Diễn viên bi kịch

Hôm ấy là đêm diễn mà tiền vé dành riêng cho diễn viên bi kịch Phê-nô-ghê-nốp.

Người ta diễn vở Công tước Xê-rê-bri-a-nưi. Chính anh ta đóng vai Vi-a-dem-xki, ông bầu gánh Li-mô-na-đốp đóng Đru-gi-na Mô-rô-dốp, còn bà Bê-ô-bắc-tô-va đóng Ê-lê-na… Buổi diễn thành công rực rỡ. Diễn viên bi kịch diễn mà như làm phép lạ. Anh ta bắt cóc Ê-lê-na bằng một tay, giơ nàng cao quá đầu khi mang nàng đi ngang sân khấu. Anh ta gào, rít, dậm chân, xé toạc chiếc áo choàng trên ngực. Khi từ chối cuộc đấu kiếm với Mô-rô-dốp, anh ta run khắp người, cái kiểu run mà ngoài đời chẳng ai run bao giờ, và thở hổn hển ầm ĩ. Nhà hát rung chuyển vì tiếng vỗ tay. Người ta gọi ra chào không dứt. Người ta tặng Phê-nô-ghê-nốp một hộp thuốc lá bằng bạc và một bó hoa có dải ruy băng dài. Các bà vẫy khăn tay, bắt các ông phải vỗ tay, nhiều người còn khóc…

Nhưng say mê và xúc động hơn ai hết là cô con gái ông cảnh sát trưởng huyện Xi-đô-rét-xki, cô Ma-sa. Cô ngồi ở hàng ghế đầu, cạnh ông bố, không rời mắt khỏi sân khấu, kể cả những lúc nghỉ giữa màn, và hoàn toàn ngây ngất. Đôi tay đôi chân mảnh dẻ của cô run run, đôi mắt nhỏ đẫm lệ, mặt mỗi lúc một tái đi. Cũng chẳng lạ gì: đây là lần đầu tiên trong đời cô đi xem hát!

— Họ diễn hay quá! Tuyệt quá! Cứ mỗi lần màn hạ, cô lại quay sang ông bố cảnh sát trưởng mà nói. Phê-nô-ghê-nốp hay quá ba ạ!

Giá ông bố biết đọc nét mặt người khác, hẳn ông đã đọc thấy trên khuôn mặt nhỏ tái nhợt của con gái một niềm say mê đến mức thành đau đớn. Cô đau vì cách diễn, vì vở kịch, vì cả khung cảnh nữa. Lúc nghỉ giữa màn, khi dàn nhạc trung đoàn bắt đầu chơi, cô nhắm mắt lại vì kiệt sức.

— Ba ơi! Đến lúc nghỉ giữa màn cuối cùng, cô bảo bố. Ba lên sân khấu đi, bảo với tất cả họ là mai đến nhà mình ăn trưa nhé!

Ông cảnh sát trưởng đi vào hậu trường, khen mọi người diễn hay, rồi nói một câu tán tụng bà Bê-ô-bắc-tô-va:

— Khuôn mặt đẹp của bà chỉ đợi được vẽ lên vải toan. Ôi, sao tôi lại không biết cầm cọ vẽ!

Rồi ông chụm gót chào một cái, mời các nghệ sĩ đến nhà ăn trưa.

— Mời tất cả đến, trừ phái nữ, ông thì thầm. Nữ diễn viên thì thôi, vì nhà tôi có con gái.

Hôm sau, các nghệ sĩ ăn trưa ở nhà ông cảnh sát trưởng. Chỉ có ông bầu Li-mô-na-đốp, diễn viên bi kịch Phê-nô-ghê-nốp và diễn viên hài Vô-đô-la-dốp đến, mấy người kia viện cớ bận không tới. Bữa trưa chẳng hề nhàm chán. Li-mô-na-đốp cứ luôn miệng quả quyết với ông cảnh sát trưởng rằng anh ta kính trọng ông, và nói chung tôn kính mọi bậc cấp trên. Vô-đô-la-dốp nhại mấy lão lái buôn say rượu. Còn Phê-nô-ghê-nốp, một gã người Tiểu Nga cao lớn vạm vỡ, trong hộ chiếu tên là Cơ-nứt, mắt đen, trán lúc nào cũng cau, thì ngâm bài thơ Trước cổng chính và đoạn độc thoại Sống hay không sống. Li-mô-na-đốp rưng rưng nước mắt kể lại cuộc gặp gỡ của mình với cựu thống đốc, tướng Ca-niu-chin. Ông cảnh sát trưởng nghe, thấy chán, nhưng vẫn mỉm cười hiền hậu. Dù Li-mô-na-đốp bốc mùi lông chim cháy khét lẹt, dù Phê-nô-ghê-nốp mặc chiếc áo đuôi tôm đi mượn và đôi giày gót vẹo, ông vẫn hài lòng. Họ làm con gái ông thích, làm con gái ông vui, thế là đủ với ông rồi! Còn Ma-sa thì ngắm các nghệ sĩ, không rời mắt khỏi họ lấy một phút. Xưa nay cô chưa từng thấy những con người thông minh, khác thường đến thế!

Buổi tối, ông cảnh sát trưởng và Ma-sa lại đi xem hát. Một tuần sau, các nghệ sĩ lại ăn trưa ở nhà quan, và từ đó họ gần như ngày nào cũng đến nhà ông cảnh sát trưởng, khi thì ăn trưa, khi thì ăn tối. Ma-sa càng gắn bó với nhà hát hơn, ngày nào cũng đi xem.

Cô đã yêu diễn viên bi kịch Phê-nô-ghê-nốp. Vào một buổi sáng đẹp trời, khi ông cảnh sát trưởng đi đón đức giám mục, cô bỏ trốn theo gánh hát của Li-mô-na-đốp, và dọc đường làm lễ cưới với người yêu. Ăn mừng đám cưới xong, các nghệ sĩ soạn một lá thư dài đầy cảm động gửi cho ông cảnh sát trưởng. Cả bọn cùng soạn.

— Nêu lý do cho ông ấy, lý do vào! Li-mô-na-đốp đọc cho Vô-đô-la-dốp viết. Thêm vào ít lời kính cẩn… Bọn quan lại khoái cái đó lắm. Thêm cái gì đó… cho ông ấy rơi nước mắt…

Thư trả lời gửi về chẳng có gì an ủi. Ông cảnh sát trưởng từ mặt đứa con gái đã lấy, như lời ông viết, "một gã Tiểu Nga ngu ngốc, vô công rồi nghề, không có nghề ngỗng gì ổn định".

Và một ngày sau khi lá thư ấy tới, Ma-sa viết cho bố:

"Ba ơi, anh ấy đánh con! Ba tha thứ cho chúng con đi!"

Anh ta đánh cô, đánh ngay sau cánh gà, trước mặt Li-mô-na-đốp, chị thợ giặt và hai gã thắp đèn! Anh ta nhớ lại bốn ngày trước đám cưới, một buổi tối anh ta ngồi cùng cả gánh trong quán rượu Luân Đôn. Ai cũng nói về Ma-sa, cả gánh khuyên anh ta nên "liều một phen", còn Li-mô-na-đốp rưng rưng nước mắt thuyết phục:

— Bỏ qua dịp như thế này thì ngu ngốc và vô lý! Với chừng ấy tiền, đừng nói lấy vợ, đến đi đày Xi-bia cũng đáng! Cậu lấy vợ đi, rồi dựng một nhà hát của riêng cậu, lúc ấy nhận tôi vào gánh của cậu. Lúc ấy tôi đâu còn là chủ nữa, cậu mới là chủ.

Phê-nô-ghê-nốp nhớ điều đó, và giờ đây vừa siết chặt nắm tay vừa lẩm bẩm:

— Nếu lão ta không gửi tiền, thì tao sẽ chẻ con này ra thành gỗ vụn. Tao không để kẻ nào lừa tao đâu, quỷ xé xác tao đi!

Ở một thành phố tỉnh lỵ nọ, gánh hát định lén lút bỏ đi mà không cho Ma-sa biết, nhưng Ma-sa biết được, chạy ra nhà ga sau hồi chuông thứ hai, lúc các diễn viên đã ngồi trên toa.

— Tôi đã bị cha cô làm nhục! Diễn viên bi kịch bảo cô. Giữa chúng ta thế là hết!

Còn cô, mặc trong toa có người, vẫn khuỵu đôi chân nhỏ bé, quỳ xuống trước mặt anh ta, chìa tay ra van nài.

— Em yêu anh! Cô cầu xin. Đừng đuổi em đi, anh Côn-đra-ti I-va-nứt! Em không thể sống thiếu anh!

Người ta nghe theo lời cầu xin của cô, bàn bạc với nhau rồi nhận cô vào gánh hát, vào vai "nữ bá tước hàng loạt". Người ta gọi như thế những nữ diễn viên nhỏ, thường ra sân khấu thành từng đám và đóng những vai không có lời thoại… Lúc đầu Ma-sa đóng vai cô hầu phòng, vai thị đồng, nhưng về sau, khi bà Bê-ô-bắc-tô-va, bông hoa của gánh Li-mô-na-đốp, bỏ trốn, thì người ta cho cô đóng vai cô gái ngây thơ. Cô diễn dở: nói ngọng nghịu, cứ luôn bối rối.

Nhưng chẳng bao lâu cô quen dần và bắt đầu được khán giả ưa. Phê-nô-ghê-nốp rất không hài lòng.

— Thế mà gọi là diễn viên à? Anh ta nói. Chẳng có dáng dấp, chẳng có điệu bộ, chỉ có… toàn là ngu ngốc…

Ở một thành phố tỉnh lỵ nọ, gánh Li-mô-na-đốp diễn vở Những tên cướp của Si-lơ. Phê-nô-ghê-nốp đóng vai Phran, Ma-sa đóng vai A-ma-li-a. Diễn viên bi kịch gào và run, Ma-sa đọc vai của mình như đọc một bài đã học thuộc lòng, và vở diễn lẽ ra đã trôi qua như mọi vở diễn khác, nếu không xảy ra một chuyện tai tiếng nho nhỏ. Mọi việc đều suôn sẻ cho tới đoạn Phran tỏ tình với A-ma-li-a, còn nàng chộp lấy thanh kiếm của hắn. Gã người Tiểu Nga gào, rít, run lẩy bẩy, rồi siết chặt Ma-sa trong vòng tay sắt của mình. Nhưng Ma-sa, đáng lẽ phải đẩy anh ta ra, hét vào mặt anh ta "Cút đi!", thì lại run rẩy trong vòng tay anh ta như một con chim nhỏ, và không nhúc nhích… Cô như chết lặng.

— Thương em với! Cô thì thầm vào tai anh ta. Ôi, thương em với! Em khổ quá!

— Không thuộc vai! Nghe người nhắc vở đi! Diễn viên bi kịch rít lên, rồi dúi thanh kiếm vào tay cô.

Sau buổi diễn, Li-mô-na-đốp và Phê-nô-ghê-nốp ngồi trong phòng bán vé nói chuyện.

— Vợ cậu không chịu học vai, điều này cậu nói đúng đấy… Ông bầu nói. Chẳng biết phận sự của mình… Ai cũng có phận sự của mình… Thế mà cô ta lại không biết đúng cái ấy…

Phê-nô-ghê-nốp nghe, thở dài, cau mày, cau mày mãi…

Sáng hôm sau, Ma-sa ngồi trong một cửa hàng tạp hoá nhỏ, viết:

"Ba ơi, anh ấy đánh con! Ba tha thứ cho chúng con đi! Ba gửi tiền cho chúng con với!"

— Hết —