Ba câu hỏi

Có một vị vua bỗng nảy ra ý nghĩ rằng, nếu lúc nào mình cũng biết đâu là thời điểm đúng để bắt đầu mỗi việc, nếu mình biết nên nghe lời những ai và nên tránh những ai, và trên hết, nếu lúc nào mình cũng biết việc gì là việc quan trọng nhất phải làm, thì mình sẽ không bao giờ thất bại trong bất cứ việc gì.

Nảy ra ý nghĩ ấy rồi, vua cho truyền khắp vương quốc rằng ai dạy được cho vua biết đâu là thời điểm đúng cho mỗi việc, ai là những người cần thiết nhất, và làm sao biết được việc gì là quan trọng nhất, thì sẽ được trọng thưởng.

Các nhà thông thái kéo đến gặp vua, nhưng mỗi người trả lời một khác.

Về câu hỏi thứ nhất, có người bảo rằng muốn biết thời điểm đúng cho mỗi việc, thì phải lập sẵn từ trước một bảng ngày, tháng, năm, rồi sống đúng theo bảng ấy, không sai một li. Họ nói, chỉ có thế thì việc gì mới được làm đúng lúc. Có người lại cho rằng không thể định trước thời điểm đúng cho mỗi việc, mà phải đừng để mình sa vào những trò tiêu khiển vô bổ, lúc nào cũng chú ý đến mọi việc đang diễn ra, rồi làm việc gì cần thiết nhất. Lại có người nói rằng dù nhà vua có chú ý đến đâu chăng nữa, một người cũng không thể tự mình phán đoán đúng thời điểm cho mọi việc, mà vua nên có một hội đồng gồm những người hiền tài, giúp vua định ra lúc thích hợp cho mỗi việc.

Nhưng rồi lại có người bảo rằng có những việc không thể chờ đem ra bàn ở hội đồng, mà phải quyết định ngay có làm hay không. Mà muốn quyết định được thế, thì phải biết trước điều gì sắp xảy ra. Chỉ có các thầy phù thuỷ mới biết được điều ấy, cho nên muốn biết thời điểm đúng cho mỗi việc, thì phải hỏi các thầy phù thuỷ.

Câu hỏi thứ hai cũng nhận được những lời đáp khác nhau như thế. Có người nói những người nhà vua cần nhất là các quan cố vấn. Có người nói là các thầy tu. Có người nói là các thầy thuốc. Lại có người cho rằng cần thiết nhất là những người lính.

Về câu hỏi thứ ba, việc gì là việc quan trọng nhất, có người đáp rằng quan trọng nhất trên đời là khoa học. Có người nói là tài cầm quân đánh trận. Lại có người nói là việc thờ phụng Chúa.

Các câu trả lời đều khác nhau, nên nhà vua chẳng đồng ý với câu nào, và chẳng thưởng cho ai cả. Nhưng vẫn muốn tìm ra lời giải đúng cho các câu hỏi của mình, vua quyết định đến hỏi ý một vị ẩn sĩ nổi tiếng khắp nơi là người thông tuệ.

Vị ẩn sĩ sống trong một cánh rừng, không bao giờ ra khỏi rừng, và chỉ tiếp những người dân thường. Vì thế nhà vua mặc quần áo giản dị, và khi chưa đến lều của ẩn sĩ, vua đã xuống ngựa, để đoàn cận vệ ở lại phía sau, một mình đi tiếp.

Khi nhà vua đến gần, vị ẩn sĩ đang cuốc đất trước túp lều của mình. Thấy vua, ông chào rồi lại tiếp tục cuốc. Vị ẩn sĩ gầy yếu, mỗi lần cắm mai xuống đất và lật lên một chút đất, ông lại thở hổn hển.

Nhà vua đến gần ông và nói:

— Thưa vị ẩn sĩ thông tuệ, ta đến đây xin ông trả lời ba câu hỏi. Làm thế nào ta biết được làm việc đúng vào lúc đúng? Những ai là người ta cần nhất, và vì thế ta phải quan tâm đến họ hơn những người khác? Và những việc nào là quan trọng nhất, cần ta để tâm trước tiên?

Vị ẩn sĩ lắng nghe nhà vua, nhưng không đáp lời nào. Ông chỉ nhổ nước bọt vào lòng bàn tay rồi lại cuốc tiếp.

— Ông mệt rồi, nhà vua nói. Để ta cầm mai làm thay ông một lúc.

— Cảm ơn! vị ẩn sĩ nói, đưa cái mai cho vua rồi ngồi xuống đất.

Cuốc xong hai luống đất, nhà vua dừng lại, nhắc lại các câu hỏi của mình. Vị ẩn sĩ vẫn không trả lời, chỉ đứng dậy, chìa tay ra lấy cái mai, và nói:

— Bây giờ ngài nghỉ một lát, để tôi làm một chút.

Nhưng nhà vua không đưa cái mai cho ông, cứ thế cuốc tiếp. Một giờ trôi qua, rồi một giờ nữa. Mặt trời bắt đầu lặn sau hàng cây, và cuối cùng nhà vua cắm cái mai xuống đất mà nói:

— Thưa nhà hiền triết, ta đến gặp ông để xin lời giải cho những câu hỏi của ta. Nếu ông không trả lời được, thì cứ nói thế, ta sẽ trở về nhà.

— Có người đang chạy đến kìa, vị ẩn sĩ nói. Ta xem đó là ai.

Nhà vua quay lại, thấy một người râu ria rậm rạp từ trong rừng chạy ra. Người ấy hai tay ôm chặt lấy bụng, máu từ dưới kẽ tay tuôn ra. Đến chỗ nhà vua, người ấy ngã vật xuống đất, ngất đi, rên rỉ yếu ớt. Nhà vua và vị ẩn sĩ cởi áo người ấy ra. Trên bụng anh ta có một vết thương lớn. Nhà vua rửa vết thương hết sức cẩn thận, rồi băng lại bằng chiếc khăn tay của mình và một chiếc khăn của vị ẩn sĩ. Nhưng máu vẫn không ngừng chảy, nhà vua cứ hết lần này đến lần khác tháo lớp băng thấm đẫm máu nóng ra, rửa lại rồi băng lại vết thương. Cuối cùng, khi máu đã ngừng chảy, người kia tỉnh lại và xin uống nước. Nhà vua mang nước mát đến cho anh ta uống. Trong khi ấy mặt trời đã lặn, trời trở lạnh. Thế là nhà vua, với sự giúp đỡ của vị ẩn sĩ, khiêng người bị thương vào lều, đặt lên giường. Nằm trên giường, người ấy nhắm mắt lại, nằm yên. Còn nhà vua thì mệt quá vì đường xa và vì công việc vừa làm, nên ngồi co ro trên bậc cửa rồi cũng ngủ thiếp đi, ngủ say đến nỗi qua trọn đêm hè ngắn ngủi. Sáng ra tỉnh dậy, mãi một lúc lâu vua mới nhớ ra mình đang ở đâu, và người lạ râu ria đang nằm trên giường, đôi mắt sáng rực chăm chăm nhìn mình kia là ai.

— Xin ngài tha thứ cho tôi! người râu ria nói, giọng yếu ớt, khi thấy nhà vua đã thức dậy và đang nhìn mình.

— Ta không biết anh, và ta chẳng có gì phải tha thứ cho anh cả, nhà vua nói.

— Ngài không biết tôi, nhưng tôi biết ngài. Tôi chính là kẻ thù của ngài, kẻ đã thề trả thù ngài, vì ngài đã xử tử anh trai tôi và tịch thu tài sản của anh ấy. Tôi biết ngài đi một mình đến gặp vị ẩn sĩ, nên tôi quyết định giết ngài trên đường ngài trở về. Nhưng cả ngày trôi qua mà ngài không trở về. Thế là tôi rời chỗ phục kích đi tìm ngài, rồi tôi chạm trán đoàn cận vệ của ngài. Họ nhận ra tôi và đâm tôi bị thương. Tôi thoát được khỏi tay họ, nhưng hẳn tôi đã chết vì mất máu nếu ngài không băng bó vết thương cho tôi. Tôi muốn giết ngài, thế mà ngài lại cứu mạng tôi. Giờ đây, nếu tôi còn sống, và nếu ngài muốn, tôi xin làm kẻ nô lệ trung thành nhất của ngài, và tôi sẽ dặn các con tôi cũng làm như thế. Xin ngài tha thứ cho tôi!

Nhà vua rất mừng vì đã làm lành được với kẻ thù của mình dễ dàng như thế, và có thêm một người bạn. Vua không những tha thứ cho anh ta, mà còn nói sẽ cho gia nhân và thầy thuốc riêng của mình đến chăm sóc anh ta, và hứa sẽ trả lại tài sản cho anh ta.

Từ biệt người bị thương, nhà vua bước ra hiên, đưa mắt tìm vị ẩn sĩ. Trước khi ra về, vua muốn xin ông trả lời những câu hỏi mình đã đặt ra một lần nữa. Vị ẩn sĩ đang ở ngoài sân, quỳ gối gieo hạt trên những luống đất đã cuốc hôm trước.

Nhà vua lại gần ông, nói:

— Thưa nhà hiền triết, lần cuối cùng, ta xin ông hãy trả lời các câu hỏi của ta.

— Ngài đã được trả lời rồi đấy! vị ẩn sĩ nói, vẫn ngồi xổm trên đôi chân gầy guộc, ngước nhìn nhà vua đang đứng trước mặt.

— Trả lời thế nào? Ông nói thế là ý gì? nhà vua hỏi.

— Ngài không thấy sao? vị ẩn sĩ đáp. Nếu hôm qua ngài không thương tôi yếu sức, không cuốc mấy luống đất ấy giúp tôi mà cứ thế ra về, thì người kia đã tấn công ngài, và ngài sẽ ân hận vì đã không ở lại với tôi. Vậy thời điểm quan trọng nhất là lúc ngài cuốc mấy luống đất ấy. Tôi là người quan trọng nhất. Và làm điều tốt cho tôi là việc quan trọng nhất của ngài. Sau đó, khi người kia chạy đến chỗ chúng ta, thời điểm quan trọng nhất là lúc ngài chăm sóc anh ta, vì nếu ngài không băng bó vết thương cho anh ta, anh ta đã chết mà không kịp làm lành với ngài. Vậy anh ta là người quan trọng nhất, và những gì ngài làm cho anh ta là việc quan trọng nhất của ngài. Vậy ngài hãy nhớ: chỉ có một thời điểm quan trọng, đó là bây giờ! Đó là thời điểm quan trọng nhất, vì đó là thời điểm duy nhất ta còn làm chủ được. Người cần thiết nhất là người đang ở cùng ngài, vì không ai biết rồi mình có còn gặp gỡ ai khác nữa hay không. Còn việc quan trọng nhất là làm điều tốt cho người ấy, vì chỉ để làm điều đó mà con người được sinh ra trên cõi đời này!

— Hết —