảnh sát chạy đến, đưa tay lên vành mũ chào mà nói:

— Thưa ông, các ông lớn không được hát ngoài phố! Ông có phải thợ giày đâu!

Phi-ô-đo dựa lưng vào hàng rào và nghĩ: biết làm gì cho khuây khoả bây giờ?

Một bác gác cổng hét lên với anh:

— Thưa ông! Ông đừng dựa vào hàng rào mạnh thế, bẩn áo lông bây giờ!

Phi-ô-đo vào một cửa hiệu mua một chiếc phong cầm tốt nhất, rồi vừa đi ngoài phố vừa kéo đàn. Người qua đường ai cũng chỉ trỏ anh mà cười.

Những bác xà ích trêu anh:

— Ông lớn gì mà thế! Cứ như thằng thợ giày nào ấy…

Viên cảnh sát bảo anh:

— Các ông lớn mà lại được làm trò bậy bạ thế à? Hay ông vào quán rượu luôn đi cho rồi!

Những người ăn mày vây lấy Phi-ô-đo từ khắp phía mà gào lên:

— Ông lớn ơi, xin ông bố thí vì Chúa! Cho chúng con xin!

Ngày trước, khi anh còn là thợ giày, bọn ăn mày chẳng thèm để ý đến anh, còn bây giờ thì chúng không để anh đi qua.

Về đến nhà, người vợ mới, bà quý phái mặc áo cánh xanh lá và váy đỏ, ra đón anh. Anh muốn âu yếm bà ta, đã vung tay định phát cho bà ta một cái vào lưng, nhưng bà ta gắt:

— Đồ nhà quê! Đồ vô học! Không biết cư xử với các bà quý phái! Nếu yêu thì hôn tay, chứ đánh thì tôi không cho phép.

Phi-ô-đo nghĩ: "Chà, cái đời khốn kiếp! Thế mà cũng gọi là sống! Hát một bài cũng không được, kéo đàn cũng không được, đùa với vợ cũng không được… Phì!"

Anh vừa ngồi uống trà với bà quý phái thì con quỷ đeo kính xanh xuất hiện và nói:

— Nào, ông Phi-ô-đo Pan-tê-lê-ích, phần của tôi, tôi đã làm đúng từng li. Bây giờ mời ông ký vào tờ giấy và theo tôi. Giờ thì ông đã biết sống giàu sang là thế nào rồi, thế là đủ cho ông rồi!

Rồi nó lôi Phi-ô-đo xuống địa ngục, thẳng vào lò lửa, và lũ quỷ từ khắp nơi bay đến mà hét:

— Đồ ngu! Đồ đần! Đồ con lừa!

Dưới địa ngục sặc mùi dầu hoả kinh khủng, đến ngạt thở.

Và bỗng nhiên mọi thứ biến mất. Phi-ô-đo mở mắt ra và thấy cái bàn của mình, đôi ủng, và ngọn đèn sắt tây nhỏ. Bóng đèn đen kịt, và từ ngọn lửa bé tí trên bấc, khói hôi cuồn cuộn bốc lên như từ một ống khói. Bên cạnh là ông khách đeo kính xanh đứng đó, hét lên giận dữ:

— Đồ ngu! Đồ đần! Đồ con lừa! Ta sẽ cho mày một bài học, đồ lừa đảo! Nhận làm từ hai tuần trước, mà đến giờ ủng vẫn chưa xong! Mày tưởng ta rảnh mà ngày năm lần lặn lội đến chỗ mày lấy ủng à? Đồ đê tiện! Đồ súc vật!

Phi-ô-đo lắc mạnh đầu rồi bắt tay vào làm nốt đôi ủng. Ông khách còn chửi mắng và doạ dẫm hồi lâu. Khi rốt cuộc ông ta đã nguôi, Phi-ô-đo cau có hỏi:

— Thế ông làm nghề gì, thưa ông?

— Ta làm pháo hoa và pháo thăng thiên. Ta là thợ pháo hoa.

Chuông nhà thờ gióng giả gọi đi lễ sáng. Phi-ô-đo giao đôi ủng, nhận tiền rồi đi đến nhà thờ.

Ngoài phố, những cỗ xe ngựa và những cỗ xe trượt tuyết phủ chăn da gấu ngược xuôi tấp nập. Trên vỉa hè, các thương gia, các bà quý phái, các sĩ quan đi lẫn với dân thường… Nhưng Phi-ô-đo không còn ghen tị, cũng chẳng còn than trách số phận mình nữa. Giờ đây anh thấy người giàu và người nghèo đều khổ như nhau. Người thì được đi xe ngựa, kẻ thì được hát vang và kéo đàn phong cầm, nhưng nói chung, tất cả đều chờ đợi một điều như nhau, cùng một nấm mồ, và trong cuộc đời chẳng có gì đáng để bán cho quỷ dữ dù chỉ một mẩu nhỏ của linh hồn mình.

— Hết —