Kinh tế chính trị và cột thu lôi

Kinh tế chính trị là nền tảng của mọi nền cai trị tốt đẹp. Những bậc hiền triết nhất của mọi thời đại đã đem tới cho đề tài này...

Viết tới đây thì tôi bị ngắt lời. Người nhà báo có một người lạ muốn gặp tôi dưới cửa. Tôi xuống gặp ông ta, hỏi ông ta có việc gì, trong khi vẫn phải gồng mình ghì chặt dây cương những ý tưởng kinh tế chính trị đang sôi sục, không để chúng sổng mất hay rối tung trong bộ yên cương. Và trong bụng, tôi thầm mong người lạ kia nằm dưới đáy kênh với cả một xà lan lúa mì đè lên trên.

Tôi thì đang nóng ruột như lên cơn sốt, còn ông ta thì điềm tĩnh. Ông bảo rất tiếc đã làm phiền tôi, nhưng đi ngang qua, ông để ý thấy nhà tôi cần mấy cái cột thu lôi. Tôi bảo: “Phải, phải, rồi sao nữa, chuyện gì?” Ông bảo chẳng có chuyện gì đặc biệt, chẳng có gì, ngoài việc ông muốn lắp chúng cho tôi.

Tôi mới ra ở riêng, cả đời quen sống ở khách sạn với nhà trọ. Như bất cứ ai cùng cảnh, tôi cố tỏ ra với người lạ rằng mình là chủ nhà lâu năm. Thế nên tôi nói giọng bâng quơ rằng từ lâu tôi đã định lắp sáu hay tám cái cột thu lôi, nhưng mà... Người lạ giật mình, nhìn tôi dò hỏi, nhưng tôi vẫn bình thản. Tôi nghĩ nhỡ có nói sai điều gì thì ông ta cũng không bắt bài được qua nét mặt tôi.

Ông bảo ông thà có tôi làm khách hàng hơn bất cứ ai trong thành phố. Tôi bảo: “Được rồi,” rồi quay đi định vật lộn tiếp với đề tài lớn của mình. Nhưng ông gọi tôi lại, bảo cần biết chính xác tôi muốn lắp bao nhiêu “mũi”, lắp ở những chỗ nào trên nhà, và tôi thích loại cột chất lượng nào.

Với một người chưa quen những đòi hỏi của việc làm chủ nhà thì đây là một tình thế gay go. Nhưng tôi vượt qua khá đàng hoàng, và có lẽ ông ta chẳng bao giờ ngờ rằng tôi là tay mơ. Tôi bảo ông lắp tám “mũi”, lắp tất cả lên mái, dùng loại cột tốt nhất.

Ông bảo loại “thường” thì ông cung cấp với giá hai mươi xu một bộ. Loại “mạ đồng” hai mươi lăm xu. Loại “mạ kẽm xoắn ốc” ba mươi xu, loại này thì chặn được tia chớp bất cứ lúc nào, bất kể nó đang định đi đâu, và “khiến sứ mệnh của nó trở nên vô hại, còn hành trình tiếp theo của nó trở nên hoang đường”. Tôi bảo “hoang đường” là một chữ chẳng xoàng chút nào khi phát ra từ cái miệng như thế, nhưng thôi, gác chuyện ngôn ngữ học sang một bên, tôi thích loại xoắn ốc và sẽ lấy loại ấy.

Rồi ông bảo hai trăm năm mươi bộ dây là đủ dùng. Nhưng để làm cho đúng, làm thành công trình đẹp nhất thành phố, khiến cả người ngay lẫn kẻ gian đều phải trầm trồ, buộc mọi người phải công nhận rằng từ thuở lọt lòng tới giờ chưa từng thấy một màn trình diễn cột thu lôi nào cân đối và giả định hơn thế, thì ông nghĩ thật lòng là không thể thiếu bốn trăm bộ được. Dù vậy ông không phải người cố chấp, và ông tin là mình sẵn lòng thử. Tôi bảo cứ làm đi, dùng bốn trăm bộ, làm kiểu gì tuỳ thích, nhưng để tôi quay lại làm việc.

Thế là cuối cùng tôi cũng tống khứ được ông ta. Và giờ đây, sau nửa giờ loay hoay nối lại đoàn tàu suy nghĩ kinh tế chính trị của mình, tôi đã sẵn sàng viết tiếp.

...những kho báu quý giá nhất của thiên tài, của vốn sống và học vấn của họ. Những ngọn đèn lớn của luật học thương mại, của tình huynh đệ quốc tế và của độ lệch sinh học, thuộc mọi thời đại, mọi nền văn minh, mọi dân tộc, từ Dô-rô-át-xtơ xuống tận Hô-ra-xơ Gri-li, đều đã...

Tới đây tôi lại bị ngắt lời, và bị đòi xuống bàn bạc thêm với ông thợ cột thu lôi. Tôi hối hả đi xuống, đầu sôi sục những ý tưởng phi thường, thai nghén trong những ngôn từ uy nghi tới mức mỗi chữ tự nó đã là một đoàn âm tiết lê thê, phải mất mười lăm phút mới đi qua hết một điểm. Và tôi lại đối mặt với ông ta, ông ta thì điềm tĩnh, ngọt ngào, còn tôi thì nóng nảy, điên cuồng.

Ông đang đứng trong tư thế trầm ngâm của pho tượng khổng lồ ở đảo Rốt, một chân giẫm lên khóm huệ con của tôi, chân kia giữa đám hoa păng-xê, hai tay chống nạnh, vành mũ sụp ra trước, một mắt nhắm, mắt kia ngắm nghía đầy thán phục và sành sỏi về phía ống khói chính nhà tôi. Ông bảo đấy, cảnh tượng thế kia mới khiến người ta thấy sống trên đời thật đáng. Rồi ông nói thêm: “Ông cứ tự xét xem, ông đã bao giờ thấy cái gì đẹp như tranh tới mê ly hơn tám cây cột thu lôi trên một cái ống khói chưa?”

Tôi bảo hiện tôi không nhớ có cái gì hơn được. Ông bảo theo ý ông, về mặt phong cảnh thiên nhiên thì trên đời chỉ có thác Ni-a-ga-ra là hơn được thôi. Ông thành thật tin rằng giờ chỉ cần sửa sang thêm chút ít cho mấy cái ống khói kia, là nhà tôi sẽ thành liều thuốc an thần hoàn hảo cho đôi mắt, và như thế sẽ “thêm vào cái nhìn thoáng qua rộng lượng một sự đồng nhất dịu dàng về thành tựu, làm lắng xuống cơn kích động vốn dĩ nảy sinh từ cuộc đảo chính”.

Tôi hỏi ông học ăn nói như thế từ sách nào, và tôi có thể mượn cuốn ấy ở đâu không? Ông mỉm cười dễ chịu, bảo rằng lối nói của ông không có sách nào dạy, chỉ có quen thân với sấm sét mới giúp người ta sử dụng được văn phong của ông mà không gặp tai hoạ.

Rồi ông tính toán một bản dự trù, bảo rằng rải thêm chừng tám cột nữa quanh mái là vừa đẹp cho tôi, và ông đoán năm trăm bộ vật liệu là đủ. Ông còn nói thêm rằng tám cột đầu đã hơi vượt mặt ông một chút, có thể nói như vậy, tốn vật liệu hơn ông tính một chút xíu, chừng một trăm bộ hay khoảng đó.

Tôi bảo tôi đang vội khủng khiếp, tôi mong ta vạch xong xuôi chuyện này một lần cho dứt, để tôi còn làm việc. Ông nói: “Lẽ ra tôi đã có thể lắp tám cột ấy rồi phủi tay đi lo việc của mình. Có người sẽ làm thế. Nhưng không, tôi tự nhủ, người này là người lạ với mình, và mình thà chết còn hơn làm điều sai trái với ông ấy. Trên ngôi nhà ấy chưa đủ cột thu lôi, và riêng phần mình, mình sẽ không nhích chân khỏi chỗ này cho tới khi đã đối xử với ông ấy như mình muốn người ta đối xử với mình, và nói rõ với ông ấy như thế. Thưa người lạ, bổn phận của tôi đã làm tròn. Nếu sứ giả ngỗ nghịch, khử chất cháy của thiên đình mà giáng xuống...”

Tôi nói: “Thôi được, thôi được rồi. Lắp thêm tám cột nữa đi. Thêm năm trăm bộ xoắn ốc. Ông muốn làm gì thì làm, làm tất cả mọi thứ ông muốn. Nhưng ông bớt khổ sở đi, và cố giữ cảm xúc của ông ở chỗ nào mà quyển từ điển còn với tới được. Trong lúc ấy, nếu giờ ta đã hiểu nhau rồi thì tôi đi làm việc tiếp đây.”

Tôi nghĩ lần này tôi đã ngồi đây trọn một giờ đồng hồ, cố quay lại chỗ mình đang viết dở khi dòng suy nghĩ bị cắt ngang lần vừa rồi. Nhưng tôi tin cuối cùng tôi đã làm được, và có thể đánh liều viết tiếp.

...vật lộn với đề tài vĩ đại này, và những bậc vĩ đại nhất trong số họ đã thấy nó là một đối thủ xứng tầm, một đối thủ mà sau mỗi lần bị quật ngã lại đứng dậy tươi tỉnh, mỉm cười. Đức Khổng Tử vĩ đại từng nói ngài thà làm một nhà kinh tế chính trị uyên thâm còn hơn làm cảnh sát trưởng. Xi-xê-rông thường nói kinh tế chính trị là sự hoàn tất vĩ đại nhất mà trí óc con người có khả năng hoàn tất. Và ngay cả ông Gri-li của chúng ta cũng từng nói, mơ hồ nhưng mạnh mẽ, rằng: “Kinh tế...”

Tới đây thì ông thợ cột thu lôi lại cho người lên gọi tôi. Tôi đi xuống trong một tâm trạng gần như mất kiên nhẫn. Ông bảo ông thà chết còn hơn làm phiền tôi. Nhưng khi ông được thuê làm một việc, mà việc ấy người ta trông chờ được làm sạch sẽ, đúng tay nghề, và khi làm xong rồi, sự mệt mỏi thúc giục ông tìm chút nghỉ ngơi giải trí mà ông đang rất cần, và ông sắp sửa đi nghỉ thì ngước lên nhìn, thấy ngay rằng mọi tính toán đều hơi lệch, và nếu một cơn dông kéo tới, mà ngôi nhà ấy, ngôi nhà mà ông thấy gắn bó như của chính mình, lại đứng đó chẳng có gì trên đời che chở ngoài mười sáu cái cột thu lôi...

“Cho tôi yên thân!” Tôi gào lên. “Lắp một trăm năm mươi cái đi! Lắp lên nhà bếp! Lắp một tá lên chuồng ngựa! Lắp vài cái lên con bò cái! Lắp một cái lên bà đầu bếp! Rải chúng khắp cái chốn bị hành hạ này cho tới khi nó trông như một bụi mía mạ kẽm, xoắn ốc, bịt bạc! Làm đi! Dùng hết mọi thứ vật liệu ông vớ được. Hết cột thu lôi thì lắp que thông nòng súng, lắp thanh truyền động, lắp thanh chặn thảm cầu thang, lắp cần pít-tông, bất cứ thứ gì chiều nổi cái thói thèm khát phong cảnh nhân tạo thê thảm của ông, và cho bộ óc đang sôi sục của tôi được nghỉ ngơi, cho tâm hồn rách nát của tôi được lành lại!”

Chẳng hề lay chuyển, ngoài một nụ cười ngọt ngào, con người bằng sắt ấy chỉ thong thả lật cổ tay áo lên một cách duyên dáng, và bảo rằng giờ ông sẽ xắn tay vào việc. Đấy, chuyện ấy đã gần ba tiếng đồng hồ rồi. Chẳng biết bây giờ tôi đã đủ bình tĩnh để viết về đề tài cao quý là kinh tế chính trị chưa, nhưng tôi không cưỡng nổi ý muốn thử, vì trong mọi ngành triết học trên đời này, đó là đề tài gần gũi nhất với trái tim tôi, thân thiết nhất với bộ óc tôi.

...chính trị là món quà quý nhất trời ban cho con người.” Khi thi hào Bai-rơn phóng túng mà tài hoa nằm trong cảnh lưu đày ở Vơ-ni-dơ, ông nhận xét rằng nếu được phép quay lại sống lại cuộc đời hoang phí của mình, ông sẽ dành những lúc tỉnh táo, không say rượu, không phải để viết những vần thơ phù phiếm, mà để viết các tiểu luận về kinh tế chính trị. Oa-sinh-tơn yêu môn khoa học tinh tế này. Những cái tên như Bê-cơ, Béc-uýt, Giát-xơn, Xmít gắn liền bất diệt với nó. Và ngay cả Hô-me, bậc đế vương của thi ca, trong khúc thứ chín của trường ca I-li-át, cũng đã viết:

Fiat justitia, ruat coelum,
Post mortem unum, ante bellum,
Hic jacet hoc, ex-parte res,
Politicum e-conomico est.

Sự hùng vĩ của những ý tưởng ấy của nhà thơ già, cùng với sự đắc địa của lời lẽ khoác lên chúng, và sự cao siêu của những hình ảnh minh hoạ chúng, đã khiến khổ thơ này nổi bật lên, nổi tiếng hơn bất cứ khổ thơ nào từng...

“Thôi, ông đừng nói gì nữa, không một lời nào. Cứ đưa hoá đơn đây, rồi im lặng tuyệt đối mãi mãi trong khuôn viên nhà này. Chín trăm đô la? Thế thôi à? Tờ séc này ghi đúng số tiền ấy, bất cứ ngân hàng tử tế nào ở nước Mỹ cũng sẽ chi trả. Ngoài phố kia có cả một đám đông tụ tập làm gì thế? Sao cơ? Đứng xem cột thu lôi à? Trời đất ơi, bộ họ chưa từng thấy cột thu lôi bao giờ à? Chưa từng thấy cả một đống cột như thế trên một ngôi nhà, có phải ông nói thế không? Để tôi xuống xem xét kỹ cái cơn sôi sục ngu dốt của quần chúng này.”

Ba ngày sau.

Cả nhà chúng tôi đều gần kiệt sức. Suốt hai mươi bốn tiếng đồng hồ, cái ngôi nhà tua tủa cột của chúng tôi là chuyện bàn tán, là điều kỳ lạ của cả thành phố. Các nhà hát vắng hoe, vì những cảnh trí sân khấu đắc ý nhất của họ cũng nhạt nhẽo, tầm thường so với đám cột thu lôi của tôi. Đường phố nhà tôi bị người xem chặn kín cả ngày lẫn đêm, trong đó có nhiều người từ nhà quê lên xem.

Sang ngày thứ hai thì thật là nhẹ cả người, khi một cơn dông kéo tới và sét bắt đầu “nhắm thẳng” vào nhà tôi, như nhà sử học Giô-xê-phút đã viết theo lối cổ. Có thể nói là nó dọn sạch khán đài. Chỉ năm phút sau, trong vòng nửa dặm quanh nhà tôi không còn một người xem nào. Nhưng tất cả những ngôi nhà cao ở khoảng cách ấy đều chật cứng, từ cửa sổ cho tới mái nhà. Mà cũng phải thôi, vì dẫu có gom tất cả sao băng và pháo hoa ngày Quốc khánh của cả một thế hệ lại, rồi trút xuống cùng một lúc từ trên trời thành một trận mưa rực rỡ xuống một mái nhà bất lực, thì cũng chẳng hơn được màn pháo hoa đang làm cho nhà tôi nổi bật lộng lẫy giữa cảnh u ám chung của cơn dông.

Đếm thực tế, sét đánh vào nhà tôi bảy trăm sáu mươi tư lần trong bốn mươi phút. Nhưng lần nào nó cũng vướng phải một trong những cây cột trung thành kia, trượt xuống theo đường xoắn ốc rồi lao vụt xuống đất, có lẽ còn chưa kịp ngạc nhiên vì cái cách người ta xử lý nó. Suốt trận oanh tạc ấy, chỉ có một mảng ngói đá bị bật tung, và đó là vì trong một khoảnh khắc, mấy cây cột gần đấy đang phải chuyển đi lượng sét nhiều hết mức chúng có thể chứa.

Thật là từ thuở khai thiên lập địa chưa ai thấy chuyện như thế. Suốt một ngày một đêm, người nhà tôi ai thò đầu ra cửa sổ là bị giật trụi tóc, nhẵn thín như hòn bi-a. Và nếu bạn đọc tin tôi, thì chẳng ai trong chúng tôi dám mơ tới chuyện bước chân ra ngoài.

Nhưng cuối cùng cuộc vây hãm khủng khiếp cũng chấm dứt, vì trên những đám mây phía trên đầu chúng tôi không còn chút điện nào trong tầm với của mấy cây cột tham lam vô độ kia nữa. Lúc ấy tôi mới xông ra, tập hợp những người thợ gan dạ, và chúng tôi không ăn một miếng, không chợp mắt một giây, cho tới khi lột sạch khỏi ngôi nhà toàn bộ cái kho vũ khí khủng khiếp ấy, chỉ chừa lại đúng ba cột trên nhà, một cột trên bếp và một cột trên chuồng ngựa. Và kìa, chúng vẫn còn đó cho tới tận ngày nay. Phải tới lúc ấy, chứ không phải sớm hơn, người ta mới dám đi lại trên con phố nhà chúng tôi.

Nhân tiện, tôi xin nói rằng trong thời gian kinh khủng ấy, tôi không viết tiếp bài tiểu luận về kinh tế chính trị. Đến giờ thần kinh và đầu óc tôi vẫn chưa đủ ổn định để viết lại.

Kính gửi những ai quan tâm.

Quý vị nào cần ba nghìn hai trăm mười một bộ vật liệu cột thu lôi mạ kẽm xoắn ốc loại tốt nhất, cùng một nghìn sáu trăm ba mươi mốt đầu mũi bịt bạc, tất cả còn khá tốt, tuy đã dùng nhiều nhưng vẫn đủ sức đối phó mọi tình huống thông thường, xin liên hệ với nhà xuất bản để được giá hời.

— Hết —