Cuộc đảo chính ở làng Ca-nơ-vin

Pa-ri vừa hay tin thảm bại ở Xơ-đăng. Nền Cộng hoà được tuyên bố. Cả nước Pháp hổn hển bước vào cơn điên rồ kéo dài mãi tới sau Công xã. Khắp nơi, từ đầu này tới đầu kia đất nước, người ta chơi trò làm lính.

Những ông chủ hiệu bán hàng dệt kim trở thành đại tá kiêm luôn chức tướng. Súng lục và dao găm phô ra quanh những cái bụng to tướng hiền lành quấn thắt lưng đỏ. Những tiểu thị dân bỗng thành chiến binh bất đắc dĩ, chỉ huy những tiểu đoàn quân tình nguyện ồn ào, chửi thề như phu xe để ra dáng oai vệ.

Chỉ riêng việc cầm vũ khí, việc sờ vào những khẩu súng kiểu mới đã làm cuống quýt những con người trước giờ chỉ quen cầm cân, và biến họ, chẳng vì lý do gì, thành mối đe doạ cho bất cứ ai. Người ta xử bắn những người vô tội để chứng tỏ mình biết giết. Rong ruổi qua những vùng quê chưa hề có bóng một tên lính Phổ nào, người ta bắn chó hoang, bắn những con bò đang yên lành nhai lại, bắn những con ngựa ốm đang gặm cỏ ngoài đồng.

Ai cũng tưởng mình được gọi ra để đóng một vai trò quân sự lớn lao. Quán cà phê ở những làng nhỏ nhất, đầy những ông buôn bán mặc quân phục, trông chẳng khác gì trại lính hay trạm cứu thương.

Thị trấn Ca-nơ-vin còn chưa biết những tin dữ dội về quân đội và về thủ đô. Nhưng đã một tháng nay, nơi đây sôi sục một cơn náo động ghê gớm, vì hai phe đối địch đã đứng mặt đối mặt.

Ông thị trưởng, tử tước đơ Vác-nơ-tô, một người nhỏ thó, gầy gò, đã có tuổi, vốn theo phe bảo hoàng chính thống, mới ngả sang phe Đế chế không lâu vì tham vọng. Ông bỗng thấy nổi lên một đối thủ quyết liệt là bác sĩ Ma-xa-ren, một người to béo, đỏ gay, thủ lĩnh phe cộng hoà trong cả huyện, chủ toạ hội kín Tam Điểm ở tỉnh lỵ, chủ tịch Hội Nông nghiệp, người chủ trì bữa tiệc thường niên của đội cứu hoả, lại là người tổ chức đội dân quân nông thôn sẽ cứu cả vùng.

Trong vòng mười lăm ngày, ông đã tìm ra cách thuyết phục được sáu mươi ba người tình nguyện, đều đã có vợ có con, toàn những nông dân thận trọng và những người buôn bán trong thị trấn, đứng ra bảo vệ tổ quốc. Sáng nào ông cũng cho họ tập luyện trên quảng trường trước toà thị chính.

Thỉnh thoảng ông thị trưởng có việc tới trụ sở làng, thì y như rằng chỉ huy Ma-xa-ren, súng lục đeo kín người, tay cầm gươm, đi ngang qua đầu hàng quân một cách kiêu hãnh, bắt cả đội gào lên: "Tổ quốc muôn năm!" Và người ta để ý thấy tiếng hô ấy làm ông tử tước bé nhỏ khó chịu, vì hẳn ông thấy trong đó một lời đe doạ, một lời thách thức, đồng thời một kỷ niệm đáng ghét về cuộc Đại Cách mạng.

Sáng ngày mùng năm tháng Chín, bác sĩ mặc quân phục, khẩu súng lục đặt trên bàn, đang khám bệnh cho một cặp vợ chồng nông dân già. Ông chồng bị giãn tĩnh mạch đã bảy năm nay, chờ tới khi bà vợ cũng bị mới chịu đi khám. Đúng lúc ấy bác đưa thư mang báo tới.

Ông Ma-xa-ren mở tờ báo, tái mặt, đứng phắt dậy, giơ hai tay lên trời trong một cử chỉ phấn khích, và bắt đầu gào hết cỡ giọng trước hai người nhà quê đang hoảng hồn:

— Cộng hoà muôn năm! Cộng hoà muôn năm! Cộng hoà muôn năm!

Rồi ông ngồi phịch xuống ghế bành, lả đi vì xúc động.

Ông nông dân lại kể tiếp:

— Thoạt tiên nó như là có kiến bò dọc hai cẳng chân con.

Bác sĩ Ma-xa-ren quát lên:

— Để yên cho tôi nhờ. Tôi đâu có rảnh mà lo mấy cái chuyện vớ vẩn của bác. Cộng hoà đã được tuyên bố, Hoàng đế đã bị bắt, nước Pháp được cứu rồi. Cộng hoà muôn năm!

Rồi ông chạy ra cửa, rống lên:

— Xê-lét, nhanh lên, Xê-lét!

Cô hầu hoảng hốt chạy tới. Ông nói nhanh tới mức líu cả lưỡi:

— Ủng của tôi, gươm của tôi, bao đạn của tôi, và con dao găm Tây Ban Nha ở trên bàn đầu giường ấy, nhanh lên!

Ông nông dân lì lợm, nhân lúc im lặng, lại tiếp:

— Rồi nó thành ra như những cái túi, đi tới đâu đau tới đấy.

Bác sĩ phát cáu, thét lên:

— Để tôi yên, khỉ thật! Bác mà chịu rửa chân thì đã chẳng ra nông nỗi ấy.

Rồi ông túm cổ áo ông lão, quát vào mặt:

— Mày không thấy là chúng ta đang ở thời cộng hoà à, đồ đần độn ba lần?

Nhưng cái lương tâm nghề nghiệp lập tức làm ông dịu lại, và ông đẩy hai vợ chồng đang ngơ ngác ra cửa, miệng nhắc đi nhắc lại:

— Mai quay lại nhé, mai quay lại, các bạn ạ. Hôm nay tôi không có thì giờ.

Vừa trang bị từ đầu tới chân, ông vừa ra cho cô hầu một loạt lệnh khẩn cấp:

— Chạy ngay tới nhà trung uý Pi-ca và thiếu uý Pom-men, bảo họ tôi chờ ở đây, lập tức. Gọi cả Toóc-sơ-bớp mang trống tới, nhanh, nhanh lên.

Khi Xê-lét đã đi, ông trầm ngâm, chuẩn bị tinh thần vượt qua những khó khăn của tình thế.

Ba người đàn ông tới cùng lúc, vẫn mặc quần áo lao động. Ông chỉ huy, vốn chờ thấy họ mặc quân phục, giật nảy mình.

— Các anh không biết gì sao, khỉ thật? Hoàng đế bị bắt, Cộng hoà đã được tuyên bố. Phải hành động. Vị trí của tôi đang rất tế nhị, nói đúng hơn là nguy hiểm.

Ông suy nghĩ vài giây trước những gương mặt ngơ ngác của thuộc cấp, rồi nói tiếp:

— Phải hành động, không được do dự. Trong những lúc như thế này, mỗi phút đáng giá cả giờ. Mọi sự tuỳ vào chỗ quyết định có mau lẹ hay không. Anh Pi-ca, anh tới gặp cha xứ, buộc ông ta phải gióng chuông báo động để tập hợp dân chúng, tôi sẽ thông báo cho họ. Anh Toóc-sơ-bớp, anh đánh trống tập hợp khắp làng, tới tận xóm Giơ-ri-dơ và xóm Xan-ma, để gọi dân quân mang vũ khí ra quảng trường. Anh Pom-men, anh mau mặc quân phục vào, chỉ cần áo và mũ ca-lô. Chúng ta sẽ cùng nhau chiếm toà thị chính và buộc ông Vác-nơ-tô giao quyền cho tôi. Hiểu chưa?

— Rõ.

— Thi hành đi, nhanh lên. Tôi đi với anh về tận nhà, Pom-men, vì chúng ta cùng hành động.

Năm phút sau, ông chỉ huy và viên thuộc cấp, vũ trang tận răng, xuất hiện trên quảng trường, đúng lúc ông tử tước đơ Vác-nơ-tô bé nhỏ, chân quấn xà cạp như sắp đi săn, khẩu súng săn hai nòng trên vai, rảo bước từ phố bên kia đi ra, theo sau là ba người gác rừng mặc áo xanh lá, dao đeo bên đùi, súng khoác chéo vai.

Trong lúc bác sĩ đứng sững, sửng sốt, bốn người kia đã vào toà thị chính, cánh cửa đóng sập lại sau lưng họ.

Ông bác sĩ lẩm bẩm:

— Chúng ta bị đi trước một nước rồi. Giờ phải chờ quân tiếp viện. Lúc này chưa làm gì được.

Trung uý Pi-ca quay lại:

— Cha xứ không chịu nghe lệnh. Ông ấy còn khoá mình trong nhà thờ cùng với ông từ và ông gác nhà thờ.

Và bên kia quảng trường, đối diện toà thị chính trắng toát, đóng kín, ngôi nhà thờ lặng câm và đen sẫm phô ra cánh cổng gỗ sồi lớn nẹp sắt.

Lúc ấy, khi dân trong làng tò mò thò đầu ra cửa sổ hay bước ra ngưỡng cửa, thì tiếng trống bỗng rền vang, và Toóc-sơ-bớp xuất hiện, đánh như điên ba hồi dồn dập của hiệu lệnh tập hợp. Anh chạy rảo bước băng qua quảng trường, rồi mất hút trên con đường ra đồng.

Ông chỉ huy rút gươm, một mình tiến lên, tới chừng nửa đường giữa hai toà nhà nơi kẻ thù cố thủ, vung gươm trên đầu, rống lên bằng tất cả sức của hai lá phổi:

— Cộng hoà muôn năm! Bọn phản bội phải chết!

Rồi ông lui về chỗ các sĩ quan của mình.

Ông hàng thịt, ông hàng bánh và ông dược sĩ lo lắng, cài cửa chớp, đóng cửa hiệu. Chỉ có ông hàng tạp hoá là vẫn mở.

Trong khi đó, người của đội dân quân lục tục kéo tới, ăn mặc đủ kiểu, nhưng ai cũng đội mũ ca-lô đen viền đỏ, cái mũ ca-lô là toàn bộ quân phục của cả đội. Họ cầm những khẩu súng cũ gỉ sét, những khẩu súng cũ đã treo ba mươi năm trên lò sưởi trong bếp, trông họ khá giống một toán tuần đinh.

Khi đã có chừng ba chục người quanh mình, ông chỉ huy nói vắn tắt cho họ biết tình hình, rồi quay sang bộ tham mưu:

— Bây giờ, hành động thôi.

Dân làng xúm lại, quan sát và bàn tán.

Ông bác sĩ nhanh chóng vạch xong kế hoạch tác chiến:

— Trung uý Pi-ca, anh tiến tới dưới cửa sổ toà thị chính này, nhân danh nền Cộng hoà buộc ông Vác-nơ-tô phải giao trụ sở làng cho tôi.

Nhưng viên trung uý, vốn là một ông cai thợ nề, từ chối:

— Ông láu cá lắm nhỉ. Để tôi ăn một phát đạn à, cảm ơn. Mấy người trong đó bắn giỏi lắm, ông biết đấy. Việc của ông thì ông tự đi mà làm.

Ông chỉ huy đỏ mặt.

— Tôi ra lệnh cho anh phải đi, nhân danh kỷ luật.

Viên trung uý nổi khùng:

— Còn lâu tôi mới để người ta đập vỡ mặt mà không biết vì sao.

Mấy vị có máu mặt trong làng đứng thành một nhóm gần đó phá lên cười. Một người kêu:

— Anh nói phải đấy, Pi-ca, giờ không phải lúc!

Bác sĩ bèn lẩm bẩm:

— Đồ hèn!

Rồi ông trao gươm và súng lục cho một người lính, chậm rãi tiến lên, mắt dán vào những ô cửa sổ, chờ thấy một nòng súng thò ra chĩa vào mình.

Khi ông chỉ còn cách toà nhà vài bước, hai cánh cửa ở hai đầu dẫn vào hai lớp học bỗng mở toang, và một dòng người tí hon, con trai bên này, con gái bên kia, ùa ra, chạy nhảy khắp quảng trường rộng vắng tanh, ríu rít như một đàn ngỗng quanh ông bác sĩ, khiến ông nói gì cũng chẳng ai nghe.

Đứa học trò cuối cùng vừa ra là hai cánh cửa đóng ngay lại.

Đám nhóc cuối cùng cũng tản đi gần hết, và ông chỉ huy cất giọng sang sảng:

— Ông Vác-nơ-tô?

Một cửa sổ tầng hai mở ra. Ông Vác-nơ-tô xuất hiện.

Ông chỉ huy nói tiếp:

— Thưa ông, ông đã biết những sự kiện lớn lao vừa làm thay đổi bộ mặt chính quyền. Chính quyền mà ông đại diện không còn nữa. Chính quyền mà tôi đại diện đang lên nắm quyền. Trong hoàn cảnh đau buồn nhưng quyết định này, tôi tới đây, nhân danh nền Cộng hoà mới, yêu cầu ông trao vào tay tôi những chức vụ mà chính quyền trước đã giao cho ông.

Ông Vác-nơ-tô đáp:

— Thưa ông bác sĩ, tôi là thị trưởng Ca-nơ-vin, do cấp có thẩm quyền bổ nhiệm, và tôi sẽ còn là thị trưởng Ca-nơ-vin chừng nào tôi chưa bị cách chức và có người thay bằng một quyết định của cấp trên. Là thị trưởng, tôi ở toà thị chính như ở nhà mình, và tôi ở lại đây. Vả lại, ông cứ thử tống tôi ra xem.

Rồi ông đóng cửa sổ lại.

Ông chỉ huy quay về chỗ đội quân. Nhưng trước khi giải thích, ông nhìn trung uý Pi-ca từ đầu tới chân:

— Anh giỏi lắm, anh đúng là một con thỏ đế, nỗi nhục của quân đội. Tôi cách chức anh.

Viên trung uý đáp:

— Tôi cóc cần.

Rồi anh nhập vào đám dân làng đang xì xào.

Bác sĩ bắt đầu lưỡng lự. Làm gì bây giờ? Tấn công ư? Nhưng người của ông có chịu xông lên không? Mà ông có quyền làm thế không đã?

Một ý tưởng loé lên. Ông chạy tới phòng điện báo nằm đối diện toà thị chính, bên kia quảng trường. Rồi ông gửi đi ba bức điện:

Gửi các ngài thành viên chính phủ cộng hoà, ở Pa-ri.

Gửi ngài tân tỉnh trưởng cộng hoà tỉnh Hạ Xen, ở Ru-ăng.

Gửi ngài tân phó tỉnh trưởng cộng hoà, ở Đi-ép.

Ông trình bày tình hình, nói rõ mối nguy mà cả làng đang phải chịu khi còn nằm trong tay ông cựu thị trưởng bảo hoàng, xin hết lòng phục vụ, xin chỉ thị, và ký tên, theo sau là đủ mọi chức danh của mình.

Rồi ông trở về với đạo quân của mình, rút trong túi ra mười quan:

— Đây, các bạn, đi ăn uống một chút đi. Chỉ để lại đây một phân đội mười người để không ai ra khỏi toà thị chính.

Nhưng cựu trung uý Pi-ca, đang chuyện trò với ông thợ đồng hồ, nghe thấy. Anh cười khẩy, nói:

— Ối dào, họ mà ra thì lại là dịp để vào. Chứ không thì tôi còn chưa thấy ông vào được trong đó đâu!

Bác sĩ không đáp, và đi ăn trưa.

Buổi chiều, ông bố trí các trạm gác quanh khắp làng, như thể làng sắp bị đánh úp.

Ông đi qua đi lại nhiều lần trước cửa toà thị chính và nhà thờ mà không thấy điều gì khả nghi. Người ta cứ ngỡ hai toà nhà ấy bỏ trống.

Ông hàng thịt, ông hàng bánh và ông dược sĩ lại mở cửa hàng.

Trong các nhà, người ta bàn tán rất nhiều. Nếu Hoàng đế bị bắt thì chắc có trò phản trắc gì đây. Không ai biết chính xác là nền cộng hoà nào đã quay trở lại.

Đêm xuống.

Khoảng chín giờ, bác sĩ một mình lặng lẽ tiến tới cửa trụ sở làng, tin chắc đối thủ đã đi ngủ. Ông đang chuẩn bị lấy cuốc bổ cửa, thì một giọng nói to, giọng của một người gác rừng, bỗng hỏi:

— Ai đó?

Thế là ông Ma-xa-ren co cẳng chạy thục mạng.

Trời sáng mà tình thế vẫn chẳng có gì thay đổi.

Đội dân quân vũ trang chiếm giữ quảng trường. Dân làng tụ tập quanh đội quân ấy, chờ xem chuyện ngã ngũ ra sao. Người các làng bên cũng kéo tới xem.

Bấy giờ ông bác sĩ, hiểu rằng mình đang đem danh tiếng ra đặt cược, quyết định phải kết thúc bằng cách này hay cách khác. Ông sắp sửa đưa ra một quyết định nào đó, chắc chắn là rất cứng rắn, thì cửa phòng điện báo mở ra, và cô bé giúp việc của bà trưởng phòng xuất hiện, tay cầm hai tờ giấy.

Cô bé đi tới chỗ ông chỉ huy trước, trao cho ông một bức điện. Rồi băng qua khoảng giữa quảng trường vắng tanh, rụt rè vì bao nhiêu con mắt đổ dồn vào mình, cô cúi đầu lon ton bước nhanh, tới gõ khẽ vào cánh cửa toà nhà đang cố thủ, như thể không hề biết có một phe vũ trang đang ẩn trong đó.

Cánh cửa hé ra. Một bàn tay đàn ông cầm lấy bức điện, và cô bé quay về, đỏ bừng mặt, chực khóc vì bị cả làng nhìn chằm chằm.

Bác sĩ ra lệnh bằng giọng rung rung:

— Xin trật tự một chút.

Và khi đám đông đã im lặng, ông nói tiếp một cách tự hào:

— Đây là thông báo tôi nhận được từ chính phủ.

Rồi giơ bức điện lên, ông đọc:

— Cựu thị trưởng đã bị cách chức. Đề nghị lo liệu việc cấp bách nhất. Sẽ nhận chỉ thị sau. Thay mặt phó tỉnh trưởng, uỷ viên Xa-panh.

Ông đắc thắng. Tim ông đập rộn ràng vì vui sướng, tay ông run run. Nhưng Pi-ca, người thuộc cấp cũ của ông, từ một đám gần đó nói vọng sang:

— Hay lắm, nhưng nếu mấy người kia không chịu ra, thì tờ giấy của ông cũng chẳng ích gì.

Ông Ma-xa-ren tái mặt. Đúng vậy, nếu những người kia không chịu ra, thì giờ ông phải xông tới. Đó không chỉ là quyền của ông, mà còn là bổn phận của ông.

Ông lo lắng nhìn toà thị chính, mong thấy cánh cửa mở ra và đối thủ của mình rút lui.

Cánh cửa vẫn đóng im. Làm gì đây? Đám đông mỗi lúc một đông, chen sát quanh đội dân quân. Người ta cười.

Có một ý nghĩ đặc biệt dày vò ông bác sĩ. Nếu ông ra lệnh tấn công, ông sẽ phải đi đầu hàng quân. Mà ông chết đi thì mọi tranh chấp sẽ chấm dứt, vậy nên ông Vác-nơ-tô và ba người gác rừng sẽ bắn vào ông, chỉ một mình ông. Mà họ bắn giỏi, rất giỏi, Pi-ca vừa nhắc lại với ông như thế. Nhưng một ý tưởng loé lên, ông quay sang Pom-men:

— Chạy mau tới nhờ ông dược sĩ cho tôi mượn một cái khăn ăn và một cây gậy.

Viên trung uý lao đi.

Ông sẽ làm một lá cờ xin điều đình, một lá cờ trắng, mà nhìn thấy nó có lẽ trái tim bảo hoàng của ông cựu thị trưởng sẽ mừng vui.

Pom-men quay về với tấm vải và một cán chổi. Người ta dùng dây buộc lại thành lá cờ, ông Ma-xa-ren cầm bằng hai tay, giương ra trước mặt rồi lại tiến về phía toà thị chính. Tới trước cửa, ông lại gọi:

— Ông Vác-nơ-tô!

Cánh cửa bất ngờ mở ra, ông Vác-nơ-tô xuất hiện ở ngưỡng cửa cùng ba người gác rừng.

Bác sĩ lùi lại theo phản xạ. Rồi ông lịch sự chào kẻ thù của mình, và nói, giọng nghẹn đi vì xúc động:

— Thưa ông, tôi tới để thông báo với ông những chỉ thị tôi vừa nhận được.

Nhà quý tộc không chào lại, đáp:

— Tôi rút lui, thưa ông. Nhưng ông nên biết rằng không phải vì sợ, cũng chẳng phải vì vâng lời cái chính phủ đáng ghét đang tiếm quyền.

Rồi nhấn từng chữ, ông tuyên bố:

— Tôi không muốn tỏ ra là đã phục vụ nền Cộng hoà dù chỉ một ngày. Thế thôi.

Ma-xa-ren sững sờ, chẳng nói được gì. Còn ông Vác-nơ-tô rảo bước đi thẳng, khuất sau góc quảng trường, vẫn với đoàn hộ tống theo sau.

Bấy giờ bác sĩ, ngây ngất vì kiêu hãnh, quay về phía đám đông. Vừa tới đủ gần cho người ta nghe thấy, ông hét:

— Hoan hô! Hoan hô! Nền Cộng hoà toàn thắng trên mọi mặt trận.

Không ai tỏ ra xúc động.

Ông bác sĩ nói tiếp:

— Nhân dân đã được tự do, các bạn đã được tự do, độc lập. Hãy tự hào lên!

Dân làng đứng trơ ra nhìn ông, không một tia vinh quang nào bừng lên trong mắt họ.

Đến lượt ông nhìn họ, phẫn nộ trước sự thờ ơ ấy, tìm xem mình có thể nói gì, làm gì để đánh một đòn thật mạnh, để làm cho cả vùng quê phẳng lặng này bừng lên như bị điện giật, để làm tròn sứ mạng của người khai sáng.

Rồi một nguồn cảm hứng tràn ngập lấy ông, ông quay sang Pom-men:

— Trung uý, đi lấy bức tượng bán thân của cựu hoàng đế ở phòng họp hội đồng làng, mang ra đây cùng một cái ghế.

Lát sau anh ta quay lại, vai phải vác ông Na-pô-lê-ông bằng thạch cao, tay trái xách một chiếc ghế rơm.

Ông Ma-xa-ren bước tới đón, cầm lấy chiếc ghế, đặt xuống đất, đặt bức tượng trắng lên trên, rồi lùi lại mấy bước, dõng dạc nói với bức tượng:

— Bạo chúa, bạo chúa, ngươi đã ngã rồi, ngã xuống bùn, ngã xuống vũng lầy. Tổ quốc hấp hối đã rên xiết dưới gót giày ngươi. Định mệnh báo thù đã giáng xuống đầu ngươi. Thất bại và ô nhục đã bám lấy ngươi. Ngươi gục ngã, bại trận, làm tù binh của quân Phổ. Và trên đống đổ nát của đế chế đang sụp đổ của ngươi, nền Cộng hoà trẻ trung và rạng rỡ đứng lên, nhặt lấy thanh gươm gãy của ngươi...

Ông chờ tiếng vỗ tay. Không một tiếng hô, không một tràng vỗ tay nào vang lên. Những người nông dân ngơ ngác lặng im. Còn bức tượng với bộ ria nhọn hoắt chĩa ra hai bên má, bức tượng bất động, chải chuốt như tấm biển hiệu tiệm cắt tóc, như đang nhìn ông Ma-xa-ren với nụ cười thạch cao của nó, một nụ cười không sao xoá được, đầy giễu cợt.

Họ cứ đứng như thế mặt đối mặt, Na-pô-lê-ông trên ghế, ông bác sĩ đứng cách ba bước. Cơn giận chụp lấy ông chỉ huy. Nhưng làm gì đây? Làm gì để lay động đám dân này và giành dứt điểm chiến thắng về lòng người?

Tình cờ, tay ông đặt lên bụng, và chạm phải, dưới chiếc thắt lưng đỏ, báng khẩu súng lục.

Không còn cảm hứng nào, lời lẽ nào đến với ông nữa. Thế là ông rút súng, bước lên hai bước, và bắn thẳng vào vị cựu quân vương ở cự ly sát nút.

Viên đạn khoét trên trán bức tượng một lỗ nhỏ màu đen, như một vết bẩn, gần như chẳng là gì. Màn trình diễn hỏng mất. Ông Ma-xa-ren bắn phát thứ hai, khoét thêm một lỗ nữa, rồi phát thứ ba, rồi không ngừng lại, ông bắn nốt ba phát cuối cùng. Trán Na-pô-lê-ông bay thành bụi trắng, nhưng đôi mắt, cái mũi và hai mũi ria nhọn hoắt vẫn còn nguyên vẹn.

Điên tiết, ông bác sĩ đấm một cú lật nhào chiếc ghế, đặt một chân lên phần còn lại của bức tượng, trong tư thế của kẻ khải hoàn, quay về phía công chúng đang sững sờ mà gào lên:

— Mọi kẻ phản bội đều phải chết như thế này!

Nhưng vẫn chẳng thấy chút hào hứng nào, khán giả vẫn như ngây dại vì kinh ngạc, ông chỉ huy bèn hô với đội dân quân:

— Giờ các anh có thể về nhà.

Còn chính ông thì sải bước về nhà, như thể đang chạy trốn.

Ông vừa về tới, cô hầu đã báo có người bệnh chờ ông trong phòng khám đã hơn ba tiếng đồng hồ. Ông chạy vào. Đó là hai vợ chồng nông dân bị giãn tĩnh mạch, quay lại từ lúc tờ mờ sáng, lì lợm và kiên nhẫn.

Và ông lão lập tức kể tiếp:

— Thoạt tiên nó như là có kiến bò dọc hai cẳng chân con...

— Hết —