Khổng Ất Kỷ

Quán rượu ở Lỗ Trấn bày biện khác hẳn những nơi khác. Quán nào cũng có một quầy lớn hình thước thợ quay ra mặt đường, trong quầy để sẵn nước nóng, lúc nào cũng hâm rượu được. Người làm thuê, gần trưa hay chập tối tan việc, thường bỏ ra bốn đồng tiền đồng mua một bát rượu. Đó là chuyện hơn hai mươi năm trước, bây giờ mỗi bát đã lên tới mười đồng. Họ đứng tựa ngoài quầy, uống nóng cho đỡ mệt. Nếu chịu chi thêm một đồng nữa thì mua được một đĩa măng luộc muối, hoặc đậu hồi hương, làm đồ nhắm. Nếu chi tới mười mấy đồng thì mua được một món mặn có thịt. Nhưng khách hàng này phần nhiều là bọn áo ngắn, đại để chẳng ai rộng rãi được tới thế. Chỉ có người mặc áo dài mới thong thả bước vào gian nhà bên cạnh, gọi rượu gọi thức ăn, ngồi mà uống từ từ.

Từ năm mười hai tuổi, tôi đã làm hầu bàn ở quán rượu Hàm Hanh đầu trấn. Ông chủ bảo trông tôi ngố quá, sợ không hầu nổi khách áo dài, thôi thì làm việc ở ngoài. Khách áo ngắn ở ngoài tuy dễ nói chuyện, nhưng hạng lải nhải dây dưa cũng chẳng ít. Họ thường phải tận mắt nhìn rượu vàng múc từ trong vò ra, nhìn xem dưới đáy hũ có nước không, lại tận mắt nhìn đặt hũ vào nước nóng, rồi mới yên tâm. Bị giám sát gắt gao như thế, pha nước vào rượu cũng khó lắm. Cho nên được mấy hôm, ông chủ lại bảo tôi không làm nổi việc này. May mà người giới thiệu có thể diện lớn, không cho nghỉ được, bèn đổi sang chuyên làm cái việc hâm rượu chán ngắt.

Từ đó, suốt ngày tôi đứng trong quầy, chuyên làm việc của mình. Tuy chẳng có gì sơ suất, nhưng lúc nào cũng thấy đơn điệu, buồn tẻ. Ông chủ mặt mũi dữ dằn, khách hàng cũng chẳng ai nói năng tử tế, khiến người ta không sao vui lên được. Chỉ khi Khổng Ất Kỷ tới quán, mới được cười vài tiếng, cho nên tới giờ tôi vẫn còn nhớ.

Khổng Ất Kỷ là người duy nhất đứng uống rượu mà lại mặc áo dài. Ông cao lớn, mặt xanh xám, giữa những nếp nhăn thường có mấy vết thương, bộ râu hoa râm bù xù. Mặc thì mặc áo dài thật, nhưng vừa bẩn vừa rách, hình như hơn chục năm chưa vá, cũng chưa giặt. Ông nói chuyện với ai cũng đầy mồm chi hồ giả dã, khiến người ta nửa hiểu nửa không. Vì ông họ Khổng, người ta bèn lấy trong câu tập tô Thượng đại nhân Khổng Ất Kỷ, câu nửa hiểu nửa không ấy, đặt cho ông cái biệt hiệu Khổng Ất Kỷ. Khổng Ất Kỷ vừa tới quán, bao nhiêu người uống rượu đều nhìn ông mà cười, có người gọi to: Khổng Ất Kỷ, mặt ông lại thêm sẹo mới rồi! Ông không đáp, nói vào trong quầy: Hâm hai bát rượu, cho một đĩa đậu hồi hương. Rồi bày ra chín đồng tiền lớn. Họ lại cố ý gào to: Chắc ông lại ăn trộm đồ nhà ai rồi! Khổng Ất Kỷ trợn mắt: Sao các anh vô cớ vu oan cho sự trong sạch của người ta thế… Trong sạch gì? Hôm kia chính mắt tôi thấy ông ăn cắp sách nhà họ Hà, bị treo lên mà đánh. Khổng Ất Kỷ bèn đỏ mặt tía tai, gân xanh trên trán nổi lên từng sợi, cãi: Lấy sách không thể gọi là ăn trộm… Lấy sách! Việc của người đọc sách, gọi là ăn trộm được sao? Tiếp đó là những câu khó hiểu, nào quân tử cố cùng, nào giả hồ, khiến ai nấy cười ồ lên. Trong quán ngoài quán tràn ngập không khí vui vẻ.

Nghe người ta bàn tán sau lưng, thì Khổng Ất Kỷ vốn cũng có đi học, nhưng rốt cuộc không đỗ được tú tài, lại chẳng biết làm ăn gì. Thế là càng ngày càng nghèo, tới mức sắp phải đi ăn mày. May mà viết chữ đẹp, nên chép sách thuê cho người ta, đổi lấy bát cơm. Tiếc thay ông lại có cái tính xấu, là ham rượu lười làm. Ngồi chép chưa được mấy hôm, đã biến mất cả người lẫn sách vở, giấy bút, nghiên mực. Mấy lần như thế, chẳng còn ai thuê ông chép sách nữa. Khổng Ất Kỷ hết cách, khó tránh khỏi thỉnh thoảng làm chuyện ăn cắp vặt. Nhưng ở quán chúng tôi, phẩm hạnh của ông lại tốt hơn mọi người, đó là chưa bao giờ quỵt nợ. Tuy thỉnh thoảng không có tiền, tạm ghi lên tấm bảng phấn, nhưng chưa tới một tháng là trả đủ, xoá cái tên Khổng Ất Kỷ khỏi bảng phấn.

Khổng Ất Kỷ uống được nửa bát rượu, mặt đỏ gay dần trở lại như cũ, người bên cạnh lại hỏi: Khổng Ất Kỷ, ông biết chữ thật đấy à? Khổng Ất Kỷ nhìn người hỏi, ra vẻ chẳng thèm cãi. Họ bèn nói tiếp: Sao đến nửa cái tú tài ông cũng không vớ được? Khổng Ất Kỷ lập tức ra vẻ ủ rũ bất an, mặt phủ một lớp xám xịt, miệng nói mấy câu gì đó. Lần này thì toàn là chi hồ giả dã, chẳng hiểu gì cả. Những lúc ấy, mọi người cũng cười ồ lên, trong quán ngoài quán tràn ngập không khí vui vẻ.

Những lúc ấy, tôi có hùa theo cười, ông chủ cũng chẳng bao giờ trách. Mà ông chủ thấy Khổng Ất Kỷ, cũng hay hỏi như thế để mọi người cười. Khổng Ất Kỷ tự biết không nói chuyện được với họ, đành chỉ nói chuyện với trẻ con. Có lần ông bảo tôi: Cháu có đi học không? Tôi khẽ gật đầu. Ông bảo: Có đi học à… thế để ta khảo cháu một chút. Chữ hồi trong đậu hồi hương viết thế nào? Tôi nghĩ, người như ăn mày mà cũng đòi khảo tôi à? Bèn quay mặt đi, không thèm để ý nữa. Khổng Ất Kỷ chờ hồi lâu, rất tha thiết nói: Không viết được à?… Để ta dạy cháu, nhớ lấy! Những chữ này phải nhớ. Sau này làm chủ quán, ghi sổ sẽ cần dùng. Tôi thầm nghĩ mình còn cách cái bậc chủ quán xa lắm, vả lại ông chủ chúng tôi cũng chẳng bao giờ ghi đậu hồi hương vào sổ. Vừa buồn cười, vừa sốt ruột, tôi uể oải đáp: Ai cần ông dạy, chẳng phải trên là bộ thảo, dưới là chữ hồi trong đi đi về về đấy à? Khổng Ất Kỷ ra vẻ mừng rỡ lắm, gõ móng tay dài của hai ngón tay lên mặt quầy, gật đầu bảo: Đúng rồi, đúng rồi!… Chữ hồi có bốn cách viết, cháu có biết không? Tôi càng sốt ruột, bĩu môi bỏ đi xa. Khổng Ất Kỷ vừa nhúng móng tay vào rượu, định viết chữ lên quầy, thấy tôi chẳng chút hào hứng, lại thở dài một tiếng, ra vẻ tiếc rẻ lắm.

Có mấy lần, trẻ con hàng xóm nghe tiếng cười, cũng chạy tới xem náo nhiệt, vây quanh Khổng Ất Kỷ. Ông bèn cho chúng ăn đậu hồi hương, mỗi đứa một hạt. Ăn hết đậu, lũ trẻ vẫn không chịu đi, mắt đứa nào cũng nhìn vào cái đĩa. Khổng Ất Kỷ cuống lên, xoè năm ngón tay úp lên đĩa, cúi người xuống bảo: Chẳng còn mấy nữa, ta chẳng còn mấy nữa đâu. Rồi đứng thẳng dậy nhìn đĩa đậu một lần nữa, tự lắc đầu nói: Chẳng nhiều, chẳng nhiều! Nhiều ư? Chẳng nhiều vậy. Thế là lũ trẻ cười ầm lên, tản đi cả.

Khổng Ất Kỷ làm cho người ta vui như thế, nhưng không có ông, người ta cũng vẫn sống như thường.

Một hôm, chừng hai ba ngày trước tết Trung thu, ông chủ đang thong thả tính sổ, gỡ tấm bảng phấn xuống, bỗng nói: Lâu lắm rồi Khổng Ất Kỷ không tới. Còn nợ mười chín đồng đấy! Tới lúc ấy tôi mới thấy đúng là lâu lắm rồi ông không tới. Một người uống rượu bảo: Ông ta tới sao được?… Ông ta bị đánh gãy chân rồi. Ông chủ nói: Ồ! Ông ta vẫn cứ ăn trộm. Lần này thì tự mình hồ đồ, lại vào ăn trộm nhà cụ cử họ Đinh. Đồ nhà ấy mà ăn trộm được à? Sau thế nào? Thế nào à? Trước bắt viết giấy nhận tội, sau thì đánh, đánh hơn nửa đêm, rồi đánh gãy chân. Sau nữa? Sau nữa thì gãy chân rồi. Gãy chân rồi thì sao? Sao à?… Ai mà biết? Có khi chết rồi. Ông chủ cũng không hỏi nữa, vẫn thong thả tính sổ.

Qua tết Trung thu, gió thu mỗi ngày một lạnh hơn, xem chừng sắp sang đầu đông. Tôi suốt ngày ngồi cạnh lửa mà cũng phải mặc áo bông rồi. Một buổi chiều, không có một khách nào, tôi đang nhắm mắt ngồi. Bỗng nghe một giọng nói: Hâm một bát rượu. Giọng nói tuy rất khẽ, nhưng nghe rất quen. Nhìn ra thì chẳng thấy ai. Đứng dậy nhìn ra ngoài, thì ra Khổng Ất Kỷ đang ngồi dưới chân quầy, đối diện bậc cửa. Mặt ông vừa đen vừa gầy, chẳng còn ra hình người. Ông mặc một chiếc áo kép rách, hai chân xếp bằng, bên dưới lót một cái bao cói, dùng dây rơm quàng qua vai. Thấy tôi, ông lại nói: Hâm một bát rượu. Ông chủ cũng thò đầu ra, nói: Khổng Ất Kỷ đấy à? Ông còn nợ mười chín đồng đấy! Khổng Ất Kỷ ngửa mặt lên đáp, vẻ rất ủ rũ: Cái đó… lần sau trả đủ. Lần này là tiền mặt, cho rượu ngon nhé. Ông chủ vẫn như mọi khi, cười bảo ông: Khổng Ất Kỷ, ông lại ăn trộm đồ rồi! Nhưng lần này ông không cãi mấy, chỉ nói một câu: Đừng giễu cợt! Giễu cợt à? Không ăn trộm thì sao bị đánh gãy chân? Khổng Ất Kỷ hạ giọng nói: Ngã gãy, ngã, ngã… Ánh mắt ông như van xin ông chủ đừng nhắc tới nữa. Lúc ấy đã có mấy người xúm lại, cùng ông chủ cười ầm lên. Tôi hâm rượu, bưng ra, đặt lên bậc cửa. Ông móc trong túi áo rách ra bốn đồng tiền lớn, đặt vào tay tôi. Thấy tay ông đầy bùn, thì ra ông đã chống tay ấy mà lết tới đây. Chẳng bao lâu, ông uống hết rượu, rồi giữa tiếng cười nói của người chung quanh, lại ngồi đó chống tay ấy mà chậm chạp lết đi.

Từ đó về sau, lại lâu lắm không thấy Khổng Ất Kỷ. Tới cuối năm, ông chủ gỡ tấm bảng phấn xuống nói: Khổng Ất Kỷ còn nợ mười chín đồng đấy! Tới tết Đoan ngọ năm sau, lại nói: Khổng Ất Kỷ còn nợ mười chín đồng đấy! Tới Trung thu thì không nói nữa, rồi tới cuối năm cũng chẳng thấy ông đâu.

Cho tới bây giờ, rốt cuộc tôi vẫn không gặp lại ông. Có lẽ Khổng Ất Kỷ chết thật rồi.

— Hết —