Hành khách toa hạng nhất

Một hành khách toa hạng nhất, vừa ăn trưa ở nhà ga xong và hơi ngà ngà say, nằm dài trên chiếc ghế nệm nhung, vươn vai khoan khoái rồi thiu thiu ngủ. Lơ mơ được chưa đầy năm phút, ông đưa đôi mắt lim dim nhìn người ngồi đối diện, cười mỉm, rồi nói:

- Cụ thân sinh tôi, cầu cho cụ được yên nghỉ, hồi sinh thời thích được các bà gãi gót chân cho sau bữa ăn. Tôi giống cụ như đúc, có điều khác một chỗ: cứ sau bữa ăn, tôi không gãi gót chân, mà gãi lưỡi và gãi óc. Tôi, cái thân tội lỗi này, thích nói chuyện tầm phào khi bụng đã no. Ông cho phép tôi tán gẫu với ông một chút chứ?

- Xin cứ tự nhiên, - người ngồi đối diện đồng ý.

- Sau một bữa ăn ngon, với tôi chỉ cần một cớ cỏn con nhất là trong đầu đã nảy ra những ý nghĩ lớn ghê gớm. Chẳng hạn, vừa nãy, cạnh quầy giải khát, ông và tôi đã thấy hai chàng trai trẻ, và ông đã nghe một người chúc mừng người kia vì đã nổi tiếng. "Xin chúc mừng, anh bây giờ đã là người nổi tiếng, đang bắt đầu chinh phục vinh quang rồi đấy." Chắc là diễn viên, hoặc mấy anh nhà báo tí hon. Nhưng chuyện không phải ở họ. Thưa ông, điều tôi đang bận tâm bây giờ là: thật ra phải hiểu chữ vinh quang hay chữ tiếng tăm là gì? Ông nghĩ sao? Pu-skin gọi vinh quang là miếng vá sặc sỡ trên tấm áo rách. Tất cả chúng ta đều hiểu nó theo kiểu Pu-skin, tức là ít nhiều theo cảm nhận riêng, nhưng chưa ai đưa ra được một định nghĩa rõ ràng, có lôgic cho chữ ấy. Ai cho tôi được một định nghĩa như thế, tôi sẵn lòng trả giá đắt!

- Ông cần nó đến thế để làm gì?

- Ông thấy đấy, nếu ta biết vinh quang là gì, thì biết đâu ta cũng biết được cách đạt tới nó, - hành khách toa hạng nhất nói, sau một lúc nghĩ. - Tôi phải nói để ông biết, thưa ông, hồi còn trẻ hơn, tôi khao khát tiếng tăm bằng tất cả mọi thớ thịt trong tâm hồn. Có thể nói sự nổi tiếng là cơn điên của tôi. Vì nó mà tôi học hành, làm lụng, thức trắng đêm, nhịn ăn nhịn mặc, đến mất cả sức khoẻ. Và có vẻ như, theo chỗ tôi có thể xét đoán một cách vô tư, tôi có đủ mọi điều kiện để đạt được nó. Thứ nhất, nghề của tôi là kỹ sư. Trong đời mình, tôi đã xây trên đất Nga chừng hai chục cây cầu tuyệt đẹp, làm hệ thống dẫn nước ở ba thành phố, làm việc ở Nga, ở Anh, ở Bỉ... Thứ hai, tôi đã viết nhiều bài chuyên môn về ngành mình. Thứ ba, thưa ông, ngay từ nhỏ tôi đã có tật mê hoá học. Lúc rảnh rỗi nghiên cứu môn khoa học này, tôi đã tìm ra cách điều chế một số a-xít hữu cơ, đến nỗi ông sẽ thấy tên tôi trong mọi sách giáo khoa hoá học ở nước ngoài. Suốt thời gian ấy tôi luôn làm việc cho nhà nước, lên tới phẩm hàm uỷ viên quốc vụ thực thụ, lý lịch không một vết nhơ. Tôi không làm phiền ông bằng việc kể ra hết những công lao và công trình của mình, chỉ xin nói rằng tôi đã làm được nhiều hơn hẳn khối người nổi tiếng. Thế mà sao? Bây giờ tôi đã già, có thể nói là sắp xuống lỗ, mà tiếng tăm của tôi thì cũng ngang con chó đen đang chạy trên bờ đường ray đằng kia.

- Sao biết được? Có khi ông cũng nổi tiếng đấy chứ.

- Hừm!.. Thế thì ta thử ngay bây giờ xem... Ông cho biết, đã bao giờ ông nghe cái họ Cri-cu-nốp chưa?

Người ngồi đối diện ngước mắt nhìn trần toa, nghĩ một lúc rồi bật cười.

- Không, tôi chưa nghe bao giờ... - ông ta nói.

- Đó là họ của tôi. Ông, một người có học thức, đã đứng tuổi, mà chưa lần nào nghe nói về tôi, đấy là bằng chứng đanh thép! Rõ ràng là khi theo đuổi tiếng tăm, tôi đã làm hoàn toàn không đúng cái cần làm. Tôi không biết những cách thực sự, và muốn tóm lấy đuôi vinh quang thì lại đi nhầm phía.

- Thế những cách thực sự ấy là gì?

- Quỷ mới biết được! Ông sẽ bảo: tài năng à? thiên tài à? khác người à? Hoàn toàn không, thưa ông... Song song với tôi, có những người sống và làm nên sự nghiệp, so với tôi thì rỗng tuếch, tầm thường, thậm chí còn đốn mạt. Họ làm ít hơn tôi cả nghìn lần, chẳng phải đổ mồ hôi sôi nước mắt, chẳng tài cán gì sáng chói, cũng chẳng theo đuổi tiếng tăm, vậy mà ông nhìn họ xem! Tên tuổi họ lúc nào cũng xuất hiện trên báo chí và trong các câu chuyện! Nếu ông chưa chán nghe, thì tôi xin lấy một ví dụ. Mấy năm trước, tôi xây một cây cầu ở thành phố K. Phải nói với ông là ở cái thành phố K. tồi tàn ấy buồn chán khủng khiếp. Giá không có đàn bà và bài bạc thì có lẽ tôi đã phát điên. Thế đấy, chuyện cũ rồi, ở đấy, vì buồn chán, tôi đã dan díu với một cô ca sĩ hạng xoàng. Quỷ biết cô ta có gì, ai cũng say mê cô ca sĩ ấy, còn theo tôi thì, biết nói với ông thế nào nhỉ, cô ta chỉ là một hạng người tầm thường, loại có đầy rẫy. Một cô gái rỗng tuếch, thất thường, tham lam, mà lại ngu nữa. Cô ta ăn nhiều, uống nhiều, ngủ đến năm giờ chiều, và hình như chẳng làm gì hơn thế. Người ta coi cô ta là gái bao, đó là nghề của cô ta, còn khi muốn nói về cô ta cho văn hoa thì gọi là diễn viên, là ca sĩ. Ngày trước tôi là một người mê kịch nhiệt thành, nên cái trò lừa đảo mượn danh nghĩa diễn viên ấy làm tôi phẫn nộ không sao tả xiết! Cô ca sĩ của tôi chẳng có chút quyền nào để được gọi là diễn viên, hay thậm chí là ca sĩ. Đó là một sinh vật hoàn toàn bất tài, vô cảm, có thể nói là thảm hại. Theo chỗ tôi hiểu, cô ta hát dở kinh khủng, còn toàn bộ sức quyến rũ của cái "nghệ thuật" ấy nằm ở chỗ cô ta biết đá chân lên đúng lúc, và không hề ngượng khi người ta vào phòng hoá trang của mình. Cô ta thường chọn những vở hài kịch có hát, dịch từ tiếng nước ngoài, và loại vở nào có thể diện quần áo đàn ông bó sát người. Nói tóm lại, tởm! Nào, xin ông chú ý. Tôi còn nhớ như in, hôm ấy người ta làm lễ khánh thành thông xe cây cầu mới xây. Có lễ cầu nguyện, có diễn văn, điện chúc mừng và vân vân. Ông biết đấy, tôi cứ quanh quẩn bên đứa con tinh thần của mình, sợ tim mình vỡ tung vì xúc động của kẻ làm ra nó. Chuyện cũ rồi, chẳng cần khiêm tốn làm gì, nên tôi xin nói với ông là cây cầu của tôi tuyệt đẹp! Không phải cây cầu nữa mà là một bức tranh, đẹp mê hồn! Mà ai chẳng xúc động khi cả thành phố kéo đến dự lễ khánh thành. "Thôi, - tôi nghĩ, - bây giờ công chúng sẽ nhìn mình đến mỏi mắt. Trốn vào đâu bây giờ?" Nhưng than ôi, thưa ông, tôi lo hão! Ngoài các vị chức sắc ra, chẳng ai thèm để ý đến tôi mảy may. Họ đứng thành đám đông trên bờ, nhìn cây cầu như những con cừu, còn ai xây cây cầu thì họ chẳng quan tâm. Quỷ bắt chúng nó đi, nhân tiện nói luôn, từ dạo ấy tôi căm ghét cái công chúng đáng kính nhất của chúng ta. Nhưng ta nói tiếp. Bỗng đám đông xôn xao: xì xào, xì xào... Những khuôn mặt mỉm cười, những bờ vai nhúc nhích. "Chắc là họ đã thấy mình", - tôi nghĩ. Phải rồi, chờ đấy! Tôi nhìn, thì ra cô ca sĩ của tôi đang len qua đám đông, theo sau là một lũ du thủ du thực, và ánh mắt của đám đông vội vã chạy theo cả đoàn diễu hành ấy. Hàng nghìn tiếng thì thào nổi lên: "Cô ấy đấy... Đẹp quá! Quyến rũ quá!" Đến lúc ấy người ta mới để ý đến tôi... Hai thằng nhãi ranh nào đó, chắc là những người mê sân khấu ở địa phương, nhìn tôi, nhìn nhau rồi thì thầm: "Đấy là tình nhân của cô ta!" Ông thấy thế nào? Còn một gã lùn tịt đội mũ chóp cao, mặt mũi lâu ngày không cạo, cứ đứng đổi chân cạnh tôi mãi, rồi quay sang tôi nói:

- Ông có biết bà đang đi bên bờ kia là ai không? Là cô ấy đấy... Giọng thì dở không còn chỗ nào chê, nhưng cô ấy sử dụng nó đến mức hoàn hảo!..

- Ông có thể cho tôi biết, - tôi hỏi gã lùn, - ai đã xây cây cầu này không?

- Thật tình tôi không biết! - gã đáp. - Một kỹ sư nào đó!

- Thế còn ai đã xây nhà thờ lớn ở thành phố K. của các ông? - tôi hỏi.

- Cái đó tôi cũng không thể nói với ông được.

Tiếp đó tôi hỏi ai là nhà giáo giỏi nhất ở K., ai là kiến trúc sư giỏi nhất, và trước mọi câu hỏi của tôi, gã lùn đều trả lời là không biết.

- Thế ông làm ơn cho biết, - cuối cùng tôi hỏi, - cô ca sĩ kia sống với ai?

- Với một ông kỹ sư nào đó tên là Cri-cu-nốp.

Đấy, thưa ông, ông thấy thế nào? Nhưng còn nữa... Ngày nay trên đời không còn những người hát rong kể chuyện như ngày xưa, tiếng tăm hầu như chỉ do báo chí làm nên. Ngay hôm sau lễ khánh thành cây cầu, tôi háo hức vồ lấy tờ "Tin tức" của địa phương, tìm xem có gì về mình. Mắt tôi chạy khắp bốn trang báo một lúc lâu, và rốt cuộc, đây rồi! Hoan hô! Tôi bắt đầu đọc: "Hôm qua, trong tiết trời đẹp và trước một đám đông khổng lồ, với sự hiện diện của ngài tỉnh trưởng và các nhà chức trách khác, đã diễn ra lễ khánh thành cây cầu mới xây" vân vân. Còn ở cuối bài: "Dự lễ khánh thành, rực rỡ nhan sắc, có cả người được công chúng thành phố K. yêu mến, nữ nghệ sĩ tài năng của chúng ta, cô Mỗ. Dĩ nhiên sự xuất hiện của cô đã gây chấn động. Ngôi sao mặc..." vân vân. Còn về tôi thì không một chữ!

Dù chỉ nửa chữ thôi cũng không! Chuyện nhỏ nhen thế đấy, nhưng ông tin không, hồi ấy tôi đã khóc vì tức!

Tôi tự an ủi rằng tỉnh lẻ thì ngu ngốc, chẳng đòi hỏi gì ở nó được, còn muốn có tiếng tăm thì phải lên các trung tâm trí tuệ, lên thủ đô. Đúng lúc ấy, ở Pê-téc-bua đang có một công trình nho nhỏ của tôi nộp dự thi. Hạn cuộc thi sắp tới.

Tôi từ biệt thành phố K., lên Pê-téc-bua. Từ K. đến Pê-téc-bua đường xa, nên để khỏi buồn, tôi thuê một khoang riêng, và... dĩ nhiên, đem theo cả cô ca sĩ. Chúng tôi đi, suốt dọc đường ăn uống, uống sâm-banh, và tra la la! Rồi chúng tôi đến trung tâm trí tuệ. Tôi đến đúng ngày công bố cuộc thi, và thưa ông, tôi được niềm vui mừng thắng lợi: công trình của tôi được giải nhất. Hoan hô! Ngay hôm sau tôi ra đại lộ Nép-xki, mua bảy hào đủ các loại báo. Tôi vội về phòng trọ, nằm xuống đi-văng, cố nén run rẩy, vội vàng đọc. Đọc lướt tờ thứ nhất, chẳng có gì! Đọc lướt tờ thứ hai, cũng chẳng thấy đâu! Cuối cùng, ở tờ thứ tư, tôi vấp phải cái tin này: "Hôm qua, theo chuyến tàu tốc hành, nữ nghệ sĩ tỉnh lẻ nổi tiếng Mỗ đã đến Pê-téc-bua. Chúng tôi vui mừng ghi nhận khí hậu phương nam đã có ảnh hưởng tốt lành đến người quen của chúng ta: dáng vẻ sân khấu tuyệt đẹp của cô..." Tôi không nhớ đoạn sau nữa! Thấp hơn nhiều dưới cái tin ấy, in bằng chữ nhỏ li ti nhất: "Hôm qua, tại cuộc thi này nọ, kỹ sư Ki-ếc-cu-nốp đã được giải nhất." Chỉ có thế! Lại còn in sai cả họ tôi: thay vì Cri-cu-nốp thì in là Ki-ếc-cu-nốp. Trung tâm trí tuệ là thế đấy. Nhưng chưa hết... Một tháng sau, khi tôi rời Pê-téc-bua, tất cả các báo đều tranh nhau bàn tán về "cô nghệ sĩ có một không hai, thần thánh, tài hoa bậc nhất của chúng ta", và người ta đã gọi tình nhân của tôi không phải bằng họ nữa, mà bằng tên và tên cha một cách trân trọng...

Vài năm sau tôi ở Mát-xcơ-va. Tôi được triệu lên đó bằng một lá thư chính tay ông thị trưởng viết, vì một việc mà Mát-xcơ-va cùng báo chí của nó đã la ó hơn trăm năm nay. Nhân tiện, ở một viện bảo tàng, tôi đã đọc năm buổi diễn thuyết công cộng để làm từ thiện. Có vẻ như thế cũng đủ để cả thành phố biết đến mình, ít ra trong ba ngày, phải không ông? Nhưng than ôi! Không một tờ báo Mát-xcơ-va nào nhắc đến tôi một chữ. Chuyện cháy nhà, chuyện ca kịch, chuyện các ông nghị viên ngủ gật, chuyện các ông lái buôn say rượu, chuyện gì cũng có, còn về công việc của tôi, về dự án, về các buổi diễn thuyết thì im thin thít. Mà cái công chúng Mát-xcơ-va dễ thương nữa chứ! Tôi đi xe điện ngựa kéo... Toa chật ních: nào các bà, nào quân nhân, nào sinh viên, nào nữ sinh, đủ cả các hạng người.

- Nghe nói hội đồng thành phố đã triệu một kỹ sư lên về việc này việc nọ! - tôi nói với người ngồi cạnh, to đến mức cả toa nghe thấy. - Ông có biết ông kỹ sư ấy họ là gì không?

Người ngồi cạnh lắc đầu. Những người khác liếc nhìn tôi qua loa, và trong mọi ánh mắt tôi đều đọc thấy chữ "không biết".

- Nghe nói có người đang diễn thuyết ở viện bảo tàng này nọ! - tôi lại hỏi đám đông, muốn bắt chuyện. - Nghe nói hay lắm!

Không ai gật đầu lấy một cái. Rõ ràng không phải ai cũng nghe nói đến các buổi diễn thuyết, còn các quý bà thì thậm chí không biết có cái viện bảo tàng ấy. Chuyện ấy còn chưa sao, nhưng ông thử tưởng tượng, thưa ông, đám đông bỗng nhổm dậy, xô nhau ra cửa sổ. Chuyện gì thế? Có việc gì vậy?

- Nhìn kìa, nhìn kìa! - người ngồi cạnh huých tôi. - Ông có thấy cái anh tóc đen đang lên xe ngựa kia không? Đấy là vận động viên đi bộ nổi tiếng Kin-gơ đấy!

Và cả toa, nói như tranh nhau, bàn tán về những vận động viên đi bộ, những người khi ấy đang chiếm hết đầu óc dân Mát-xcơ-va.

Tôi còn có thể dẫn ra cho ông nhiều ví dụ khác nữa, nhưng tôi cho chừng ấy là đủ. Bây giờ, cứ cho là tôi đã lầm về bản thân mình, rằng tôi là kẻ khoác lác và bất tài, nhưng ngoài tôi ra, tôi còn có thể chỉ cho ông vô số người cùng thời với tôi, những con người đáng chú ý về tài năng và sự cần cù, nhưng đã chết trong vô danh. Tất cả những nhà hàng hải, nhà hoá học, nhà vật lý, nhà cơ khí, nhà nông Nga ấy, họ có nổi tiếng không? Đám đông có học của chúng ta có biết các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà văn Nga không? Có những lão già văn chương, cần mẫn và tài năng, ba mươi ba năm trời gõ cửa các toà soạn, viết quỷ biết bao nhiêu là giấy, hai chục lần ra toà vì tội phỉ báng, vậy mà vẫn không bước ra khỏi cái tổ kiến của mình! Ông thử kể tôi nghe dù chỉ một bậc thầy của văn học ta đã nổi tiếng trước khi tiếng đồn lan khắp mặt đất rằng ông ta bị giết trong một cuộc đấu súng, hoá điên, bị đày đi xa, hay chơi bài gian lận!

Hành khách toa hạng nhất say sưa đến mức đánh rơi cả điếu xì gà khỏi miệng và nhổm người dậy.

- Đúng thế đấy, - ông nói tiếp, giọng hung hăng, - và song song với những con người ấy, tôi có thể dẫn ra cho ông hàng trăm đủ loại ca sĩ hạng xoàng, diễn viên nhào lộn và anh hề mà đến đứa trẻ còn bú cũng biết. Đúng thế đấy!

Cánh cửa kêu cót két, một luồng gió lùa vào, và một nhân vật có vẻ mặt cau có bước vào toa, mặc áo khoác có vạt choàng, đội mũ chóp cao, đeo kính xanh. Nhân vật ấy nhìn quanh các chỗ ngồi, cau mày rồi đi tiếp.

- Có biết ai đấy không? - từ một góc xa trong toa vang lên tiếng thì thào rụt rè. - Đấy là ông En-En, tay bịp bài nổi tiếng ở Tu-la, đang bị đưa ra toà trong vụ ngân hàng nọ ấy.

- Đấy, ông thấy chưa! - hành khách toa hạng nhất cười lớn. - Tay bịp bài ở Tu-la thì biết, còn hỏi thử xem hắn có biết Xê-mi-ra-đơ-xki, Trai-cốp-xki hay nhà triết học Xô-lô-vi-ốp không, thì hắn sẽ lắc cái đầu... Thật là bỉ ổi!

Chừng ba phút trôi qua trong im lặng.

- Đến lượt tôi, xin phép được hỏi ông, - người ngồi đối diện rụt rè đằng hắng, - ông có biết cái họ Pu-scốp không?

- Pu-scốp à? Hừm!.. Pu-scốp... Không, tôi không biết!

- Đó là họ của tôi... - người ngồi đối diện nói, bối rối. - Vậy là ông không biết? Thế mà tôi đã làm giáo sư ở một trường đại học Nga ba mươi lăm năm nay rồi... là viện sĩ viện hàn lâm khoa học... đã nhiều lần có công trình in ra...

Hành khách toa hạng nhất và người ngồi đối diện nhìn nhau, rồi cả hai cùng phá lên cười ngặt nghẽo.

— Hết —