Buồn ngủ

Đêm. Cô bé giữ trẻ Vác-ca, chừng mười ba tuổi, ngồi đưa chiếc nôi có đứa bé nằm trong, khe khẽ ngân nga:

À ơi, à ơi, à à ơi,

Để chị hát bài ru em ngủ…

Trước bức ảnh thánh, một ngọn đèn dầu xanh đang cháy. Ngang qua căn phòng, từ góc này sang góc kia, căng một sợi dây phơi tã lót và một chiếc quần dài to màu đen. Ngọn đèn hắt lên trần nhà một vệt xanh lớn, còn tã lót và chiếc quần thì in những cái bóng dài lên bếp lò, lên chiếc nôi, lên người Vác-ca… Mỗi khi ngọn đèn chập chờn, vệt xanh và những cái bóng lại sống dậy, chuyển động như có gió thổi. Ngột ngạt. Mùi xúp bắp cải và mùi da thuộc đóng giày.

Đứa bé khóc. Nó đã khản giọng và kiệt sức vì khóc từ lâu, nhưng vẫn cứ gào, chẳng biết đến bao giờ mới nín. Còn Vác-ca thì buồn ngủ. Mắt em díp lại, đầu cứ gục xuống, cổ đau nhức. Em không cử động nổi mí mắt, cũng chẳng mấp máy nổi đôi môi, và em có cảm giác như mặt mình đã khô lại, cứng đờ như gỗ, cái đầu thì nhỏ lại như đầu cái ghim.

— À ơi, à à ơi, em ngân nga, chị nấu cháo cho em…

Trong bếp lò, con dế kêu ri rỉ. Ở phòng bên, sau cánh cửa, ông chủ và anh thợ phụ A-pha-na-xi đang ngáy… Chiếc nôi kẽo kẹt rên rỉ, Vác-ca ngân nga, và tất cả hoà lại thành một khúc nhạc ru của ban đêm, nghe thật êm ái khi ta đã nằm lên giường. Nhưng lúc này khúc nhạc ấy chỉ làm em bực bội, nặng nề, vì nó đẩy em vào cơn ngủ gà ngủ gật, mà em thì không được ngủ. Lạy Chúa, nếu Vác-ca ngủ quên, ông bà chủ sẽ đánh em.

Ngọn đèn chập chờn. Vệt xanh và những cái bóng chuyển động, lùa vào đôi mắt hé mở bất động của Vác-ca, và trong bộ óc đã ngủ đi một nửa của em, chúng kết lại thành những giấc mơ mờ ảo. Em thấy những đám mây đen đuổi nhau trên trời và kêu khóc như đứa bé. Rồi gió thổi, mây tan, và Vác-ca thấy một con đường cái rộng phủ đầy bùn loãng. Trên đường, những đoàn xe nối nhau đi, những người lưng đeo bị lê bước, những cái bóng gì đó cứ chạy tới chạy lui. Hai bên đường, qua làn sương mù giá lạnh khắc nghiệt, thấp thoáng những cánh rừng. Bỗng những người đeo bị và những cái bóng ngã vật xuống bùn loãng. "Sao thế?" Vác-ca hỏi. "Ngủ, ngủ đi!" có tiếng đáp. Và họ ngủ say, ngủ ngon lành, còn trên những đường dây điện báo, lũ quạ và chim ác là đậu thành hàng, kêu khóc như đứa bé, cố đánh thức họ dậy.

— À ơi, à à ơi, để chị hát bài ru em ngủ… Vác-ca ngân nga, và em đã thấy mình trong một gian nhà gỗ tối tăm, ngột ngạt.

Trên sàn nhà, người cha đã khuất của em, Ê-phim Xtê-pa-nốp, đang lăn lộn. Em không trông thấy cha, nhưng nghe tiếng cha đau đớn lăn lộn trên sàn và rên rỉ. Như lời cha nói, "cái thoát vị nó hành". Cơn đau dữ dội đến nỗi cha không thốt nổi một lời, chỉ hít vào từng hơi, hai hàm răng đánh vào nhau lập cập như tiếng trống:

— Bu bu bu bu…

Mẹ là Pê-la-gây-a đã chạy lên trang trại báo với ông bà chủ rằng Ê-phim sắp chết. Mẹ đi lâu lắm rồi, lẽ ra đã phải về. Vác-ca nằm trên bếp lò, không ngủ, lắng nghe tiếng "bu bu bu" của cha. Rồi có tiếng ai đánh xe đến trước cửa nhà. Đó là ông bà chủ đã cho một bác sĩ trẻ, người từ thành phố về chơi nhà họ, xuống thăm. Bác sĩ bước vào nhà. Trong bóng tối không trông thấy ông, chỉ nghe tiếng ông ho và tiếng cửa đánh cạch.

— Thắp đèn lên, ông nói.

— Bu bu bu… Ê-phim đáp.

Pê-la-gây-a lao tới bếp lò, lục tìm cái mảnh bát đựng diêm. Một phút im lặng trôi qua. Bác sĩ lục túi, tự đánh diêm của mình.

— Có ngay, thưa ông, có ngay, Pê-la-gây-a nói, rồi lao ra khỏi nhà, lát sau quay lại với một mẩu nến.

Hai má Ê-phim hồng lên, mắt sáng long lanh, cái nhìn sắc lạ thường, như thể Ê-phim nhìn xuyên thấu cả gian nhà lẫn ông bác sĩ.

— Thế nào? Sao lại nghĩ ra chuyện này? bác sĩ nói, cúi xuống người bệnh. Ê! Anh bị thế này lâu chưa?

— Gì cơ ạ? Đến lúc chết rồi, thưa quan… Tôi không sống được nữa đâu…

— Đừng nói nhảm… Chúng tôi sẽ chữa khỏi!

— Tuỳ ý quan, xin đa tạ quan, nhưng chúng tôi hiểu mà… Thần chết đã đến thì còn làm gì được.

Bác sĩ loay hoay với Ê-phim chừng mười lăm phút, rồi đứng dậy nói:

— Tôi không làm gì được… Anh phải lên bệnh viện, ở đó người ta sẽ mổ cho. Đi ngay bây giờ… Nhất định phải đi! Hơi muộn rồi, ở bệnh viện mọi người ngủ cả, nhưng không sao, tôi sẽ viết cho anh mấy chữ. Nghe chưa?

— Thưa ông, nhưng anh ấy đi bằng gì? Pê-la-gây-a nói. Nhà chúng tôi không có ngựa.

— Không sao, tôi sẽ xin ông bà chủ, họ sẽ cho mượn ngựa.

Bác sĩ đi, ngọn nến tắt, và lại nghe tiếng "bu bu bu"… Nửa giờ sau, có tiếng xe đến trước cửa. Ông bà chủ đã cho một chiếc xe ngựa nhỏ để đưa đi bệnh viện. Ê-phim sửa soạn rồi đi…

Rồi một buổi sáng đẹp trời, trong trẻo đến. Mẹ Pê-la-gây-a không có nhà, mẹ đã lên bệnh viện xem Ê-phim thế nào. Ở đâu đó có đứa bé đang khóc, và Vác-ca nghe thấy ai đó đang hát bằng chính giọng của em:

— À ơi, à à ơi, để chị hát bài ru em ngủ…

Mẹ Pê-la-gây-a trở về. Mẹ làm dấu thánh và thì thào:

— Đêm qua người ta nắn lại cho anh ấy, thế mà gần sáng thì anh ấy đi rồi… Cầu cho anh ấy lên thiên đàng, được yên nghỉ đời đời… Người ta bảo đưa đến muộn quá… Phải đưa sớm hơn…

Vác-ca đi vào rừng, ngồi khóc ở đó, nhưng bỗng có ai đánh vào gáy em mạnh đến nỗi trán em đập vào thân cây bạch dương. Em ngước mắt lên, thấy ông chủ thợ giày đứng trước mặt.

— Mày làm cái gì thế, đồ khốn? ông ta nói. Thằng bé khóc, mà mày lại ngủ hả?

Ông ta véo tai em đau điếng, còn em thì lắc lắc đầu, đưa nôi và ngân nga bài hát của mình. Vệt xanh và những cái bóng của chiếc quần, của tã lót lay động, nhấp nháy với em, và chẳng mấy chốc lại chiếm lấy bộ óc em. Em lại thấy con đường cái phủ đầy bùn loãng. Những người lưng đeo bị và những cái bóng đã nằm dài ra ngủ say. Nhìn họ, Vác-ca thèm ngủ da diết. Em sẽ nằm xuống sung sướng biết bao, nhưng mẹ Pê-la-gây-a đi bên cạnh cứ giục em. Hai mẹ con vội vã lên thành phố tìm chỗ đi ở.

— Xin làm phúc, vì Chúa! mẹ xin những người đi ngược đường. Các ông bà nhân từ, xin rủ lòng thương!

— Đưa đứa bé đây! một giọng quen quen đáp lại. Đưa đứa bé đây! giọng ấy nhắc lại, giờ đã giận dữ, gay gắt. Nghe thấy không, đồ khốn kiếp?

Vác-ca bật dậy, nhìn quanh và hiểu ra: chẳng có con đường nào, chẳng có mẹ Pê-la-gây-a, chẳng có người đi đường nào, chỉ có bà chủ đứng giữa căn phòng nhỏ, bà vào cho con bú. Trong khi bà chủ béo tốt, vai u thịt bắp cho con bú và dỗ nó, Vác-ca đứng nhìn bà, chờ bà xong. Ngoài cửa sổ, không khí đã xanh nhạt, những cái bóng và vệt xanh trên trần đã mờ đi trông thấy. Sắp sáng rồi.

— Cầm lấy! bà chủ nói, cài lại áo trên ngực. Nó khóc. Chắc bị ai nhìn độc mắt rồi.

Vác-ca bế đứa bé, đặt vào nôi, lại bắt đầu đưa. Vệt xanh và những cái bóng dần dần tan biến, chẳng còn gì lùa vào đầu em làm mụ mẫm óc em nữa. Nhưng buồn ngủ thì vẫn như trước, buồn ngủ kinh khủng! Vác-ca gục đầu lên thành nôi, đung đưa cả người để cưỡng lại cơn ngủ, nhưng mắt vẫn díp lại, đầu vẫn nặng trĩu.

— Vác-ca, nhóm lò đi! sau cánh cửa vang lên giọng ông chủ.

Thế là đã đến lúc dậy làm việc. Vác-ca bỏ chiếc nôi, chạy ra kho lấy củi. Em mừng. Khi chạy đi chạy lại thì không buồn ngủ bằng lúc ngồi một chỗ. Em mang củi vào, nhóm lò, và cảm thấy khuôn mặt cứng đờ của mình giãn ra, đầu óc sáng sủa dần.

— Vác-ca, đun ấm xa-mô-va đi! bà chủ quát.

Vác-ca chẻ mấy thanh củi nhỏ, nhưng vừa kịp châm lửa nhét vào ấm xa-mô-va thì đã nghe lệnh mới:

— Vác-ca, đánh giày cao su cho ông chủ!

Em ngồi xuống sàn, đánh giày, và nghĩ giá được chui đầu vào chiếc giày cao su to, sâu kia mà chợp mắt một tí thì hay biết mấy… Bỗng chiếc giày lớn dần, phình ra, choán đầy cả căn phòng. Vác-ca đánh rơi bàn chải, nhưng lập tức lắc đầu, trợn tròn mắt, cố nhìn sao cho đồ vật khỏi lớn lên, khỏi nhảy múa trước mắt mình.

— Vác-ca, rửa cầu thang bên ngoài đi, để khách đến đặt hàng trông thấy thì xấu hổ!

Vác-ca rửa cầu thang, dọn các phòng, rồi nhóm thêm một cái lò nữa, rồi chạy ra hiệu tạp hoá. Việc nhiều lắm, không có lấy một phút rảnh tay.

Nhưng không có gì cực bằng phải đứng một chỗ trước bàn bếp mà gọt khoai tây. Đầu cứ gục xuống bàn, khoai tây nhảy nhót trước mắt, con dao cứ tuột khỏi tay, còn bà chủ béo tốt, cáu kỉnh, tay áo xắn cao, cứ đi đi lại lại bên cạnh, nói to đến ù cả tai. Hầu bữa trưa, giặt giũ, khâu vá cũng khổ sở lắm. Có những lúc em chỉ muốn chẳng nhìn gì nữa, đổ vật xuống sàn mà ngủ.

Ngày trôi qua. Nhìn những ô cửa sổ tối dần, Vác-ca ấn tay vào hai bên thái dương đang cứng đờ, và mỉm cười, chính em cũng không biết vì sao. Bóng chiều mơn trớn đôi mắt đang díp lại của em, hứa hẹn một giấc ngủ say sắp đến. Buổi tối, nhà chủ có khách.

— Vác-ca, đun xa-mô-va! bà chủ quát.

Ấm xa-mô-va nhà chủ nhỏ, khách uống trà chưa xong đã phải đun lại đến năm lần. Uống trà xong, Vác-ca phải đứng một chỗ suốt một giờ liền, nhìn khách, chờ sai bảo.

— Vác-ca, chạy đi mua ba chai bia!

Em vụt chạy đi, cố chạy thật nhanh để xua cơn buồn ngủ.

— Vác-ca, chạy đi mua rượu! Vác-ca, cái mở nút chai đâu? Vác-ca, làm con cá trích!

Rồi cuối cùng khách cũng về. Đèn tắt, ông bà chủ đi ngủ.

— Vác-ca, đưa nôi cho em bé đi! vang lên mệnh lệnh cuối cùng.

Trong bếp lò, con dế kêu ri rỉ. Vệt xanh trên trần và những cái bóng của chiếc quần, của tã lót lại lùa vào đôi mắt hé mở của Vác-ca, nhấp nháy, làm mụ mẫm đầu óc em.

— À ơi, à à ơi, em ngân nga, để chị hát bài ru em ngủ…

Còn đứa bé thì gào khóc, kiệt sức vì gào khóc. Vác-ca lại thấy con đường bùn lầy, những người đeo bị, mẹ Pê-la-gây-a, cha Ê-phim. Em hiểu hết, em nhận ra mọi người, nhưng qua cơn nửa thức nửa ngủ, em không tài nào hiểu được cái sức mạnh đang trói chặt tay chân em, đè nặng lên em và không cho em sống. Em nhìn quanh, tìm cái sức mạnh ấy để thoát khỏi nó, nhưng không thấy. Cuối cùng, kiệt sức, em dồn hết sức lực và ánh mắt, nhìn lên vệt xanh đang nhấp nháy, rồi lắng nghe tiếng khóc, và em tìm ra kẻ thù đang không cho em sống.

Kẻ thù ấy là đứa bé.

Em bật cười. Em ngạc nhiên: sao trước đây em lại không hiểu ra một điều đơn giản đến thế? Vệt xanh, những cái bóng và con dế dường như cũng đang cười, cũng đang ngạc nhiên.

Một ý nghĩ lầm lạc chiếm lấy Vác-ca. Em đứng dậy khỏi chiếc ghế đẩu, cười thật tươi, mắt không chớp, đi đi lại lại trong phòng. Em thấy dễ chịu và nhột nhạt khi nghĩ rằng chỉ một lát nữa thôi em sẽ thoát khỏi đứa bé đang trói chặt tay chân em… Giết đứa bé, rồi ngủ, ngủ, ngủ…

Vừa cười, vừa nháy mắt, vừa giơ ngón tay doạ vệt xanh, Vác-ca rón rén đến bên chiếc nôi, cúi xuống đứa bé. Bóp chết nó rồi, em vội nằm xuống sàn, cười vì sung sướng được ngủ, và một phút sau em đã ngủ say, say như chết…

— Hết —