Chuyện thằng bé ngoan

Ngày xưa có một thằng bé ngoan tên là Gia-cốp Bli-vơn. Nó luôn vâng lời cha mẹ, dù những đòi hỏi của cha mẹ có vô lý, ngớ ngẩn đến đâu. Nó luôn học thuộc bài, chưa bao giờ tới lớp giáo lý ngày Chủ nhật muộn. Nó không chịu trốn học, kể cả khi lý trí tỉnh táo bảo nó rằng đó là việc có lợi nhất nó có thể làm. Bọn trẻ khác chẳng đứa nào hiểu nổi thằng bé ấy, nó cư xử lạ lùng quá.

Nó không chịu nói dối, dù nói dối có tiện tới đâu. Nó chỉ bảo nói dối là sai, thế là đủ với nó rồi. Nó lại còn thật thà tới mức đơn giản là buồn cười. Những cái thói kỳ quặc của thằng Gia-cốp ấy vượt quá mọi thứ. Nó không chơi bi ngày Chủ nhật, không phá tổ chim, không đưa đồng xu nung nóng cho con khỉ của mấy anh chơi đàn quay tay. Nó có vẻ chẳng thích thú gì với bất kỳ trò tiêu khiển hợp lý nào. Thế nên bọn trẻ khác cứ cố suy luận để hiểu nó, nhưng chẳng đi tới được kết luận nào thoả đáng. Chúng chỉ đoán lờ mờ rằng nó bị “bệnh”, nên chúng che chở cho nó, không bao giờ để ai làm hại nó.

Thằng bé ngoan này đọc hết các cuốn sách đạo đức của lớp giáo lý ngày Chủ nhật. Đó là niềm vui lớn nhất của nó. Toàn bộ bí mật là ở đó. Nó tin vào những cậu bé ngoan mà người ta đưa vào sách. Nó tin tưởng họ tuyệt đối. Nó mong mỏi được một lần gặp một cậu bằng xương bằng thịt, nhưng chưa bao giờ gặp. Có lẽ họ đã chết hết trước thời của nó.

Mỗi lần đọc về một cậu bé đặc biệt ngoan, nó lại vội giở ngay tới cuối sách xem cậu ấy ra sao, vì nó muốn đi hàng nghìn dặm để được nhìn thấy cậu. Nhưng chẳng ăn thua gì. Cậu bé ngoan ấy bao giờ cũng chết ở chương cuối. Và bao giờ cũng có một bức tranh đám tang, với đủ họ hàng và lũ trẻ lớp giáo lý đứng quanh nấm mồ, mặc quần ngắn cũn cỡn, đội mũ to quá khổ, ai cũng khóc vào những chiếc khăn tay to tới cả mét rưỡi vải. Lần nào nó cũng bị chặn đầu như thế. Nó chẳng bao giờ được gặp một cậu bé ngoan nào, vì cậu nào cũng chết ở chương cuối.

Gia-cốp có một hoài bão cao quý: được đưa vào sách giáo lý ngày Chủ nhật. Nó muốn được đưa vào sách, có tranh vẽ nó đang vẻ vang từ chối nói dối mẹ, còn mẹ nó khóc vì sung sướng. Có tranh vẽ nó đứng ở bậc cửa, cho một bà ăn xin nghèo có sáu đứa con một đồng xu, dặn bà cứ thoải mái mà tiêu, nhưng đừng hoang phí, vì hoang phí là tội lỗi. Có tranh vẽ nó độ lượng không chịu mách tội thằng bé hư, đứa vẫn rình nó ở góc phố mỗi khi nó đi học về, lấy thanh nẹp gỗ quất vào đầu nó, rồi đuổi theo nó về tận nhà, vừa đuổi vừa hò “Hi! Hi!”.

Đó là hoài bão của cậu Gia-cốp Bli-vơn. Nó muốn được đưa vào sách giáo lý ngày Chủ nhật. Đôi khi nghĩ tới chuyện các cậu bé ngoan bao giờ cũng chết, nó thấy hơi khó chịu. Các bạn biết đấy, nó thích được sống, và đây là điểm khó chịu nhất của việc làm một cậu bé trong sách giáo lý. Nó biết ngoan là không có lợi cho sức khoẻ. Nó biết ngoan một cách siêu phàm như các cậu bé trong sách còn chết người hơn cả bệnh lao. Nó biết chưa cậu nào chịu đựng được lâu. Và nó đau lòng khi nghĩ rằng nếu người ta đưa nó vào sách, nó sẽ chẳng bao giờ được thấy cuốn sách ấy. Mà dẫu người ta có kịp in sách trước khi nó chết, thì sách cũng chẳng ai mua, vì không có tranh đám tang nó ở cuối sách. Một cuốn sách giáo lý mà không kể được những lời khuyên nó để lại cho mọi người lúc lâm chung thì chẳng ra gì.

Thế nên cuối cùng, dĩ nhiên, nó phải quyết định làm hết sức mình trong hoàn cảnh như vậy: sống cho ngay thẳng, bám trụ được lâu chừng nào hay chừng ấy, và chuẩn bị sẵn bài diễn văn lúc lâm chung để khi tới giờ là dùng.

Nhưng chẳng hiểu sao, với thằng bé ngoan chẳng có chuyện gì suôn sẻ cả. Chẳng chuyện gì xảy ra với nó giống như với các cậu bé ngoan trong sách. Các cậu ấy bao giờ cũng sung sướng, còn bọn trẻ hư thì gãy chân. Nhưng trong trường hợp của nó thì có con ốc nào đó bị lỏng, mọi chuyện cứ xảy ra ngược hẳn lại.

Có lần nó bắt gặp thằng Gim Blây đang hái trộm táo. Nó tới đứng dưới gốc cây, đọc cho Gim nghe chuyện một thằng bé hư ngã từ cây táo nhà hàng xóm xuống gãy tay. Gim cũng ngã từ trên cây xuống thật, nhưng ngã đè lên nó, làm nó gãy tay, còn Gim thì chẳng hề hấn gì. Gia-cốp không hiểu nổi. Trong sách chẳng có chuyện gì như thế.

Lại có lần, mấy thằng bé hư xô ngã một ông mù xuống bùn. Gia-cốp chạy tới đỡ ông dậy, chờ được ông chúc phúc. Nhưng ông mù chẳng chúc phúc gì cả, lại còn lấy gậy phang vào đầu nó, bảo nó mà còn xô ông ngã rồi giả vờ đỡ ông dậy nữa thì liệu hồn. Chuyện này không khớp với bất cứ cuốn sách nào. Gia-cốp đã lục hết sách ra xem.

Một điều Gia-cốp rất muốn làm là tìm được một con chó què không nhà không cửa, đói khát, bị người ta hành hạ, đem nó về nhà vuốt ve, và được con chó ấy biết ơn đời đời. Cuối cùng nó tìm được một con, và nó sung sướng lắm. Nó đem con chó về, cho ăn. Nhưng lúc nó định vuốt ve thì con chó lao vào nó, xé rách tươm hết quần áo, chỉ chừa lại mảnh phía trước, biến nó thành một cảnh tượng hết sức kinh ngạc. Nó tra cứu sách vở, nhưng không hiểu nổi chuyện này. Con chó cùng giống với con chó trong sách, nhưng cư xử khác hẳn. Thằng bé này làm gì cũng gặp rắc rối. Chính những việc mà các cậu bé trong sách được thưởng lại hoá ra là những thứ chẳng sinh lời nhất mà nó có thể bỏ công vào.

Có lần, trên đường tới lớp giáo lý ngày Chủ nhật, nó thấy mấy thằng bé hư đang lên một chiếc thuyền buồm đi chơi. Nó kinh hoàng, vì đọc sách nó biết rằng con trai đi thuyền buồm ngày Chủ nhật bao giờ cũng chết đuối. Thế là nó chạy ra một cái bè để báo cho chúng biết. Nhưng một khúc gỗ lật nghiêng, hất nó xuống sông. Chẳng mấy chốc có người vớt nó lên, bác sĩ bơm nước ra khỏi bụng nó, lấy ống bễ thổi cho nó thở lại. Nhưng nó bị cảm lạnh, nằm liệt giường chín tuần. Thế mà điều không thể giải thích được nhất là bọn trẻ hư trên thuyền chơi vui cả ngày, rồi về nhà bình an vô sự, theo một cách hết sức đáng ngạc nhiên. Gia-cốp Bli-vơn bảo trong sách chẳng có chuyện gì như thế. Nó hoàn toàn chết lặng.

Khỏi bệnh rồi, nó hơi nản lòng, nhưng vẫn quyết tâm cố gắng tiếp. Nó biết những trải nghiệm từ trước tới giờ chưa đủ để đưa vào sách. Nhưng nó chưa tới cái tuổi thọ dành cho các cậu bé ngoan, và nó hy vọng vẫn còn lập được thành tích nếu bám trụ được tới lúc hết hạn. Nếu mọi thứ khác đều thất bại, nó vẫn còn bài diễn văn lâm chung để trông vào.

Nó tra cứu sách vở, và thấy rằng giờ đã tới lúc phải đi biển làm chú bé phục vụ trên tàu. Nó tới gặp một ông thuyền trưởng xin việc. Khi ông thuyền trưởng hỏi giấy giới thiệu, nó hãnh diện rút ra một cuốn sách mỏng giảng đạo, chỉ vào dòng chữ: “Tặng em Gia-cốp Bli-vơn, người thầy thương mến của em.” Nhưng ông thuyền trưởng là người thô lỗ, tục tằn. Ông bảo: “Ôi, cái thứ ấy thì vứt đi! Cái ấy đâu chứng minh được mày biết rửa bát hay xách xô mỡ.” Rồi ông bảo ông nghĩ ông không cần nó.

Đây đúng là chuyện kỳ lạ nhất từng xảy ra với Gia-cốp trong suốt cuộc đời nó. Một lời khen của thầy giáo viết trên sách giảng đạo xưa nay chưa bao giờ không làm xúc động những tình cảm dịu dàng nhất của các ông thuyền trưởng, mở đường cho mọi chức vụ danh giá, béo bở mà các ông có quyền ban phát. Ít ra thì trong mọi cuốn sách nó từng đọc chưa bao giờ không như thế. Nó gần như không tin vào tai mắt mình.

Thằng bé này lúc nào cũng gặp vận rủi. Chẳng chuyện gì của nó diễn ra đúng như sách dạy. Cuối cùng, một hôm, khi đang đi lùng các thằng bé hư để răn dạy, nó bắt gặp cả một lũ trong xưởng đúc sắt cũ. Chúng đang chuẩn bị một trò đùa với mười bốn mười lăm con chó. Chúng buộc lũ chó lại với nhau thành một hàng dài, định trang trí bằng cách buộc những vỏ hộp thuốc nổ ni-trô-gli-xê-rin rỗng vào đuôi chúng.

Trái tim Gia-cốp xúc động. Nó ngồi xuống một trong những cái hộp ấy, vì khi bổn phận đã ở trước mặt thì nó chẳng ngại dây dầu mỡ. Nó nắm cổ con chó đi đầu, và đưa cặp mắt khiển trách nhìn thằng Tôm Giôn độc ác. Nhưng đúng lúc ấy, ông uỷ viên hội đồng thành phố Mác-uen-tơ, giận sôi lên, bước vào. Bọn trẻ hư chạy hết. Còn Gia-cốp Bli-vơn thì đứng dậy, ý thức rõ mình vô tội, bắt đầu một trong những bài diễn văn nhỏ trang trọng kiểu sách giáo lý, bao giờ cũng mở đầu bằng câu “Ôi, thưa ông!”, dù sự thật là chưa có đứa bé nào, ngoan hay hư, lại mở miệng bằng câu “Ôi, thưa ông”.

Nhưng ông uỷ viên chẳng chờ nghe hết. Ông túm tai Gia-cốp Bli-vơn, xoay nó lại, rồi lấy lòng bàn tay vả một cái vào đít nó. Ngay tức khắc, thằng bé ngoan vọt qua mái nhà, bay vút về phía mặt trời, những mảnh vụn của mười lăm con chó lủng lẳng theo sau như đuôi diều. Trên mặt đất chẳng còn lại dấu vết gì của ông uỷ viên hay cái xưởng đúc sắt cũ.

Còn cậu Gia-cốp Bli-vơn, sau bao công chuẩn bị, rốt cuộc chẳng có dịp đọc bài diễn văn lâm chung của mình, trừ phi cậu đọc cho lũ chim nghe. Bởi vì tuy phần lớn người cậu rơi xuống an toàn trên ngọn một cái cây ở hạt bên cạnh, phần còn lại thì được chia đều cho bốn xã, thế nên người ta phải mở năm cuộc khám nghiệm tử thi để xem cậu đã chết hay chưa, và chết như thế nào. Các bạn chưa bao giờ thấy một thằng bé nào bị rải tung ra như thế.

Thằng bé ngoan ấy đã làm hết sức mình, chỉ có điều mọi sự không diễn ra như trong sách, và cậu đã chết như thế đấy. Mọi thằng bé làm như nó đều sung sướng, trừ nó. Trường hợp của nó quả thật đáng chú ý. Có lẽ sẽ chẳng bao giờ giải thích nổi.

— Hết —