Buổi cầu hồn

Chương 1: Buổi cầu hồn

Trong toà nhà lớn của các cơ quan toà án, giữa giờ nghỉ phiên xử vụ án nhà Men-vin-xki, các thẩm phán và viên công tố tụ tập trong phòng làm việc của ông I-van Ê-gô-rô-vích Sê-bếch, và câu chuyện chuyển sang vụ án Cra-xốp nổi tiếng. Ông Phi-ô-đo Va-xi-li-ê-vích hăng hái chứng minh rằng vụ ấy không thuộc thẩm quyền của toà, ông I-van Ê-gô-rô-vích thì giữ nguyên ý mình, còn ông Pi-ốt I-va-nô-vích ngay từ đầu không dự vào cuộc tranh cãi, không góp lời, chỉ đọc lướt tờ Tin tức vừa được mang tới.

— Các ông ơi! ông nói. Ông I-van I-lích mất rồi.

— Thật thế sao?

— Đây, ông đọc đi, ông nói với ông Phi-ô-đo Va-xi-li-ê-vích, đưa cho ông số báo mới, còn thơm mùi mực.

Trong một khung viền đen có in: "Bà Pra-xcô-vi-a Phi-ô-đô-rốp-na Gô-lô-vi-na vô cùng đau xót báo tin cùng họ hàng và người quen: người chồng yêu dấu của bà là ông I-van I-lích Gô-lô-vin, thẩm phán Toà Thượng thẩm, đã từ trần ngày mồng bốn tháng hai năm một nghìn tám trăm tám mươi hai. Lễ đưa tang cử hành vào thứ sáu, lúc một giờ chiều."

Ông I-van I-lích là đồng nghiệp của các vị đang có mặt, và ai cũng quý ông. Ông đã ốm mấy tuần nay, người ta bảo bệnh của ông không chữa được. Ông vẫn giữ chức vụ, nhưng người ta đã tính rằng nếu ông mất, ông A-lếch-xê-ép có thể được bổ nhiệm vào chỗ của ông, còn chỗ của A-lếch-xê-ép thì sẽ là ông Vin-ni-cốp hoặc ông Stha-ben. Vì vậy, khi nghe tin ông I-van I-lích mất, ý nghĩ đầu tiên của mỗi vị trong phòng là cái chết ấy có thể có ý nghĩa gì đối với việc thuyên chuyển hay thăng chức của chính mình hay của người quen mình.

"Giờ thì chắc mình sẽ được chỗ của Stha-ben hay của Vin-ni-cốp", ông Phi-ô-đo Va-xi-li-ê-vích nghĩ. "Người ta đã hứa với mình từ lâu rồi, mà lần thăng chức này mình sẽ được thêm tám trăm rúp, chưa kể tiền văn phòng."

"Giờ phải xin chuyển ông anh vợ ở Ca-lu-ga về đây", ông Pi-ốt I-va-nô-vích nghĩ. "Nhà mình sẽ mừng lắm. Từ nay bà ấy không thể nói mình chẳng bao giờ làm được gì cho họ hàng bà ấy nữa."

— Tôi cũng đoán là ông ấy không dậy được nữa, ông Pi-ốt I-va-nô-vích nói thành lời. Tội nghiệp.

— Mà thật ra ông ấy bị bệnh gì?

— Các bác sĩ không xác định được. Nghĩa là có xác định, nhưng mỗi người một kiểu. Lần cuối tôi gặp ông ấy, tôi tưởng ông ấy sẽ khỏi.

— Còn tôi thì từ sau kỳ lễ tới giờ chưa tới thăm ông ấy lần nào. Cứ định đi mãi.

— Thế ông ấy có của cải gì không?

— Hình như bà vợ có chút ít. Nhưng cũng chẳng đáng là bao.

— Phải, phải tới viếng thôi. Nhà họ ở xa kinh khủng.

— Nghĩa là xa nhà ông thôi. Từ nhà ông thì đi đâu cũng xa.

— Đấy, ông ấy chẳng bao giờ tha thứ cho tôi cái tội ở bên kia sông, ông Pi-ốt I-va-nô-vích mỉm cười nói, nhìn ông Sê-bếch.

Rồi người ta bàn tới chuyện khoảng cách trong thành phố xa xôi ra sao, rồi đi vào phiên xử.

Ngoài những tính toán về thuyên chuyển và những thay đổi có thể xảy ra trong công việc mà cái chết ấy gợi ra trong đầu mỗi người, chính sự việc một người quen thân qua đời, như mọi khi, đã gợi lên trong lòng tất cả những ai nghe tin một cảm giác vui mừng vì người chết là ông ấy chứ không phải mình.

"Thế đấy, ông ấy chết, còn mình thì không", ai cũng nghĩ hay cảm thấy như thế. Còn những người quen thân, những người gọi là bạn của ông I-van I-lích, thì bất giác còn nghĩ rằng giờ họ phải làm những bổn phận xã giao rất chán ngắt, là đi dự lễ cầu hồn và tới thăm bà goá để chia buồn.

Thân nhất là ông Phi-ô-đo Va-xi-li-ê-vích và ông Pi-ốt I-va-nô-vích.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích là bạn học cùng trường luật với ông I-van I-lích, và tự coi mình mang ơn ông I-van I-lích.

Trong bữa ăn trưa, báo cho vợ biết tin ông I-van I-lích mất và những tính toán về khả năng xin chuyển ông anh vợ về quận mình, ông Pi-ốt I-va-nô-vích không nằm nghỉ, mà mặc áo đuôi tôm, đánh xe tới nhà ông I-van I-lích.

Trước cửa nhà ông I-van I-lích có một cỗ xe ngựa và hai chiếc xe thuê. Dưới nhà, ở phòng ngoài, cạnh giá mắc áo, dựa vào tường là chiếc nắp quan tài bọc gấm, có tua, viền đăng ten kim tuyến đánh bóng bằng bột. Hai người đàn bà mặc đồ đen đang cởi áo lông. Một người là em gái ông I-van I-lích, ông Pi-ốt I-va-nô-vích quen, người kia là một bà ông không quen. Người bạn đồng nghiệp của ông Pi-ốt I-va-nô-vích là ông Svác đang từ trên lầu đi xuống, từ bậc trên cùng trông thấy ông bước vào, liền dừng lại, nháy mắt với ông, như muốn nói: "Ông I-van I-lích thu xếp thật dại dột, chứ như ông với tôi thì khác hẳn."

Khuôn mặt ông Svác với bộ tóc mai kiểu Anh và cả dáng người gầy gò trong chiếc áo đuôi tôm, như mọi khi, có một vẻ trang trọng thanh lịch, và cái vẻ trang trọng ấy, vốn bao giờ cũng trái ngược với tính hay đùa cợt của ông Svác, ở đây lại có một vẻ đặc biệt thú vị. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích nghĩ như thế.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích nhường cho hai bà đi trước, rồi chậm rãi theo sau lên cầu thang. Ông Svác không đi xuống, mà dừng lại ở trên. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích hiểu vì sao: rõ ràng là ông muốn hẹn xem tối nay đánh bài ở đâu. Hai bà đi lên cầu thang tới chỗ bà goá, còn ông Svác, đôi môi chắc khoẻ mím lại nghiêm nghị, mà ánh mắt thì tinh nghịch, nhướn mày chỉ cho ông Pi-ốt I-va-nô-vích lối rẽ phải, vào phòng người chết.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích bước vào, như bao giờ cũng thế, lòng băn khoăn không biết vào đó mình sẽ phải làm gì. Ông chỉ biết một điều, là trong những dịp như thế này, làm dấu thánh thì chẳng bao giờ thừa. Còn có phải vừa làm dấu vừa cúi chào nữa không, thì ông không chắc lắm, nên ông chọn cách ở giữa: bước vào phòng, ông bắt đầu làm dấu thánh, và hơi cúi người một chút như là đang cúi chào. Trong chừng mực mà cử động của tay và đầu cho phép, ông đồng thời đưa mắt nhìn quanh căn phòng. Hai chàng trai trẻ, một cậu là học sinh trung học, hình như là cháu, vừa làm dấu vừa đi ra khỏi phòng. Một bà cụ đứng bất động. Và một bà có đôi lông mày nhướn lên một cách lạ lùng đang thì thầm gì đó với bà cụ. Thầy giúp lễ mặc áo choàng dài, hăng hái, quả quyết, đang đọc to gì đó bằng một giọng không cho phép ai cãi lại. Anh nông dân Ghê-ra-xim, người phục vụ bàn ăn, nhẹ nhàng bước qua trước mặt ông Pi-ốt I-va-nô-vích, rắc thứ gì đó lên sàn nhà. Thấy thế, ông Pi-ốt I-va-nô-vích lập tức ngửi thấy mùi xác chết đang phân huỷ thoang thoảng. Lần cuối tới thăm ông I-van I-lích, ông Pi-ốt I-va-nô-vích đã thấy anh nông dân này trong phòng làm việc. Anh làm người trông nom người bệnh, và ông I-van I-lích đặc biệt quý anh.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích cứ làm dấu thánh và hơi cúi chào theo một hướng nằm giữa quan tài, thầy giúp lễ và các ảnh thánh trên chiếc bàn ở góc phòng. Rồi khi thấy cái động tác làm dấu bằng tay ấy đã kéo dài quá lâu, ông dừng lại, bắt đầu ngắm người chết.

Người chết nằm như mọi người chết vẫn nằm, nặng nề một cách đặc biệt, nặng nề như người chết, chân tay cứng đờ chìm xuống lớp lót quan tài, cái đầu mãi mãi gục xuống trên gối. Và như mọi người chết, ông phô ra vầng trán vàng như sáp, có những chỗ hói lẹm vào ở hai bên thái dương trũng xuống, và cái mũi nhô lên như đang đè xuống môi trên. Ông đã thay đổi nhiều, còn gầy hơn so với lần cuối ông Pi-ốt I-va-nô-vích gặp, nhưng cũng như mọi người chết, khuôn mặt ông đẹp hơn, mà chủ yếu là có ý nghĩa hơn so với khi còn sống. Trên khuôn mặt có một vẻ như nói rằng điều cần làm đã làm xong, và làm đúng. Ngoài ra, trong vẻ mặt ấy còn có một lời trách móc, hay một lời nhắc nhở người đang sống. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích thấy lời nhắc nhở ấy không đúng chỗ, hay ít ra cũng chẳng liên quan gì tới mình. Ông thấy khó chịu trong lòng, nên ông Pi-ốt I-va-nô-vích lại vội vàng làm dấu thánh thêm lần nữa, rồi, như ông cảm thấy, quá vội vàng, không hợp phép lịch sự, quay người đi ra cửa. Ông Svác đang chờ ông ở phòng ngoài, chân dạng rộng, hai tay chắp sau lưng mân mê cái mũ cao. Chỉ cần nhìn dáng vẻ tinh nghịch, sạch sẽ, thanh lịch của ông Svác là ông Pi-ốt I-va-nô-vích thấy tỉnh táo hẳn. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích hiểu rằng ông Svác đứng cao hơn những chuyện này, không chịu khuất phục trước những ấn tượng nặng nề. Chỉ nhìn dáng ông ta cũng đủ thấy ông ta như muốn nói: sự kiện lễ cầu hồn ông I-van I-lích hoàn toàn không thể là lý do đủ để coi như trình tự phiên họp bị phá vỡ, nghĩa là không gì có thể ngăn cản ngay tối nay, khi người hầu đang đặt bốn cây nến mới tinh chưa thắp, mình bóc một cỗ bài mới, xoè ra kêu tanh tách. Nói chung, chẳng có lý do gì để cho rằng sự kiện này có thể ngăn cản chúng ta có một buổi tối vui vẻ. Và ông ta cũng thì thầm đúng như thế với ông Pi-ốt I-va-nô-vích khi ông đi ngang qua, rủ ông tới nhà ông Phi-ô-đo Va-xi-li-ê-vích đánh một ván. Nhưng xem ra số ông Pi-ốt I-va-nô-vích tối nay không được đánh bài. Bà Pra-xcô-vi-a Phi-ô-đô-rốp-na, một người đàn bà thấp, béo, dù đã cố hết cách để trông khác đi, vẫn cứ nở dần ra từ vai xuống dưới, mặc đồ đen từ đầu tới chân, đầu trùm khăn ren, đôi lông mày cũng nhướn lên một cách lạ lùng như bà đứng trước quan tài, cùng mấy bà khác từ phòng riêng đi ra, tiễn họ tới cửa phòng người chết, rồi nói:

— Sắp làm lễ cầu hồn rồi. Mời các ông vào.

Ông Svác cúi chào một cách mập mờ, rồi đứng lại, rõ ràng không nhận mà cũng không từ chối lời mời ấy. Bà Pra-xcô-vi-a Phi-ô-đô-rốp-na nhận ra ông Pi-ốt I-va-nô-vích, thở dài, đi tới sát bên ông, nắm lấy tay ông, nói:

— Tôi biết ông là người bạn thật lòng của nhà tôi...

Rồi bà nhìn ông, chờ ông có những cử chỉ tương ứng với những lời ấy.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích biết rằng ở trong kia phải làm dấu thánh thế nào, thì ở đây phải bắt tay, thở dài và nói: "Xin bà tin cho!" như thế ấy. Và ông làm đúng như thế. Làm xong, ông cảm thấy đã đạt được kết quả mong muốn: ông xúc động, và bà cũng xúc động.

— Ta đi đi, trước khi bên kia bắt đầu, tôi cần nói chuyện với ông, bà goá nói. Ông đưa tay cho tôi.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích đưa tay cho bà, và hai người đi vào các phòng trong, qua trước mặt ông Svác. Ông Svác buồn bã nháy mắt với ông Pi-ốt I-va-nô-vích. Ánh mắt tinh nghịch của ông như nói: "Thế là hỏng ván bài! Thôi, ông đừng trách, chúng tôi sẽ tìm người khác. Hoặc là đánh năm người, khi nào ông xong việc."

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích thở dài còn sâu hơn, buồn hơn, và bà Pra-xcô-vi-a Phi-ô-đô-rốp-na biết ơn siết tay ông. Vào tới phòng khách bọc vải hoa màu hồng, có ngọn đèn mờ mờ, hai người ngồi xuống bên bàn: bà ngồi trên ghế sô-pha, còn ông Pi-ốt I-va-nô-vích ngồi trên một cái ghế đệm thấp lò xo đã hỏng, cứ lún xuống lệch lạc dưới người ông. Bà Pra-xcô-vi-a Phi-ô-đô-rốp-na định bảo ông ngồi ghế khác, nhưng thấy lời nhắc ấy không hợp với hoàn cảnh của mình, bèn thôi. Ngồi xuống cái ghế đệm ấy, ông Pi-ốt I-va-nô-vích nhớ lại hồi ông I-van I-lích sắp đặt phòng khách này, đã hỏi ý ông về chính thứ vải hoa màu hồng có lá xanh này. Khi ngồi xuống sô-pha và đi ngang qua bàn, cả phòng khách đầy những đồ vật lặt vặt và bàn ghế, bà goá vướng tấm ren đen của chiếc áo choàng đen vào hình chạm trên bàn. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích nhổm dậy để gỡ ra, và cái ghế đệm được giải thoát bắt đầu dập dềnh, đẩy đẩy ông. Bà goá tự mình gỡ tấm ren, và ông Pi-ốt I-va-nô-vích lại ngồi xuống, đè cái ghế đệm đang nổi loạn dưới người mình. Nhưng bà goá chưa gỡ hết, và ông Pi-ốt I-va-nô-vích lại nhổm dậy, cái ghế đệm lại nổi loạn, thậm chí còn kêu tách một tiếng. Khi tất cả những chuyện ấy xong xuôi, bà lấy ra một chiếc khăn tay vải lanh sạch sẽ, bắt đầu khóc. Còn ông Pi-ốt I-va-nô-vích thì nguội lạnh đi vì chuyện tấm ren và cuộc vật lộn với cái ghế đệm, ông ngồi cau có. Tình cảnh ngượng ngập ấy bị cắt ngang bởi ông Xô-cô-lốp, người quản lý đồ ăn uống của ông I-van I-lích, vào báo rằng chỗ đất trong nghĩa trang mà bà Pra-xcô-vi-a Phi-ô-đô-rốp-na đã chọn sẽ tốn hai trăm rúp. Bà thôi khóc, nhìn ông Pi-ốt I-va-nô-vích với vẻ của người phải hy sinh, nói bằng tiếng Pháp rằng bà khổ tâm lắm. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích làm một cử chỉ lặng lẽ, tỏ ý tin chắc rằng không thể khác được.

— Ông cứ hút thuốc đi, bà nói bằng một giọng vừa rộng lượng vừa tan nát, rồi quay sang bàn với ông Xô-cô-lốp chuyện giá đất.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích vừa châm thuốc vừa nghe bà hỏi rất tỉ mỉ về các mức giá đất khác nhau, rồi quyết định nên lấy chỗ nào. Ngoài ra, xong chuyện chỗ đất, bà còn sắp xếp cả chuyện ca đoàn. Ông Xô-cô-lốp đi ra.

— Tôi tự lo hết mọi việc, bà nói với ông Pi-ốt I-va-nô-vích, đẩy mấy quyển an-bum trên bàn sang một bên.

Rồi thấy tàn thuốc có cơ rơi xuống bàn, bà vội đẩy cái gạt tàn về phía ông Pi-ốt I-va-nô-vích, nói:

— Tôi thấy thật giả dối khi người ta cứ bảo vì đau buồn quá mà không lo được những việc thiết thực. Còn tôi thì ngược lại, nếu có gì không an ủi, mà làm tôi khuây khoả được, thì chính là những việc lo cho nhà tôi.

Bà lại lấy khăn tay ra, như sắp khóc, rồi bỗng như cố nén lòng, rùng mình một cái, rồi bắt đầu nói bình thản:

— Nhưng tôi có việc muốn nhờ ông.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích cúi đầu, cố không để cho những cái lò xo của chiếc ghế đệm đang bắt đầu cựa quậy dưới người mình bung ra.

— Mấy ngày cuối, nhà tôi đau đớn khủng khiếp.

— Đau lắm à? ông Pi-ốt I-va-nô-vích hỏi.

— Ôi, khủng khiếp lắm! Những giờ cuối cùng, mà không phải mấy phút đâu, là mấy giờ liền, nhà tôi gào thét không ngừng. Ba ngày ba đêm liền, nhà tôi gào thét không ngớt hơi. Không chịu nổi. Tôi không hiểu sao tôi lại chịu đựng được, cách ba lớp cửa vẫn nghe thấy. Ôi, tôi đã phải chịu đựng những gì!

— Thế ông ấy có tỉnh táo không? ông Pi-ốt I-va-nô-vích hỏi.

— Có, bà thì thầm, tới tận phút cuối cùng. Nhà tôi từ biệt chúng tôi mười lăm phút trước khi mất, còn bảo đưa thằng con trai ra ngoài.

Ý nghĩ về nỗi đau đớn của một người mà ông đã quen biết thân thiết đến thế, lúc đầu là một cậu bé vui vẻ, một cậu học trò, rồi là một người bạn đánh bài khi đã lớn, dù ông vẫn khó chịu khi ý thức được sự giả dối của chính mình và của người đàn bà này, bỗng làm ông Pi-ốt I-va-nô-vích kinh hãi. Ông lại thấy vầng trán ấy, cái mũi đè xuống môi ấy, và ông thấy sợ cho chính mình.

"Ba ngày ba đêm đau đớn khủng khiếp rồi chết. Chuyện ấy có thể xảy ra với mình ngay bây giờ, bất cứ lúc nào", ông nghĩ, và trong một thoáng ông thấy sợ. Nhưng ngay lập tức, chính ông cũng không biết bằng cách nào, cái ý nghĩ quen thuộc đã tới cứu ông: chuyện ấy đã xảy ra với ông I-van I-lích chứ không phải với mình, chuyện ấy không nên và không thể xảy ra với mình. Nghĩ như thế là mình đang để cho tâm trạng u ám lấn át, điều mà không nên làm, như ai cũng thấy rõ qua khuôn mặt ông Svác. Lập luận xong như thế, ông Pi-ốt I-va-nô-vích yên lòng, và thích thú bắt đầu hỏi han chi tiết về cái chết của ông I-van I-lích, như thể cái chết là một chuyện phiêu lưu chỉ có thể xảy ra với ông I-van I-lích, chứ hoàn toàn không thể xảy ra với ông.

Sau đủ thứ chuyện về những chi tiết nỗi đau thể xác quả thật khủng khiếp mà ông I-van I-lích đã phải chịu, những chi tiết mà ông Pi-ốt I-va-nô-vích chỉ biết được qua cách những nỗi khổ của ông I-van I-lích đã tác động tới thần kinh của bà Pra-xcô-vi-a Phi-ô-đô-rốp-na ra sao, bà goá rõ ràng thấy đã tới lúc phải vào việc chính.

— Ôi, ông Pi-ốt I-va-nô-vích ơi, khổ quá, khổ khủng khiếp, khổ khủng khiếp, bà nói, rồi lại khóc.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích thở dài, chờ bà xì mũi xong. Khi bà xì mũi xong, ông nói:

— Xin bà tin cho...

Và bà lại tiếp tục câu chuyện, nói ra cái điều rõ ràng là việc chính bà muốn nhờ ông. Việc ấy là hỏi xem làm sao nhân dịp chồng mất mà xin được tiền của nhà nước. Bà làm như hỏi ý kiến ông Pi-ốt I-va-nô-vích về tiền trợ cấp, nhưng ông thấy bà đã biết tường tận tới từng chi tiết nhỏ nhất, cả những điều ông không biết, tất cả những gì có thể moi được của nhà nước nhân cái chết này. Bà chỉ muốn biết xem có cách nào moi thêm được ít tiền nữa không. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích cố nghĩ ra một cách như thế, nhưng nghĩ một lúc, và để giữ phép lịch sự, ông chê trách chính phủ ta là keo kiệt, rồi bảo hình như không thể hơn được nữa. Bà bèn thở dài, và rõ ràng bắt đầu nghĩ cách thoát khỏi người khách của mình. Ông hiểu ra, dụi tắt điếu thuốc, đứng dậy, bắt tay, rồi đi ra phòng ngoài.

Trong phòng ăn có chiếc đồng hồ mà ông I-van I-lích đã rất hài lòng khi mua được ở một cửa hàng đồ cổ, ông Pi-ốt I-va-nô-vích gặp cha cố và thêm mấy người quen tới dự lễ cầu hồn, và trông thấy một cô gái xinh đẹp mà ông quen, con gái ông I-van I-lích. Cô mặc đồ đen từ đầu tới chân. Vòng eo cô vốn rất thon, giờ càng thon hơn. Cô có vẻ u ám, quả quyết, gần như giận dữ. Cô cúi chào ông Pi-ốt I-va-nô-vích như thể ông có lỗi gì đó. Sau lưng cô, cũng với vẻ phật ý như thế, là một chàng trai trẻ giàu có mà ông Pi-ốt I-va-nô-vích quen, một viên dự thẩm, nghe nói là vị hôn phu của cô. Ông buồn bã cúi chào họ, định đi vào phòng người chết, thì từ dưới gầm cầu thang hiện ra dáng người nhỏ bé của cậu con trai đang học trung học, giống ông I-van I-lích kinh khủng. Đó là một ông I-van I-lích nhỏ, đúng như ông Pi-ốt I-va-nô-vích còn nhớ hồi học trường luật. Mắt cậu đỏ hoe vì khóc, lại có cái vẻ thường thấy ở những cậu bé mười ba mười bốn tuổi đã sớm biết những chuyện không trong sạch. Thấy ông Pi-ốt I-va-nô-vích, cậu bé nhăn mặt lại một cách nghiêm nghị và xấu hổ. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích gật đầu với cậu, rồi đi vào phòng người chết. Lễ cầu hồn bắt đầu: nến, tiếng rên, khói trầm, nước mắt, tiếng nấc. Ông Pi-ốt I-va-nô-vích đứng cau mày, nhìn xuống đôi chân trước mặt mình. Ông không nhìn người chết lấy một lần, cho tới cuối vẫn không để mình bị những cảm xúc làm mềm lòng chi phối, và là một trong những người ra về đầu tiên. Ở phòng ngoài không có ai. Ghê-ra-xim, anh nông dân phục vụ bàn ăn, chạy vụt ra từ phòng người chết, đôi tay khoẻ mạnh lật tung tất cả các áo lông để tìm áo của ông Pi-ốt I-va-nô-vích, rồi đưa cho ông.

— Thế nào, anh Ghê-ra-xim? ông Pi-ốt I-va-nô-vích nói, để nói một câu gì đó. Có buồn không?

— Ý Chúa cả ạ. Rồi ai cũng tới đó thôi, Ghê-ra-xim nói, nhe hàm răng trắng đều tăm tắp của người nông dân.

Rồi như một người đang giữa lúc làm việc hăng say, anh nhanh nhẹn mở cửa, gọi người xà ích, đỡ ông Pi-ốt I-va-nô-vích lên xe, rồi lại nhảy vội về thềm, như đang nghĩ xem mình còn phải làm gì nữa.

Ông Pi-ốt I-va-nô-vích thấy đặc biệt dễ chịu khi được hít thở không khí trong lành sau mùi trầm, mùi xác chết và mùi a-xít các-bô-lích.

— Ông đi đâu ạ? người xà ích hỏi.

— Chưa muộn. Ghé qua nhà ông Phi-ô-đo Va-xi-li-ê-vích.

Thế là ông Pi-ốt I-va-nô-vích đi. Và quả nhiên, ông tới đúng lúc họ vừa đánh xong ván đầu, nên ông vào làm người thứ năm thật vừa vặn.

— Hết chương 1 —