Người lái buôn có hai vợ

Chương 1: Người lái buôn có hai vợ

Anh chẳng thấy sao, kẻ nô bộc chạy trước ngựa công chúa Bình Dương, một sớm giàu sang lại thành chồng nàng. Lại chẳng thấy sao, người trồng dưa ở cửa đông thành Hàm Dương, tước hầu ngày trước nay ở đâu? Thịnh suy sang hèn xoay như hòn bi lăn, gió mây biến đổi thật lắm đầu mối. Người thông đạt biết mệnh thì coi tất cả như ngoài thân, nhìn chung như sân khấu múa rối.

Bài cổ phong này nói rằng người ta cùng hay thông đều có số. Có người trước giàu sau nghèo, có người trước hèn sau sang, như mây trôi không dấu, chớp mắt đã đổi khác, không do ý người lường đoán được.

Như tú tài Lã Mông Chính đời Tống, lúc chưa gặp thời, nhà cửa khó khăn, ba ngày chưa được một bữa no. Trên cầu Thiên Tân, ông mua chịu được một quả dưa, đập vào cột cầu cho vỡ, lỡ tay đánh rơi xuống dưới cầu. Quả dưa trôi theo dòng nước, không được vào miệng. Về sau ông đỗ trạng nguyên, làm đến tể tướng, cho dựng đình Lạc Qua, nghĩa là đình rơi dưa, để ghi nhớ chuyện thất ý lúc còn nghèo. Các vị xem, người làm trạng nguyên, tể tướng mà vận chưa đến thì một quả dưa cũng không có phúc mà ăn. Giả như lúc rơi dưa, có ai nói với người ta: người này về sau vinh hiển, thì bị người ta nhăn mặt chế giễu cả vạn lần, nhổ nước bọt cả nghìn gánh cũng chẳng quá. Ai tin? Vì thế mới nói: tiền đồ như sơn đen, mò trong tối chẳng ra.

Lại như người lính đời Tống là Dương Nhân Cảo, xây dinh cho thừa tướng Đinh Tấn công. Mùa hè gánh đất khiêng đá, mồ hôi chảy không ngớt, anh oán than:

— Cũng là cha mẹ sinh ra như nhau. Người ở nhà thì an nhàn biết bao! Chúng ta làm thuê cho họ thì khổ biết bao! Đúng là: người có phúc thì người khác hầu, người không phúc thì đi hầu người.

Dương Nhân Cảo buông lời oán thán, bị quan coi thợ nghe được, cho một trận roi da, đau mà phải nuốt tiếng. Chưa được mấy năm, thừa tướng họ Đinh mắc tội, bị giáng làm Tư hộ ở Nhai Châu. Còn Dương Nhân Cảo nhờ họ ngoại mà phát lên, làm quan đến Thái uý, gọi là hoàng thân. Triều đình đem phủ đệ của thừa tướng họ Đinh ban cho Dương Nhân Cảo ở. Thừa tướng họ Đinh bắt phu xây dinh, rõ ràng là làm cai thợ cho Dương Nhân Cảo. Đúng là: ruộng dâu hoá biển xanh, biển xanh hoá ruộng dâu. Cùng thông không có chuẩn, đổi thay đều do trời.

Chuyện phiếm xin thôi. Nay kể một chuyện gọi là Dương Bát Lão gặp chuyện lạ ở đất Việt. Chuyện ấy xa không ra ngoài đời Hán đời Đường, gần không ra ngoài hai đời Tống, mà là chuyện đời nhà Nguyên, ở phủ Tây An đất Thiểm Tây. Phủ Tây An là đất Ung Châu trong thiên Vũ Cống. Đời Chu gọi là Vương kỳ, đời Tần gọi là Quan Trung, đời Hán gọi là Vị Nam, đời Đường gọi là Quan Nội, đời Tống gọi là Vĩnh Hưng, đời Nguyên gọi là An Tây.

Chuyện kể khoảng năm Chí Đại đời Nguyên, có một người họ Dương tên Phục, sinh vào ngày tết trung thu rằm tháng tám, nên tên tục là Bát Lão, người huyện Chu Chí, phủ Tây An. Vợ là bà Lý, sinh được một con trai mới bảy tuổi, tướng mạo khôi ngô, trời phú thông minh, đặt tên là Thế Đạo. Vợ chồng thương con, khỏi phải nói.

Một hôm, Dương Bát Lão bàn với vợ:

— Tôi đã gần ba mươi, học hành không thành, gia sản ngày một hao hụt. Tổ tiên nhà mình vốn buôn bán ở đất Mân, đất Quảng. Tôi muốn góp ít vốn, mua hàng đi Chương Châu buôn, kiếm chút lời để nuôi nhà. Chẳng biết ý nương tử thế nào?

Bà Lý nói:

— Thiếp nghe trị nhà lấy cần kiệm làm gốc. Ôm cây đợi thỏ, đâu phải là kế hay. Nhân lúc còn trai tráng, đúng là nên bôn ba. Chàng mau sửa soạn hành lý, không cần chần chừ.

Bát Lão nói:

— Tuy vậy, nhưng con nhỏ vợ trẻ, tôi không yên lòng.

— Con may đã lớn, thiếp tự dạy dỗ được. Chỉ mong chàng đi sớm về sớm.

Hôm ấy bàn định xong, chọn ngày lành lên đường, từ biệt vợ con. Ông mang theo một đứa tiểu đồng tên là Tuỳ Đồng, ra cửa đáp thuyền, nhắm hướng đông nam mà đi.

Người xưa có một bài cổ phong nói riêng nỗi khổ của người đi buôn: đời người khổ nhất là đi buôn, bỏ vợ lìa con xa quê nhà. Ăn gió nằm sương lắm vất vả, đội sao mang trăng mãi bôn ba. Đường thuỷ sóng gió chẳng yên, đường bộ gà chó làm giật mình giấc ngủ. Hào khí bình sinh bỗng tiêu mòn, hát không thành tiếng, rượu chẳng buồn uống. Vốn ít thì lãi mỏng, vốn nhiều thì thêm lụy, kẻ thất phu ôm ngọc sẽ mang tội. Ngẫu nhiên ốm nhẹ nằm trên giường, quê nhà muôn dặm, thư nhờ ai gửi? Một năm ba năm chẳng về, hồn mộng đảo điên, vợ con sợ hãi. Hoa đèn bỗng báo người đi xa sắp về, cả nhà mừng như được sống lại. Làm trai đi xa tuy đắc ý, cũng không bằng ruột thịt mãi bên nhau. Hãy xem con chim tín thiên ông trên sông, vụng về đứng một chỗ chờ cá mà nào có thiếu ăn bao giờ.

Lại nói Dương Bát Lão đến Chương Phố, trọ ở nhà bà Bích, chuyên chờ mua hàng đất Phiên Ngu. Bà Bích không có con trai, chỉ có một con gái hai mươi ba tuổi, từng kén một chàng rể ở rể giúp việc nhà. Người rể ấy đã chết hơn một năm, con gái ở goá trong nhà.

Bà Bích thấy Dương Bát Lão vốn liếng dồi dào, lại thật thà chất phác, đối đãi với người hoà nhã, rất là ưng ý, muốn kén ông làm rể cho con gái goá, để nương tựa suốt đời. Bát Lão ban đầu không chịu. Bà Bích khuyên mãi:

— Dương quan nhân, ông nghìn dặm vạn dặm đi làm khách xa, nếu không có người thân thích ruột rà, ai biết đau biết lạnh cho ông? Nay con gái tôi tuổi còn trẻ, vừa xứng với quan nhân, làm vợ hai đầu. Ông về quê thì có nương tử ở nhà. Đến Chương Châu thì có con gái tôi. Hai bên qua lại đều không cô quạnh, buôn bán cũng thuận tiện trôi chảy. Già này cũng chẳng tốn tiền to bạc lớn của ông. Chỉ vì sinh có một mụn con gái, muốn gả nó cho người tốt, ngày sau sinh con đẻ cái, cả cửa nhà già này cũng có chỗ dựa. Dù nương tử ở nhà ông có biết, chắc cũng chẳng giận. Bao nhiêu người đi buôn, vào lầu xanh quán kỹ, tiêu tiền như rác, thì việc này còn là chuyện đứng đắn. Quan nhân nên nghĩ cho kỹ, đừng chối từ.

Bát Lão thấy bà nói có lý, đành nhận lời. Chọn ngày thành thân, ông vào ở rể nhà họ Bích. Vợ chồng hoà thuận, từ đó không có chuyện gì. Chưa được hai tháng, người vợ họ Bích có mang. Một năm sau sinh được một con trai, cả nhà vui mừng. Ba ngày, đầy tháng, họ hàng đến chúc mừng, không cần nói nữa.

Lại nói Dương Bát Lão nhớ vợ trẻ con thơ ở quê nhà. Ý ban đầu là thành thân rồi, một năm rưỡi sẽ về quê thăm. Vì vợ có mang, ông không yên lòng. Đến khi sinh con, người vợ họ Bích lại không cho đi. Thời gian như tên bay, chẳng mấy chốc đã ở ba năm. Đứa con cũng lên hai tuổi, đặt tên là Thế Đức. Tuy cùng hàng chữ với Thế Đạo, nhưng mang họ mẹ, gọi là Bích Thế Đức.

Một hôm Dương Bát Lão nói với người vợ họ Bích:

— Tôi tạm về Quan Trung thăm vợ con rồi sẽ trở lại.

Người vợ họ Bích cố giữ không được, đành nghe theo. Bát Lão thu xếp hàng hoá, sửa soạn lên đường. Có những món nợ người ta còn thiếu, ông cùng Tuỳ Đồng chia nhau đi đòi.

— Hết chương 1 —