Cây cọ A-ta-lê-a

Ở một thành phố lớn có một vườn bách thảo, và trong vườn có một nhà kính khổng lồ làm bằng sắt và kính. Nhà kính ấy rất đẹp. Những cây cột xoắn thanh mảnh đỡ lấy cả toà nhà. Trên cột tựa những vòm cung nhẹ nhàng chạm trổ, đan vào nhau bằng cả một mạng nhện khung sắt, trong khung lắp kính. Nhà kính đẹp nhất vào lúc mặt trời lặn, rọi lên nó thứ ánh sáng đỏ rực. Khi ấy cả toà nhà như bốc cháy, những tia đỏ nhảy nhót, lấp lánh, y như trong một viên ngọc khổng lồ được mài giũa thật khéo.

Qua những tấm kính dày trong suốt, có thể nhìn thấy những cái cây bị giam bên trong. Nhà kính rộng là thế, mà chúng vẫn chật chội. Rễ cây quấn chằng chịt vào nhau, tranh nhau từng giọt nước, từng chút đất màu. Cành cây trộn lẫn với những tàu lá cọ to lớn, đè lên chúng, làm cong, làm gãy chúng, rồi chính chúng cũng tì vào khung sắt mà cong, mà gãy. Những người làm vườn luôn tay cắt bớt cành, lấy dây thép buộc lá lại cho chúng khỏi mọc lung tung, nhưng chẳng ăn thua mấy. Cây cối cần một khoảng trời rộng, cần quê hương, cần tự do. Chúng sinh ra ở những xứ nóng, chúng là những sinh linh yêu kiều, lộng lẫy. Chúng nhớ quê nhà và mỏi mòn thương nhớ.

Mái kính dẫu trong đến mấy cũng chẳng phải bầu trời trong xanh. Có những ngày mùa đông, kính đóng băng, trong nhà kính tối hẳn lại. Gió gào, đập vào khung, làm khung rung bần bật. Tuyết bị gió lùa phủ kín mái. Cây cối đứng đó nghe gió hú, và nhớ về một ngọn gió khác, ngọn gió ấm, ẩm, đem lại cho chúng sự sống và sức khoẻ. Chúng mong lại được cảm thấy hơi thở của nó, mong nó lại đung đưa cành, đùa nghịch với lá. Nhưng không khí trong nhà kính đứng im. Họa hoằn lắm mới có cơn bão mùa đông đập vỡ một ô kính, một luồng khí lạnh buốt đầy sương giá ùa vào dưới vòm. Luồng khí ấy chạm tới đâu, lá ở đó tái đi, co quắp lại rồi héo rũ.

Nhưng kính vỡ được thay rất nhanh. Vườn bách thảo do một ông giám đốc học thức uyên thâm quản lý, ông không để xảy ra bất cứ điều gì lộn xộn, dù phần lớn thời gian ông ngồi miệt mài với chiếc kính hiển vi trong một cái buồng kính nhỏ dựng riêng giữa nhà kính chính.

Trong đám cây có một cây cọ cao nhất và đẹp nhất. Ông giám đốc ngồi trong buồng kính gọi nó bằng tiếng La-tinh là A-ta-lê-a. Nhưng đó không phải tên thật của nó, mà là tên do các nhà thực vật học đặt ra. Tên thật của nó thì các nhà thực vật học không biết, và cái tên ấy không được viết bằng muội đen lên tấm biển trắng đóng vào thân cây.

Có lần một người khách tới vườn bách thảo, quê ở chính cái xứ nóng nơi cây cọ mọc lên. Trông thấy nó, ông mỉm cười, vì nó làm ông nhớ quê nhà.

— A! Ông nói. Tôi biết cây này.

Rồi ông gọi cây bằng cái tên quê hương của nó.

— Xin lỗi ông, ông giám đốc từ trong buồng kính nói vọng ra, lúc ấy ông đang chăm chú lấy dao cạo cắt một cái cuống cây. Ông nhầm rồi. Không có cây nào tên như ông vừa nói cả. Đây là cây A-ta-lê-a prin-xép, gốc ở Bra-xin.

— Ồ vâng, người Bra-xin đáp, tôi hoàn toàn tin ông rằng các nhà thực vật học gọi nó là A-ta-lê-a. Nhưng nó còn có tên của quê nó, tên thật của nó nữa.

— Tên thật là cái tên do khoa học đặt cho, nhà thực vật học khô khan đáp, rồi đóng cửa buồng lại, để những kẻ không hiểu nổi một điều rằng khi nhà khoa học đã nói thì phải im mà nghe theo, khỏi làm phiền ông.

Còn người Bra-xin thì đứng nhìn cái cây hồi lâu, và ông thấy lòng mỗi lúc một buồn thêm. Ông nhớ quê hương, nhớ mặt trời và bầu trời nơi ấy, nhớ những cánh rừng bạt ngàn với muông thú, chim chóc kỳ lạ, nhớ những vùng hoang mạc, những đêm phương nam tuyệt diệu. Ông còn nhớ ra rằng ông đã đi khắp thế giới, mà chưa nơi đâu ông thấy hạnh phúc, ngoài quê nhà. Ông đưa tay chạm vào cây cọ, như thể giã biệt nó, rồi rời khỏi vườn. Hôm sau ông đã ngồi tàu thuỷ về nhà.

Còn cây cọ thì ở lại. Giờ nó càng khổ hơn, dẫu trước đó nó đã khổ lắm rồi. Nó hoàn toàn đơn độc. Nó cao vượt hơn ngọn mọi cây khác những năm sải, và những cây khác không ưa nó, ghen tị với nó, cho nó là kiêu ngạo. Cái chiều cao ấy chỉ đem lại cho nó nỗi khổ. Chẳng những mọi cây khác ở bên nhau, còn nó thì một mình, mà nó lại nhớ bầu trời quê hương rõ hơn ai hết, thương nhớ nó hơn ai hết, vì nó gần nhất với cái thứ đang thay thế bầu trời cho cả bọn: cái mái kính đáng ghét. Qua mái kính, đôi khi nó thấy một màu gì xanh xanh. Đó là bầu trời, dẫu xa lạ và nhợt nhạt, nhưng vẫn là bầu trời xanh thật sự. Và khi đám cây trò chuyện với nhau, A-ta-lê-a luôn im lặng, buồn bã, chỉ nghĩ xem được đứng dưới cả bầu trời nhợt nhạt ấy thôi cũng sung sướng biết bao.

— Làm ơn cho hỏi, bao giờ thì người ta tưới cho chúng ta? Cây cọ sa-gu, vốn rất thích ẩm ướt, hỏi. Tôi thấy hình như hôm nay tôi chết khô mất thôi.

— Chị nói thế làm tôi ngạc nhiên đấy, chị hàng xóm ạ, cây xương rồng bụng phệ nói. Ngày nào người ta cũng dội lên chị bao nhiêu là nước, thế mà chị vẫn chưa đủ hay sao? Chị nhìn tôi đây này: người ta cho tôi có tí nước, mà tôi vẫn tươi tốt mọng nước đấy thôi.

— Chúng tôi không quen dè sẻn quá mức, cây cọ sa-gu đáp. Chúng tôi không mọc được trên thứ đất khô cằn xấu xí như mấy cây xương rồng nào đó. Chúng tôi không quen sống tạm bợ. Và ngoài tất cả những điều ấy, tôi còn nói thêm với anh rằng chẳng ai nhờ anh góp ý.

Nói xong, cây cọ sa-gu dỗi, im bặt.

— Còn tôi thì, cây quế xen vào, tôi cũng gần như bằng lòng với cảnh mình. Ở đây có hơi buồn thật, nhưng ít ra tôi cũng chắc chắn rằng không ai lột vỏ tôi.

— Nhưng đâu phải ai trong chúng ta cũng từng bị lột vỏ, cây dương xỉ thân gỗ nói. Tất nhiên, sau cái kiếp sống khốn khổ ngoài trời, nhiều kẻ thấy cả nhà tù này cũng là thiên đường.

Thế là cây quế quên mất mình từng bị lột vỏ, nổi tự ái, bắt đầu cãi lại. Vài cây bênh cây quế, vài cây bênh cây dương xỉ, và một trận cãi vã nảy lửa nổ ra. Giá chúng cử động được thì hẳn đã đánh nhau to.

— Sao các bạn lại cãi nhau? A-ta-lê-a nói. Cãi nhau thì các bạn giúp được gì cho mình? Các bạn chỉ làm nỗi khổ của mình thêm nặng bằng giận dữ và bực bội. Hãy thôi cãi nhau đi, hãy nghĩ tới việc cần làm. Hãy nghe tôi: các bạn hãy mọc cao lên, rộng ra, vươn cành ra, đè vào khung, vào kính, nhà kính của chúng ta sẽ vỡ tan từng mảnh, và chúng ta sẽ được tự do. Nếu chỉ một cành nào đó tì vào kính, tất nhiên người ta sẽ cắt nó đi. Nhưng họ làm gì được với hàng trăm thân cây mạnh mẽ, gan góc? Chỉ cần chúng ta làm cùng một lòng, là chúng ta sẽ thắng.

Thoạt đầu chẳng cây nào cãi lại cây cọ. Tất cả im lặng, không biết nói gì. Cuối cùng cây cọ sa-gu đánh bạo lên tiếng.

— Toàn là chuyện ngớ ngẩn, nó tuyên bố.

— Ngớ ngẩn! Ngớ ngẩn! Đám cây nhao nhao, rồi tất cả cùng một lúc ra sức chứng minh cho A-ta-lê-a thấy nó đang đề nghị một điều vớ vẩn kinh khủng. Mơ hão! Chúng la lên. Vớ vẩn! Vô lý! Khung chắc lắm, chúng ta chẳng bao giờ phá nổi đâu. Mà giả có phá được thì đã sao? Người ta sẽ đến với dao với rìu, chặt cành đi, sửa khung lại, rồi mọi chuyện lại như cũ. Chỉ được mỗi cái là chúng ta bị xẻo mất từng mảng…

— Thôi, tuỳ các bạn! A-ta-lê-a đáp. Giờ thì tôi biết mình phải làm gì rồi. Tôi sẽ để các bạn yên. Các bạn cứ sống tuỳ ý, cứ càu nhàu với nhau, cứ cãi nhau vì mấy ngụm nước bố thí, cứ ở mãi dưới cái lồng kính này. Một mình tôi cũng sẽ tự tìm ra lối đi. Tôi muốn được thấy bầu trời và mặt trời, không phải qua chấn song và kính này, và tôi sẽ thấy!

Rồi cây cọ kiêu hãnh dùng ngọn xanh của mình nhìn xuống cả khu rừng bạn bè trải ra dưới chân. Chẳng cây nào dám nói gì với nó. Chỉ có cây cọ sa-gu khẽ nói với cây tuế bên cạnh:

— Rồi xem, rồi xem người ta chặt cái đầu to tướng của mày đi, cho mày bớt vênh váo, đồ kiêu căng!

Những cây khác tuy im lặng, nhưng vẫn giận A-ta-lê-a vì những lời kiêu ngạo ấy. Chỉ có một ngọn cỏ nhỏ không giận cây cọ, không phật ý vì những lời của nó. Đó là ngọn cỏ hèn mọn và bị coi thường nhất trong cả nhà kính: mềm rũ, nhợt nhạt, bò lan trên mặt đất, lá thì dày dày mà héo hắt. Nó chẳng có gì đáng chú ý, người ta trồng nó trong nhà kính chỉ để phủ cho kín đất trống. Nó quấn quanh gốc cây cọ lớn, lắng nghe cây cọ, và nó thấy hình như A-ta-lê-a nói đúng. Nó không biết thiên nhiên phương nam, nhưng nó cũng yêu không khí và tự do. Với nó, nhà kính cũng là nhà tù.

“Đến mình, một ngọn cỏ nhỏ nhoi, mềm yếu, mà còn khổ sở thế này khi thiếu bầu trời xam xám, thiếu mặt trời nhợt nhạt và cơn mưa lạnh của mình, thì cái cây đẹp đẽ và mạnh mẽ kia bị giam cầm còn phải chịu đựng đến thế nào!” Nó nghĩ vậy, rồi dịu dàng quấn lấy cây cọ, vuốt ve cây cọ. “Sao mình lại không phải là một cây lớn? Mình sẽ nghe lời khuyên ấy. Chúng mình sẽ cùng nhau lớn lên và cùng nhau ra với tự do. Khi ấy những cây khác cũng sẽ thấy là A-ta-lê-a nói đúng.”

Nhưng nó chẳng phải cây lớn, mà chỉ là một ngọn cỏ nhỏ mềm yếu. Nó chỉ có thể quấn quanh thân A-ta-lê-a dịu dàng hơn nữa, và thì thầm với cây cọ tình yêu của mình, lời chúc cây cọ thành công.

— Tất nhiên chỗ chúng em chẳng ấm được thế, trời chẳng trong được thế, mưa chẳng dồi dào được như ở xứ anh. Nhưng dù sao ở chỗ chúng em cũng có trời, có mặt trời, có gió. Chỗ chúng em không có những cây lộng lẫy như anh và bạn bè anh, với những chiếc lá to như thế, những bông hoa đẹp như thế, nhưng ở chỗ em cũng có những cây rất đẹp: thông, tùng, bạch dương. Em chỉ là một ngọn cỏ nhỏ, em sẽ chẳng bao giờ tới được với tự do, nhưng anh thì to lớn và mạnh mẽ thế kia! Thân anh rắn chắc, anh cũng chẳng còn phải mọc bao lâu nữa là chạm tới mái kính. Anh sẽ đâm thủng nó và bước ra ánh sáng của trời. Khi ấy anh sẽ kể cho em nghe ngoài kia có còn đẹp như ngày xưa không. Chỉ thế thôi em cũng đã mãn nguyện rồi.

— Sao ngọn cỏ bé nhỏ lại không muốn ra cùng với anh? Thân anh rắn chắc khoẻ mạnh, em cứ tựa vào, cứ bò lên theo anh. Mang em theo có đáng gì đâu.

— Thôi, em đâu dám! Anh xem em mềm yếu thế này, đến một nhánh nhỏ của mình em cũng không nhấc lên nổi. Không, em không làm bạn đường của anh được. Anh cứ lớn lên, cứ hạnh phúc. Em chỉ xin anh, khi ra được với tự do, thỉnh thoảng hãy nhớ tới người bạn nhỏ của anh!

Thế là cây cọ bắt đầu lớn. Trước kia khách vào thăm nhà kính đã ngạc nhiên về tầm vóc khổng lồ của nó, vậy mà nó mỗi tháng lại cao thêm. Ông giám đốc vườn bách thảo cho rằng cây lớn nhanh như thế là nhờ chăm sóc tốt, và ông tự hào về cái học thức mà ông đã đem ra để dựng nhà kính, để điều hành công việc.

— Vâng, các vị hãy nhìn cây A-ta-lê-a prin-xép mà xem, ông nói. Ngay ở Bra-xin cũng hiếm gặp những cây cao lớn đến thế. Chúng tôi đã đem hết hiểu biết của mình ra, để cây cối trong nhà kính phát triển hoàn toàn tự do như ở ngoài trời, và tôi thấy hình như chúng tôi đã đạt được chút thành công.

Vừa nói, ông vừa ra vẻ khoái chí lấy cây gậy gõ gõ vào thân cây rắn chắc, tiếng gõ vang lanh lảnh khắp nhà kính. Những tàu lá cọ run lên dưới mỗi cái gõ. Ôi, giá nó rên được, thì ông giám đốc sẽ nghe một tiếng gào phẫn nộ biết bao!

“Ông ta tưởng mình lớn lên cho ông ta vui”, A-ta-lê-a nghĩ. “Cứ để ông ta tưởng!”

Và nó lớn, dồn hết nhựa sống vào việc vươn cao, bỏ đói cả rễ lẫn lá. Có những lúc nó thấy hình như khoảng cách tới mái vòm chẳng hề ngắn lại. Khi ấy nó gồng hết sức. Khung sắt mỗi lúc một gần, và cuối cùng một chiếc lá non đã chạm vào kính và sắt lạnh ngắt.

— Nhìn kìa, nhìn kìa, đám cây xôn xao, nó leo tới tận đâu rồi kìa! Chẳng lẽ nó dám làm thật?

— Nó lớn khiếp quá, cây dương xỉ thân gỗ nói.

— Lớn thì đã sao! Lạ lùng gì! Giá nó béo được như tôi thì còn đáng nói! Cây tuế béo ục ịch, thân như cái thùng, nói. Mà nó vươn mãi làm gì? Đằng nào cũng chẳng làm được gì. Chấn song chắc lắm, kính dày lắm.

Lại một tháng nữa trôi qua. A-ta-lê-a vươn lên mãi. Cuối cùng nó tì sát vào khung sắt. Không còn chỗ nào để lớn nữa. Thế là thân cây bắt đầu cong đi. Chòm lá trên ngọn bị dồn nhàu lại, những thanh khung lạnh buốt cứa vào những chiếc lá non mềm mại, cắt nát chúng, làm chúng tả tơi. Nhưng cái cây bướng bỉnh, không tiếc lá, bất chấp tất cả mà đè lên chấn song. Và chấn song đã bắt đầu oằn đi, dẫu chúng làm bằng sắt cứng.

Ngọn cỏ nhỏ dõi theo cuộc vật lộn, hồi hộp đến nín thở.

— Anh nói em nghe, chẳng lẽ anh không đau sao? Nếu khung chắc đến thế, thì lùi lại có phải hơn không? Nó hỏi cây cọ.

— Đau ư? Đau thì có nghĩa lý gì khi anh muốn ra với tự do? Chẳng phải chính em đã khích lệ anh sao? Cây cọ đáp.

— Vâng, em đã khích lệ anh, nhưng em không biết là nó khó đến thế. Em thương anh lắm. Anh đau đớn quá.

— Im đi, cái cây yếu đuối kia! Đừng thương hại anh! Anh sẽ chết, hoặc anh sẽ được tự do!

Đúng lúc ấy vang lên một tiếng choang. Thanh sắt dày gãy đôi. Những mảnh kính rơi xuống loảng xoảng. Một mảnh trúng vào mũ ông giám đốc đang bước ra khỏi nhà kính.

— Cái gì thế này? Ông kêu lên, giật nảy mình khi thấy những mảnh kính bay vèo trong không khí. Ông chạy ra xa nhà kính rồi nhìn lên mái. Trên vòm kính, chòm lá xanh của cây cọ đã thẳng lên, kiêu hãnh vươn cao.

“Chỉ có thế này thôi sao?” cây cọ nghĩ. “Đây là tất cả những gì mà mình đã mỏi mòn, đã chịu đựng bao lâu nay ư? Đạt tới được cái này mà mình đã coi là mục đích cao cả nhất ư?”

Lúc A-ta-lê-a vươn thẳng ngọn qua cái lỗ vừa đâm thủng, đã là cuối thu. Mưa phùn lẫn tuyết lất phất rơi. Gió lùa những đám mây xám rách tả tơi bay sát mặt đất. Nó thấy hình như mây đang ôm chặt lấy mình. Cây cối đã trụi lá, trông như những xác chết dị hình. Chỉ có thông với tùng là còn giữ những chùm lá kim xanh thẫm. Đám cây ấy nhìn cây cọ một cách u ám. “Rồi mày chết cóng thôi!” chúng như muốn nói với nó. “Mày không biết giá rét là gì. Mày không biết chịu đựng. Mày ra khỏi nhà kính của mày làm gì?”

Và A-ta-lê-a hiểu rằng với nó, thế là hết. Nó đang đông cứng lại. Quay vào dưới mái ư? Nhưng nó đã không thể quay vào được nữa. Nó phải đứng giữa gió lạnh, cảm thấy từng cơn gió giật và từng bông tuyết buốt nhói chạm vào mình, nhìn lên bầu trời bẩn thỉu, nhìn cảnh vật nghèo nàn, nhìn cái sân sau lầy lội của vườn bách thảo, nhìn cái thành phố khổng lồ buồn tẻ mờ mờ trong sương, và chờ cho đến khi những người ở dưới kia, trong nhà kính, quyết định xem làm gì với nó.

Ông giám đốc ra lệnh cưa cây.

— Cũng có thể dựng thêm một cái chụp riêng phía trên nó, ông nói, nhưng được bao lâu? Nó sẽ lại lớn và phá vỡ tất cả. Hơn nữa, làm thế tốn kém quá. Cưa nó đi!

Người ta lấy dây chão buộc cây cọ lại, để khi đổ nó không làm vỡ tường nhà kính, rồi cưa sát gốc, ngay chỗ rễ. Ngọn cỏ nhỏ quấn quanh thân cây không chịu rời người bạn của mình, cũng bị cuốn vào lưỡi cưa. Khi người ta lôi cây cọ ra khỏi nhà kính, trên mặt cắt của cái gốc còn lại vương vãi những cuống cỏ, lá cỏ bị lưỡi cưa nghiến nát, tả tơi.

— Nhổ cái thứ rác rưởi này đi, vứt đi, ông giám đốc nói. Nó vàng úa rồi, mà cái cưa cũng làm nó hỏng nát cả. Trồng vào đây cây gì mới.

Một người làm vườn bổ một nhát mai thật khéo, bứng lên cả một ôm cỏ. Anh ta ném nó vào sọt, mang ra ngoài, rồi vứt ra sân sau, ngay lên trên cái xác cây cọ đang nằm giữa bùn và đã bị tuyết phủ lấp một nửa.

— Hết —