Phần một. Con gấu thông minh

Chương 1: Phần một. Con gấu thông minh

“Và muông thú cũng lắng nghe lời thánh.”
Theo truyện đời thánh Xê-ra-phim

Cha tôi là một quan dự thẩm có tiếng thời ấy. Người ta giao cho ông nhiều vụ quan trọng, nên ông thường vắng nhà, ở nhà chỉ còn mẹ tôi, tôi và người hầu.

Mẹ tôi khi ấy còn rất trẻ, còn tôi là một cậu bé con.

Vào dịp mà giờ tôi muốn kể lại đây, tôi mới lên năm.

Đó là mùa đông, một mùa đông rất khắc nghiệt. Trời rét tới mức cừu chết cóng ban đêm trong chuồng, còn chim sẻ, quạ khoang thì rơi xuống mặt đất đóng băng, cứng đơ. Cha tôi bấy giờ đang làm việc công ở Ê-lét, không hứa về nhà được dù là dịp lễ Giáng sinh, nên mẹ tôi định tự đi tới chỗ ông, để ông khỏi phải cô đơn trong ngày lễ tốt lành, vui vẻ ấy. Vì trời rét khủng khiếp, mẹ không mang tôi theo trên chặng đường xa, mà để tôi ở nhà chị gái bà, tức là dì tôi. Dì lấy một ông địa chủ ở tỉnh Ô-ri-ôn, người có tiếng tăm chẳng vui vẻ gì. Ông ta rất giàu, già, và tàn nhẫn. Trong tính nết ông ta nổi lên sự độc địa và không biết khoan dung, mà ông chẳng hề hối tiếc về điều ấy, trái lại còn lấy làm hãnh diện. Theo ý ông, những phẩm chất ấy là biểu hiện của sức mạnh đàn ông và tinh thần cứng rắn không gì lay chuyển.

Ông muốn rèn cho các con mình cũng có sự can đảm và cứng rắn như vậy. Trong số các con ông có một cậu bằng tuổi tôi.

Ai cũng sợ ông dượng, mà tôi sợ hơn ai hết, vì ông cũng muốn “rèn sự can đảm” cho cả tôi. Có một lần, khi tôi lên ba, gặp một trận giông khủng khiếp mà tôi rất sợ, ông đem tôi ra đặt một mình ngoài ban công rồi khoá cửa lại, để bằng bài học ấy chữa cho tôi khỏi sợ sấm.

Dễ hiểu là tôi chẳng thích làm khách trong nhà một ông chủ như thế, mà còn sợ không ít. Nhưng tôi nhắc lại, khi ấy tôi mới năm tuổi, và ý muốn của tôi chẳng được ai tính đến khi người lớn cân nhắc những hoàn cảnh mà chúng tôi phải theo.

Trong điền trang của dượng có một toà nhà đá khổng lồ, trông như lâu đài. Đó là một toà nhà hai tầng màu mè mà không đẹp, thậm chí còn xấu xí, có một mái vòm tròn và một ngọn tháp mà người ta kể về nó những chuyện ghê rợn. Ngày xưa ở đó có người cha bị điên của ông địa chủ hiện nay, sau đó người ta dọn những phòng của ông làm hiệu thuốc. Chẳng hiểu sao điều này cũng bị coi là đáng sợ. Nhưng đáng sợ nhất là trên đỉnh ngọn tháp ấy, trong một ô cửa sổ uốn cong trống trơn, có căng những sợi dây đàn, tức là người ta làm một thứ gọi là “đàn gió”. Khi gió chạy qua những sợi dây của cây đàn tuỳ hứng ấy, chúng phát ra những âm thanh bất ngờ bao nhiêu thì cũng lạ lùng bấy nhiêu, chuyển từ tiếng rì rầm trầm đục khe khẽ sang những tiếng rên bồn chồn chói tai và một tiếng ầm ầm điên cuồng, như thể có cả một đoàn hồn ma bị xua đuổi, kinh hoàng đang bay xuyên qua chúng. Trong nhà ai cũng ghét cây đàn ấy, và người ta nghĩ nó đang nói gì đó với ông chủ đáng sợ ở đây, mà ông không dám cãi lại, nhưng vì thế ông càng nhẫn tâm, càng tàn ác hơn… Người ta đã nhận thấy chắc chắn rằng hễ ban đêm nổi bão và cây đàn trên tháp gầm lên tới mức tiếng của nó vượt qua ao hồ, công viên vọng tới tận làng, thì đêm ấy ông chủ không ngủ, sáng ra dậy u ám, khắc nghiệt và ra một mệnh lệnh tàn nhẫn nào đó, làm run sợ trái tim của mọi nông nô đông đảo của ông.

Lệ của nhà ấy là không bao giờ tha cho ai bất cứ lỗi gì. Đó là một quy tắc không bao giờ thay đổi, chẳng những với người, mà cả với thú vật hay một con vật nhỏ nào. Ông dượng không muốn biết tới lòng thương và không ưa nó, vì ông coi đó là sự yếu đuối. Sự nghiêm khắc không lay chuyển với ông còn cao hơn mọi sự khoan dung. Vì thế mà trong nhà và khắp các làng rộng lớn thuộc về ông địa chủ giàu có ấy, lúc nào cũng ngự trị một nỗi u buồn không chút niềm vui, mà muông thú cũng chia sẻ cùng con người.

Ông dượng quá cố là người mê săn bằng chó. Ông đi săn với đàn chó săn lông mượt, vây bắt sói, thỏ và cáo. Ngoài ra, trong đội săn của ông còn có một giống chó đặc biệt chuyên bắt gấu. Người ta gọi những con chó ấy là “đỉa”. Chúng cắm răng vào con thú chặt tới mức không sao gỡ ra được. Có khi con gấu bị một con đỉa cắm răng vào đã giết nó bằng một cú vả của cái bàn chân khủng khiếp, hay xé nó làm đôi, nhưng chưa bao giờ có chuyện một con đỉa còn sống mà rời con thú ra.

Bây giờ, khi người ta chỉ săn gấu bằng cách vây lùng hay bằng giáo, thì giống chó đỉa hình như đã tuyệt hẳn ở nước Nga. Nhưng vào thời tôi đang kể, chúng có mặt ở hầu hết mọi đội săn lớn được gây dựng tử tế. Ở vùng chúng tôi khi ấy gấu cũng nhiều lắm, và săn gấu là một thú vui lớn.

Khi bắt được cả một ổ gấu, người ta mang những chú gấu con từ hang về. Thường thì người ta nuôi chúng trong một cái kho đá lớn, có những ô cửa sổ nhỏ trổ ngay dưới mái. Những ô cửa sổ ấy không có kính, chỉ có chấn song sắt dày. Lũ gấu con có khi leo lên nhau mà lên tới đó, đu lủng lẳng, bám vào sắt bằng những bàn chân có móng quặp. Chỉ bằng cách ấy chúng mới có thể nhìn ra ánh sáng tự do của trời đất từ chốn giam cầm của mình.

Khi người ta đưa bọn trẻ chúng tôi ra dạo trước bữa trưa, chúng tôi thích nhất là tới cái kho ấy, ngắm những cái mõm buồn cười của lũ gấu con thò ra sau chấn song. Ông thầy người Đức tên Côn-béc biết cách đưa cho chúng những mẩu bánh mì ở đầu cây gậy, những mẩu bánh mà chúng tôi để dành từ bữa sáng cho việc ấy.

Người trông nom và cho lũ gấu ăn là một anh dắt chó săn trẻ tên là Phê-ra-pông. Nhưng vì cái tên ấy khó đọc với dân thường, nên người ta gọi là “Khra-pôn”, hay hay hơn nữa là “Khra-pốt-ca”. Tôi nhớ anh rất rõ. Khra-pốt-ca cao vừa, rất nhanh nhẹn, khoẻ và gan dạ, chừng hai lăm tuổi. Khra-pôn được coi là đẹp trai: anh trắng trẻo, má hồng, tóc đen quăn, đôi mắt to đen hơi lồi. Lại thêm anh gan dạ khác thường. Anh có cô em gái tên An-nút-ca, làm người phụ vú em. Cô kể cho chúng tôi những chuyện thú vị vô cùng về lòng gan dạ của người anh ngang tàng và về tình bạn lạ lùng của anh với lũ gấu. Cả mùa đông lẫn mùa hè anh ngủ chung với chúng trong cái kho, chúng vây quanh anh tứ phía, gối đầu lên người anh như gối.

Trước nhà dượng, phía sau một bồn hoa tròn rộng có hàng rào sơn vẽ bao quanh, là một cái cổng lớn, còn đối diện cổng, giữa thảm cỏ, người ta chôn một cây cột cao, thẳng, bào nhẵn bóng mà người ta gọi là “cột buồm”. Trên đỉnh cột có gắn một cái bục nhỏ, hay như người ta gọi, một “cái chòi”.

Trong số những chú gấu con bị bắt, người ta luôn chọn ra một con “thông minh”, con trông có vẻ sáng dạ nhất và tính nết đáng tin cậy nhất. Con gấu ấy được tách khỏi bầy, và sống tự do, tức là nó được phép đi lại trong sân và trong công viên, nhưng việc chính của nó là đứng gác ở cây cột trước cổng. Nó ở đó phần lớn thời gian, hoặc nằm trên rơm ngay chân cột, hoặc trèo lên tận “cái chòi”, ngồi hay ngủ trên đó, để khỏi bị người hay chó quấy rầy.

Không phải con gấu nào cũng được sống tự do như thế, chỉ những con đặc biệt thông minh và hiền lành, mà cũng không phải suốt đời, chỉ cho tới khi chúng bắt đầu bộc lộ những khuynh hướng hoang dã, khó sống chung, tức là chừng nào chúng còn ngoan ngoãn, không đụng tới gà, ngỗng, bê, hay người.

Con gấu nào làm mất yên ổn của dân trong làng thì lập tức bị kết án tử hình, và chẳng gì cứu nó khỏi bản án ấy được.

Người chọn “con gấu thông minh” phải là Khra-pôn. Vì anh gần gũi lũ gấu con hơn ai hết và được coi là người hiểu rõ bản tính của chúng, nên dĩ nhiên chỉ mình anh làm được việc này. Khra-pôn cũng chịu trách nhiệm nếu chọn sai. Nhưng ngay từ lần đầu anh đã chọn cho vai trò ấy một con gấu thông minh và tài giỏi lạ lùng, được đặt một cái tên khác thường. Gấu ở Nga thường được gọi là “Mi-sa”, còn con này mang một cái tên kiểu Tây Ban Nha: “Xga-na-ren”. Nó đã sống tự do năm năm, chưa hề làm một “trò tinh nghịch” nào. Khi người ta nói về một con gấu rằng “nó tinh nghịch”, nghĩa là nó đã bộc lộ bản tính thú dữ bằng một cuộc tấn công nào đó.

Khi ấy kẻ “tinh nghịch” bị nhốt một thời gian xuống “hố”. Cái hố được đào trên một bãi trống rộng giữa sân phơi lúa và khu rừng. Ít lâu sau, người ta thả nó ra, nó tự leo lên theo một khúc gỗ, ra bãi trống, và ở đó người ta thả “đỉa non”, tức là những chó con giống chó bắt gấu đã lớn, ra vây cắn nó. Nếu lũ chó con không bắt nổi, và có nguy cơ con thú chạy vào rừng, thì hai thợ săn giỏi nhất đang nấp “phục” dự phòng sẽ lao ra với những bầy chó già dặn tuyển chọn, và mọi chuyện kết thúc ở đó.

Còn nếu bầy chó ấy vụng về tới mức con gấu có thể chọc thủng vòng vây chạy về phía “đảo rừng”, tức là khu rừng nối liền với miền rừng rậm Bri-an-xcơ mênh mông, thì một tay thiện xạ đặc biệt sẽ tiến ra với khẩu súng trường Đức dài và nặng, đặt súng lên giá chạc mà nhắm, bắn cho con gấu một viên đạn chí mạng.

Chưa từng có chuyện một con gấu nào thoát được khỏi tất cả những hiểm nguy ấy. Mà nghĩ tới chuyện ấy có thể xảy ra cũng đã thấy sợ: khi ấy tất cả những ai có lỗi sẽ phải chịu những hình phạt chết người.

Nhờ trí khôn và sự đứng đắn của Xga-na-ren, cái trò mua vui hay đúng hơn là cuộc xử tử gấu nói trên đã không diễn ra suốt năm năm. Trong thời gian ấy Xga-na-ren đã kịp lớn thành một con gấu to lớn, sung sức, khoẻ, đẹp và nhanh nhẹn khác thường. Nó nổi bật bởi cái mõm tròn ngắn và thân hình khá cân đối, nhờ thế nó giống một con chó xù khổng lồ hơn là một con gấu. Phần mông nó hơi gầy, phủ lớp lông ngắn bóng mượt, nhưng vai và gáy nó thì nở nang, phủ một lớp lông dài xù. Xga-na-ren cũng thông minh như chó xù, và biết vài trò đáng kể với một con thú cùng giống. Chẳng hạn nó đi bằng hai chân sau rất giỏi, rất nhẹ nhàng, tiến lên bằng cả mặt trước lẫn lùi lại, biết đánh trống, biết diễu hành với một cây gậy lớn sơn vẽ như khẩu súng, còn thì vui lòng, thậm chí rất thích thú cùng các bác nông dân khuân những bao nặng nhất lên cối xay, và với một vẻ điệu đà riêng, nó đội lên đầu một cách rất buồn cười chiếc mũ nông dân cao chóp nhọn cắm lông công hay một túm rơm như chùm lông trang trí.

Nhưng rồi thời khắc định mệnh đã tới, bản tính thú dữ cũng đã thắng Xga-na-ren. Không lâu trước khi tôi tới nhà dượng, Xga-na-ren hiền lành bỗng một lúc phạm mấy lỗi liền, mà lỗi sau lại nặng hơn lỗi trước.

Trình tự những hành vi phạm tội của Xga-na-ren cũng y như những con khác: để mở màn, nó giật đứt cánh một con ngỗng. Rồi nó đặt chân lên lưng một con ngựa non đang chạy theo mẹ, làm gãy lưng con ngựa. Cuối cùng, nó không ưa một ông già mù và cậu bé dắt đường cho ông, liền lăn cả hai trên tuyết, giẫm bị thương tay chân họ.

Ông già mù và cậu bé dắt đường được đưa vào nhà thương, còn Khra-pôn thì được lệnh dẫn Xga-na-ren đi nhốt vào hố, từ đó chỉ có một lối ra, là ra pháp trường…

Tối ấy, lúc thay áo cho tôi và cậu em họ cũng bé như tôi khi ấy, An-nút-ca kể cho chúng tôi nghe rằng lúc dắt Xga-na-ren tới cái hố, nơi nó phải chờ bị xử tử, đã xảy ra những điều rất cảm động. Khra-pôn không xỏ vào môi Xga-na-ren cái vòng sắt, cũng không dùng chút sức mạnh nào với nó, mà chỉ nói:

— Đi thôi, con thú, đi với tao.

Con gấu đứng dậy đi theo, mà buồn cười nữa là nó cầm theo cái mũ có chùm rơm, rồi suốt dọc đường tới cái hố, nó đi ôm vai Khra-pôn, như hai người bạn.

Mà họ đúng là bạn bè.

Khra-pôn thương Xga-na-ren lắm, nhưng chẳng giúp gì nó được. Tôi xin nhắc lại rằng ở nơi chuyện này xảy ra, chẳng bao giờ có lỗi gì được tha, và Xga-na-ren đã tự làm hỏng mình thì nhất định phải trả giá cho những lần buông thả bằng một cái chết khốc liệt.

Cuộc săn vây nó được định làm trò giải trí sau bữa trưa cho những vị khách vẫn tụ tập ở nhà dượng dịp Giáng sinh. Lệnh về việc này được ban ra cho đội săn ngay lúc Khra-pôn được lệnh dắt Xga-na-ren có tội đi nhốt vào hố.

Người ta nhốt gấu xuống hố khá đơn giản. Miệng hố thường được phủ một lớp cành khô nhẹ rải trên mấy cây sào giòn, rồi rắc tuyết lên. Nguỵ trang khéo tới mức con gấu không nhận ra cái bẫy phản trắc dành cho nó. Người ta dắt con thú ngoan ngoãn tới chỗ ấy rồi bắt nó đi tiếp. Nó bước một hai bước rồi bất ngờ sụp xuống cái hố sâu, không cách nào ra được. Con gấu ngồi đó tới khi tới giờ vây bắt. Khi ấy người ta thả xuống hố một khúc gỗ dài, chừng bảy thước Nga, đặt nghiêng, và con gấu leo theo khúc gỗ ra ngoài. Rồi cuộc vây bắt bắt đầu. Còn nếu con thú tinh khôn linh cảm được tai hoạ mà không chịu ra, thì người ta thúc nó ra bằng những cây sào dài đầu có mũi sắt nhọn, ném rơm đang cháy, hay bắn đạn không vào nó bằng súng trường và súng ngắn.

Khra-pôn đã dắt Xga-na-ren tới, giam nó lại đúng theo cách ấy, nhưng anh trở về nhà rất bối rối và buồn bã. Không may cho anh, anh đã kể với em gái rằng con thú đi với anh “trìu mến” thế nào, và khi rơi qua lớp cành khô xuống hố, nó ngồi dưới đáy, chắp hai chân trước như hai bàn tay, rên rỉ như đang khóc.

Khra-pôn thổ lộ với An-na rằng anh đã cắm đầu chạy khỏi cái hố, để khỏi phải nghe những tiếng rên thảm thiết của Xga-na-ren, vì tim anh không chịu nổi những tiếng rên day dứt ấy.

— Lạy Chúa, anh nói thêm, may mà không phải anh, mà người khác được lệnh bắn nó nếu nó chạy trốn. Chứ nếu người ta ra lệnh cho anh, thì anh thà chịu mọi cực hình, chứ nhất định không bắn nó.

An-na kể cho chúng tôi nghe chuyện ấy, chúng tôi kể lại cho ông thầy Côn-béc, còn Côn-béc, muốn có gì làm vui ông dượng, lại thuật lại cho ông. Ông nghe xong bảo: “Thằng Khra-pốt-ca giỏi đấy”, rồi vỗ tay ba cái.

Thế có nghĩa là dượng gọi người hầu phòng của mình, ông U-xtin Pê-trô-vích, một ông già vốn là tù binh Pháp từ năm mười hai.

U-xtin Pê-trô-vích, hay Giuy-xtanh, bước vào trong chiếc áo đuôi tôm nhỏ màu tím sạch sẽ có cúc bạc, và dượng ra lệnh cho ông rằng trong cuộc “thả” hay cuộc săn Xga-na-ren ngày mai, ở chỗ phục kích sẽ cắt hai tay súng: Phle-gông, tay thiện xạ nổi tiếng nhất, bắn bao giờ cũng trúng, và người kia là Khra-pốt-ca. Rõ ràng dượng muốn mua vui bằng cuộc đấu tranh khó khăn giữa những tình cảm của anh chàng tội nghiệp. Còn nếu anh không bắn Xga-na-ren, hay cố tình bắn trượt, thì tất nhiên anh sẽ khốn khổ, còn Xga-na-ren sẽ bị Phle-gông, người chẳng bao giờ bắn trượt, giết bằng phát súng thứ hai.

U-xtin cúi chào rồi đi truyền lệnh, còn bọn trẻ chúng tôi thì hiểu ra rằng chúng tôi đã gây hoạ, và trong chuyện này có cái gì đó nặng nề khủng khiếp, không biết rồi sẽ kết thúc thế nào. Sau đó, cả bữa tối Giáng sinh ngon lành, ăn khi “sao mọc”, gộp làm một với bữa trưa, lẫn những vị khách tới ở lại qua đêm, trong đó có người dẫn theo cả con, đều chẳng làm chúng tôi thích thú như lẽ ra phải thế. Chúng tôi thương Xga-na-ren, thương cả Phê-ra-pông, và thậm chí không quyết được mình thương ai trong hai người hơn. Cả hai đứa, tức là tôi và cậu em họ cùng tuổi, trằn trọc mãi trên giường. Cả hai đều ngủ muộn, ngủ không yên, giật mình kêu lên, vì cả hai cứ thấy con gấu hiện ra. Còn khi vú em dỗ chúng tôi rằng chẳng còn gì phải sợ gấu, vì giờ nó đang ngồi dưới hố, mai người ta sẽ giết nó, thì tôi lại càng lo lắng hơn.

Tôi còn hỏi vú em cho rõ: tôi có được cầu nguyện cho Xga-na-ren không? Nhưng câu hỏi ấy vượt quá những hiểu biết về đạo của bà già. Bà vừa ngáp vừa làm dấu thánh trước miệng, đáp rằng chắc chắn bà chẳng biết gì về chuyện ấy, vì bà chưa từng hỏi cha xứ, nhưng tuy vậy, con gấu cũng là tạo vật của Chúa, nó cũng đã cùng ông Nô-ê đi trên chiếc tàu cứu nạn.

Tôi thấy hình như việc nhắc tới chuyến đi trên chiếc tàu ấy có ý nói rằng lòng thương xót vô bờ của Chúa có thể không chỉ dành cho riêng con người, mà còn dành cho cả những tạo vật khác của Chúa nữa. Và tôi, với niềm tin trẻ thơ, quỳ trên giường, áp mặt vào gối, xin Đấng Tối Cao đừng giận vì lời xin thiết tha của tôi, mà tha cho Xga-na-ren.

— Hết chương 1 —