Phần một

Chương 1: Phần một

Tôi, Xan-đơ-xơn Prát, người ghi lại câu chuyện này, cho rằng hệ thống giáo dục của Hợp chủng quốc nên được giao cho sở khí tượng. Tôi có thể đưa ra lý do chính đáng cho chuyện ấy, còn các bạn thì chẳng thể bảo tôi tại sao không nên chuyển các ông giáo sư đại học của chúng ta sang ngành dự báo thời tiết. Họ đã được dạy đọc, nên họ dễ dàng liếc qua báo buổi sáng rồi đánh điện về văn phòng chính báo trời sắp thế nào. Nhưng vấn đề còn có mặt kia. Tôi sẽ kể các bạn nghe thời tiết đã cung cấp cho tôi và Ai-đa-hô Grin một nền học vấn thanh lịch ra sao.

Hồi ấy bọn tôi ở trên dãy núi Rễ Đắng, bên kia ranh giới bang Môn-ta-na, đi tìm vàng. Một ông râu cằm ở Oa-la Oa-la, mang theo một mớ hy vọng như hành lý quá cước, đã bỏ tiền nuôi ăn cho bọn tôi đi dò mỏ, và bọn tôi ở đó, dưới chân núi, cặm cụi đục đẽo, với một kho lương thực đủ nuôi cả một đạo quân qua hết một hội nghị hoà bình.

Một hôm có anh đưa thư vượt núi từ Các-lốt tới, dừng lại ăn ba hộp mận xanh, rồi để lại cho bọn tôi một tờ báo khá mới. Tờ báo này in một hệ thống dự báo thời tiết, và quân bài mà nó chia cho dãy Rễ Đắng từ dưới đáy cỗ là "ấm hơn và trời quang, gió tây nhẹ".

Tối hôm ấy tuyết bắt đầu rơi, gió đông thổi mạnh. Tôi với Ai-đa-hô dời trại lên một căn lều gỗ cũ bỏ trống ở cao hơn trên núi, tưởng chỉ là một trận tuyết lất phất tháng mười một. Nhưng sau khi rơi dày một mét trên mặt đất bằng, nó mới bắt tay vào làm việc nghiêm chỉnh, và bọn tôi biết mình bị tuyết vây rồi. Bọn tôi kịp chất đủ củi trước khi tuyết ngập sâu, lương thực đủ ăn hai tháng, nên cứ để mặc trời đất nổi cơn thịnh nộ và quậy phá tuỳ thích.

Nếu bạn muốn khơi dậy nghệ thuật giết người, cứ nhốt hai người đàn ông vào một căn lều sáu thước nhân bảy thước trong một tháng. Bản tính con người không chịu nổi đâu.

Khi những bông tuyết đầu tiên rơi, tôi với Ai-đa-hô Grin còn cười những câu đùa của nhau, còn khen ngợi cái thứ cả hai đổ ra từ chảo rán rồi gọi là bánh mì. Tới cuối tuần thứ ba, Ai-đa-hô ban cho tôi một sắc lệnh kiểu này. Hắn nói:

"Tao chưa nghe bao giờ tiếng sữa chua từ khinh khí cầu nhỏ giọt xuống đáy cái chảo sắt tây, nhưng tao đoán nó sẽ là nhạc của các tầng trời so với cái dòng tư tưởng ngạt thở, loãng toẹt tuôn ra từ cơ quan ăn nói của mày. Cái thứ tiếng động nhai dở mà ngày nào mày cũng phát ra làm tao nhớ tới miếng cỏ bò nhai lại, có điều con bò còn đủ lịch sự để giữ cho riêng nó, còn mày thì không."

"Ông Grin," tôi nói, "vì ông từng là bạn tôi, nên tôi hơi ngần ngại thú thật với ông rằng nếu được chọn bạn đồng hành giữa ông với một con chó con ba chân lông vàng tầm thường, thì lúc này một trong hai cư dân của căn lều này đã đang ve vẩy đuôi rồi."

Cứ thế suốt hai ba ngày, rồi bọn tôi thôi không nói chuyện với nhau nữa. Bọn tôi chia đôi đồ nấu nướng, Ai-đa-hô nấu ăn ở một bên lò sưởi, tôi ở bên kia. Tuyết ngập tới cửa sổ, bọn tôi phải đốt lửa suốt ngày.

Các bạn thấy đấy, tôi với Ai-đa-hô chưa bao giờ được học hành gì ngoài đọc chữ và làm mấy bài "nếu Giôn có ba quả táo còn Giêm có năm quả" trên bảng đá. Bọn tôi chưa bao giờ thấy đặc biệt cần một tấm bằng đại học, dù đi lang bạt khắp nơi bọn tôi cũng tích luỹ được một thứ trí khôn bẩm sinh dùng được lúc khẩn cấp. Nhưng bị tuyết vây trong căn lều trên dãy Rễ Đắng, lần đầu tiên bọn tôi cảm thấy rằng giá mà mình từng học Hô-me, tiếng Hy Lạp, phân số và những ngành học vấn cao hơn, thì hẳn đã có chút vốn liếng để suy ngẫm và nghĩ ngợi một mình. Tôi từng thấy mấy cậu sinh viên đại học miền Đông làm việc ở các trại khắp miền Tây, và tôi chưa bao giờ nhận thấy học vấn là một trở ngại cho họ như người ta vẫn tưởng. Ấy, có lần bên sông Rắn, khi con ngựa cưỡi của An-đriu Mắc-uy-li-am bị bệnh giun, ông ta phải cho xe chạy mười dặm đi đón một tay lạ mặt tự xưng là nhà thực vật học. Nhưng con ngựa vẫn chết.

Một buổi sáng, Ai-đa-hô cầm cây que khều khều trên một cái kệ nhỏ cao quá tầm với. Hai cuốn sách rơi xuống sàn. Tôi bước tới chỗ chúng, nhưng bắt gặp ánh mắt Ai-đa-hô. Hắn lên tiếng lần đầu tiên sau một tuần.

"Khoan, đừng có vội thò tay," hắn nói. "Mặc dù mày chỉ đáng làm bạn với một con rùa bùn đang ngủ, tao vẫn chơi sòng phẳng với mày. Thế là hơn hẳn bố mẹ mày, những người đã thả mày ra đời với cái tính thân thiện của con rắn chuông và cái phong thái bên giường bệnh của một củ cải đông đá. Tao chơi với mày một ván bài, ai thắng được chọn sách trước, ai thua lấy cuốn còn lại."

Bọn tôi chơi, và Ai-đa-hô thắng. Hắn nhặt cuốn của hắn, tôi lấy cuốn của tôi. Rồi mỗi đứa về một bên nhà mà đọc.

Chưa bao giờ tôi mừng khi thấy một thỏi vàng mười ao-xơ bằng khi thấy cuốn sách ấy. Còn Ai-đa-hô thì nhìn cuốn của hắn như đứa trẻ nhìn que kẹo.

Cuốn của tôi là một cuốn sách nhỏ, cỡ chừng mười hai nhân mười lăm phân, tên là "Cẩm nang Thông tin Không thể Thiếu của Hơ-ki-mơ". Có thể tôi sai, nhưng tôi nghĩ đó là cuốn sách vĩ đại nhất từng được viết ra. Tôi vẫn còn giữ nó tới hôm nay, và với những thông tin trong đó, tôi có thể làm khó bạn hay bất kỳ ai năm mươi lần trong năm phút. Nói gì tới vua Xô-lô-môn hay tờ báo lớn nhất New York! Hơ-ki-mơ hơn đứt cả hai. Ông ấy hẳn đã bỏ ra năm mươi năm và đi cả triệu dặm mới tìm ra hết ngần ấy thứ. Trong đó có dân số của mọi thành phố, cách đoán tuổi một cô gái, và số răng của con lạc đà. Nó cho bạn biết đường hầm dài nhất thế giới, số lượng các vì sao, bao lâu thì bệnh thuỷ đậu phát ra, vòng cổ của một quý bà phải đo bao nhiêu, quyền phủ quyết của các thống đốc, niên đại của những cống dẫn nước La Mã, nhịn ba cốc bia mỗi ngày thì mua được bao nhiêu cân gạo, nhiệt độ trung bình hằng năm của thành phố Ô-gút-xta bang Men, lượng hạt giống cần để gieo một mẫu cà rốt theo hàng, thuốc giải các chất độc, số sợi tóc trên đầu một quý bà tóc vàng, cách bảo quản trứng, độ cao của mọi ngọn núi trên thế giới, ngày tháng của mọi cuộc chiến tranh và trận đánh, cách cứu người chết đuối và say nắng, một cân có bao nhiêu cái đinh bấm, cách làm thuốc nổ, làm hoa và làm giường, nên làm gì trước khi bác sĩ tới, và gấp trăm lần thế nữa. Nếu có điều gì Hơ-ki-mơ không biết thì tôi cũng chẳng thấy cuốn sách thiếu nó.

Tôi ngồi đọc cuốn sách ấy suốt bốn tiếng. Mọi điều kỳ diệu của học vấn đều được nén vào trong đó. Tôi quên cả tuyết, quên cả chuyện tôi với lão Ai-đa-hô đang giận nhau. Hắn ngồi im trên một chiếc ghế đẩu, đọc mải miết, một vẻ nửa dịu dàng nửa bí ẩn ánh lên qua bộ râu màu vỏ cây.

"Ai-đa-hô," tôi nói, "sách của mày là sách gì thế?"

Hẳn Ai-đa-hô cũng quên mất, vì hắn đáp ôn hoà, chẳng chút lăng mạ hay ác ý.

"À," hắn nói, "cuốn này hình như là của một ông Hô-me K. M."

"Hô-me K. M. gì?" tôi hỏi.

"Thì cứ Hô-me K. M. thôi," hắn nói.

"Mày nói láo," tôi nói, hơi bực vì thấy Ai-đa-hô định gài tôi. "Chẳng ai đi ký tên trên sách bằng chữ cái đầu cả. Nếu là Hô-me K. M. Xpu-pen-đai, hay Hô-me K. M. Mắc-xuy-ni, hay Hô-me K. M. Giôn, thì sao mày không nói ra cho đàng hoàng như đàn ông, lại đi cắn cụt đuôi nó như con bê gặm đuôi cái áo sơ-mi trên dây phơi thế?"

"Tao nói thật với mày, Xen-đi," Ai-đa-hô nói, giọng điềm tĩnh. "Đây là một tập thơ," hắn nói, "của Hô-me K. M. Lúc đầu tao chẳng đãi ra được tí vàng nào, nhưng nếu lần theo thì có mạch đấy. Tao không chịu đổi cuốn sách này lấy một đôi chăn đỏ đâu."

"Mày cứ giữ lấy mà dùng," tôi nói. "Cái tao muốn là một bản trình bày sự thật khách quan để đầu óc làm việc, và hình như đó chính là cái tao thấy trong cuốn sách tao bốc được."

"Cái mày có," Ai-đa-hô nói, "là số liệu thống kê, loại thông tin hạng bét nhất trên đời. Nó sẽ đầu độc đầu óc mày. Cho tao hệ thống phỏng đoán của lão K. M. Lão có vẻ là một kiểu đại lý bán rượu vang. Câu chúc rượu quen thuộc của lão là 'chẳng có gì đâu', lão có vẻ hay càu nhàu, nhưng lão bôi trơn nỗi càu nhàu ấy bằng rượu kỹ tới mức những câu cằn nhằn tệ nhất của lão cũng nghe như lời mời chia nhau một chai. Nhưng đó là thơ," Ai-đa-hô nói, "và tao thấy khinh bỉ cái mớ của mày, cái thứ cố truyền đạt ý nghĩa bằng thước bằng tấc. Còn nói tới chuyện giải thích bản năng triết học qua nghệ thuật của tự nhiên, thì lão K. M. hơn đứt ông của mày về hàng, về luống, về đoạn văn, về số đo vòng ngực và lượng mưa trung bình hằng năm."

Thế đấy, tôi với Ai-đa-hô là thế. Ngày cũng như đêm, cái thú duy nhất của bọn tôi là nghiền ngẫm sách của mình. Trận bão tuyết ấy chắc chắn đã trang bị cho mỗi đứa một mớ học vấn ra trò. Tới khi tuyết tan, nếu bạn bất thình lình bước tới hỏi tôi: "Xan-đơ-xơn Prát, lợp một mái nhà bằng tôn tấm khổ hai mươi nhân hai mươi tám, giá chín đô-la năm mươi xu một hộp, thì tốn bao nhiêu một thước vuông?", tôi sẽ trả lời bạn nhanh như ánh sáng chạy dọc cán xẻng với vận tốc một trăm chín mươi hai nghìn dặm một giây. Được mấy người làm nổi? Bạn cứ đánh thức bất kỳ ai bạn quen vào lúc nửa đêm, hỏi gấp xem bộ xương người có bao nhiêu cái xương không tính răng, hay bao nhiêu phần trăm phiếu của nghị viện bang Nê-bờ-rát-xca thì bác được quyền phủ quyết. Người ta có trả lời được không? Thử mà xem.

Còn Ai-đa-hô được lợi gì từ tập thơ của hắn thì tôi không biết chính xác. Ai-đa-hô mở miệng ra là tâng bốc gã đại lý rượu, nhưng tôi thì chẳng chắc lắm.

Cái lão Hô-me K. M. này, qua những gì rỉ ra từ lời thơ của lão qua miệng Ai-đa-hô, đối với tôi có vẻ như một con chó nhìn đời như cái lon sắt tây buộc vào đuôi. Sau khi chạy gần chết, nó ngồi xuống, thè lưỡi ra, nhìn cái lon mà bảo:

"Thôi được, đã không giũ được cái lon này ra, thì ta mang nó ra quán góc phố rót đầy bia, rồi tất cả cùng uống, tôi khao."

Ngoài ra, hình như lão là người Ba Tư, mà tôi chưa nghe nói xứ Ba Tư làm ra thứ gì đáng kể ngoài thảm và mèo.

— Hết chương 1 —