Kỳ thi lên ngạch

— Thầy dạy địa lý Gan-kin thù tôi, và các ông cứ tin tôi đi, hôm nay tôi sẽ trượt kỳ thi của ông ta mất thôi.

Người nói là ông E-phim Da-kha-rứt Phen-đri-cốp, nhân viên nhận thư của phòng bưu điện X. Ông vừa nói vừa bồn chồn xoa tay, mồ hôi đầm đìa. Ông là một người tóc bạc, có râu, có cái hói đầu đáng kính và cái bụng phệ đường bệ.

— Tôi sẽ trượt thôi… Chắc như có Chúa ở trên trời… Mà ông ta giận tôi vì những chuyện vặt vãnh thôi. Có lần ông ta mang đến chỗ tôi một lá thư bảo đảm, rồi chen qua cả đám đông, đòi tôi, các ông thấy chưa, nhận thư của ông ta trước, rồi mới đến những người khác. Thế thì không được… Dù ông ta thuộc tầng lớp có học, nhưng cũng phải giữ trật tự mà chờ chứ. Tôi nhắc nhở ông ta một câu đúng mực. Tôi bảo: "Xin ngài đợi đến lượt mình." Ông ta đỏ bừng mặt, và từ đó cứ chống lại tôi như vua Sa-un ngày xưa chống lại chàng Đa-vít. Thằng con trai nhỏ của tôi là Ê-gô-ru-sca thì ông ta cho toàn điểm một, còn về tôi thì ông ta tung ra khắp thành phố đủ thứ biệt danh. Có lần tôi đi ngang quán rượu của Cúc-tin, ông ta thò đầu ra cửa sổ, tay cầm cây cơ bi-a, say khướt, gào to khắp quảng trường: "Các ông ơi, nhìn kìa: con tem đã qua sử dụng đang đi kìa!"

Thầy dạy tiếng Nga Pi-vô-mê-đốp, đứng cùng Phen-đri-cốp ở phòng ngoài của trường huyện X, đang hút điếu thuốc lá của ông với vẻ ban ơn, nhún vai trấn an:

— Ông đừng lo. Ở trường chúng tôi chưa từng có chuyện đánh trượt những người như ông bao giờ. Chỉ là cho có lệ thôi!

Phen-đri-cốp yên tâm, nhưng chẳng được bao lâu. Gan-kin đi ngang qua phòng ngoài, một chàng trai trẻ có chòm râu lơ thơ như bị giật đứt, mặc quần vải buồm và chiếc áo đuôi tôm xanh mới tinh. Anh ta nhìn Phen-đri-cốp một cách nghiêm khắc rồi đi tiếp.

Rồi có tin đồn lan ra rằng ông thanh tra đang tới. Phen-đri-cốp lạnh toát người, bắt đầu chờ đợi với nỗi sợ mà mọi bị cáo và mọi người đi thi lần đầu đều biết rõ. Ông giám thị chính thức của trường huyện là Kha-mốp chạy vụt qua phòng ngoài ra đường. Theo sau ông, cha Dơ-mi-ê-gia-lốp, thầy dạy giáo lý, đội mũ lễ, đeo thánh giá trước ngực, vội ra đón ông thanh tra. Các thầy giáo khác cũng đổ xô ra đó. Ông thanh tra các trường bình dân A-kha-khốp lớn tiếng chào hỏi, tỏ ý không bằng lòng vì bụi bặm, rồi bước vào trường. Năm phút sau, kỳ thi bắt đầu.

Người ta thi cho hai cậu con nhà cha xứ để làm thầy giáo làng. Một cậu đỗ, cậu kia trượt. Cậu trượt hỉ mũi vào chiếc khăn tay đỏ, đứng một lúc, nghĩ ngợi rồi bỏ đi. Rồi thi cho hai anh lính tình nguyện hạng ba. Sau đó là đến giờ của Phen-đri-cốp…

— Ông làm việc ở đâu? Ông thanh tra hỏi.

— Thưa ngài, tôi là nhân viên nhận thư ở phòng bưu điện địa phương, ông nói, đứng thẳng người lên, cố giấu không cho mọi người thấy đôi tay mình đang run. Thưa ngài, tôi đã phục vụ được hai mươi mốt năm, và nay người ta yêu cầu nộp giấy tờ để đề nghị phong tôi lên ngạch thư ký hội đồng, vì thế tôi mạo muội xin dự kỳ sát hạch để lên ngạch quan chức đầu tiên.

— Vâng… Ông viết chính tả đi.

Pi-vô-mê-đốp đứng dậy, đằng hắng rồi bắt đầu đọc bằng giọng trầm dày mà chói tai, cố bẫy thí sinh ở những chữ viết khác với cách đọc.

Nhưng dù Pi-vô-mê-đốp có lắm mẹo đến đâu, bài chính tả vẫn ổn. Vị thư ký hội đồng tương lai mắc ít lỗi, dù ông chú trọng nét chữ đẹp nhiều hơn là ngữ pháp. Có chữ ông viết thừa một con chữ, có chữ ông viết sai, và có một chữ ông viết thành một chữ khác hẳn, khiến ông thanh tra mỉm cười. Nhưng đó đâu phải là những lỗi nặng.

— Bài chính tả đạt yêu cầu, ông thanh tra nói.

— Tôi xin mạo muội trình ngài hay, Phen-đri-cốp nói, phấn chấn hẳn lên, liếc xéo kẻ thù của mình là Gan-kin, tôi xin mạo muội thưa rằng môn hình học tôi đã học theo sách của Đa-vư-đốp, một phần lại được cậu cháu Va-xô-nô-phi dạy cho, cháu nó về nghỉ hè từ chủng viện Thánh Tam Vị và Thánh Xéc-gi. Tôi học cả hình học phẳng lẫn hình học không gian… đủ cả…

— Hình học không gian không có trong chương trình.

— Không có à? Thế mà tôi ngồi học nó cả một tháng trời… Tiếc quá! Phen-đri-cốp thở dài.

— Nhưng tạm gác hình học lại đã. Ta chuyển sang môn khoa học mà ông, là nhân viên ngành bưu điện, chắc hẳn rất yêu thích. Địa lý là khoa học của người đưa thư.

Tất cả các thầy giáo đều mỉm cười một cách kính cẩn. Phen-đri-cốp không đồng ý rằng địa lý là khoa học của người đưa thư, chuyện ấy chẳng có chỗ nào ghi, cả trong quy chế bưu điện lẫn trong các mệnh lệnh của khu vực, nhưng vì lễ phép, ông vẫn nói: "Thưa vâng." Ông đằng hắng một cách bồn chồn rồi kinh hoàng chờ câu hỏi. Kẻ thù của ông là Gan-kin ngả lưng ra thành ghế, không nhìn ông, cất giọng kéo dài hỏi:

— Ơ… ông cho tôi biết, ở Thổ Nhĩ Kỳ là chính thể gì?

— Thì ai cũng biết rồi… Chính thể Thổ Nhĩ Kỳ…

— Hừm!.. Thổ Nhĩ Kỳ… Đó là một khái niệm co giãn. Ở đó là chính thể lập hiến. Thế ông biết sông Hằng có những phụ lưu nào?

— Tôi học sách địa lý của Xmi-éc-nốp, và xin các ông thứ lỗi, học không được kỹ lắm… Sông Hằng, đó là con sông chảy ở Ấn Độ… con sông ấy chảy ra đại dương.

— Tôi không hỏi ông cái đó. Sông Hằng có những phụ lưu nào? Không biết à? Thế sông A-rắc chảy ở đâu? Cái này cũng không biết à? Lạ thật… Gi-tô-mia thuộc tỉnh nào?

— Tuyến đường số mười tám, ô số một trăm hai mươi mốt.

Trên trán Phen-đri-cốp toát ra mồ hôi lạnh. Ông chớp chớp mắt, rồi nuốt một cái như thể vừa nuốt mất cái lưỡi của mình.

— Có Chúa chứng giám, thưa ngài, ông lắp bắp. Đến cả cha đại tư tế cũng có thể làm chứng… Tôi phục vụ hai mươi mốt năm rồi, mà bây giờ cái này, cái mà… Suốt đời tôi sẽ cầu Chúa cho ngài…

— Được rồi, tạm gác địa lý lại. Ông chuẩn bị gì về số học?

— Số học cũng không được kỹ lắm… Đến cả cha đại tư tế cũng có thể làm chứng… Suốt đời tôi sẽ cầu Chúa… Từ lễ Đức Mẹ Che Chở tôi đã học, học mãi mà… chẳng ăn thua gì… Già rồi, trí óc chẳng còn theo nổi… Xin ngài rủ lòng thương, thưa ngài, để tôi được cầu Chúa cho ngài mãi mãi.

Trên hàng mi của Phen-đri-cốp treo mấy giọt nước mắt.

— Tôi phục vụ trung thực, không tì vết… Năm nào cũng ăn chay xưng tội… Đến cả cha đại tư tế cũng có thể làm chứng… Xin ngài độ lượng cho, thưa ngài.

— Ông không chuẩn bị gì cả à?

— Tôi chuẩn bị đủ cả ạ, nhưng chẳng nhớ gì hết ạ… Sắp sáu mươi tuổi rồi, thưa ngài, còn đuổi theo khoa học sao nổi? Xin ngài làm ơn!

— Ông ấy còn đặt may cả cái mũ có phù hiệu rồi đấy… Cha đại tư tế Dơ-mi-ê-gia-lốp nói rồi cười khẩy.

— Được rồi, ông về đi!.. Ông thanh tra nói.

Nửa giờ sau, Phen-đri-cốp cùng các thầy giáo đi tới quán rượu của Cúc-tin uống trà, mặt mày hớn hở như người chiến thắng. Mặt ông sáng rỡ, mắt long lanh hạnh phúc, nhưng cứ chốc chốc lại gãi gáy, cho thấy có một ý nghĩ nào đó đang dày vò ông.

— Tiếc quá đi mất! Ông lẩm bẩm. Thế mới biết, các ông thử bảo xem, mình ngốc thế nào!

— Có chuyện gì thế? Pi-vô-mê-đốp hỏi.

— Tôi học hình học không gian làm gì, khi nó không có trong chương trình? Ngồi cả tháng trời với cái môn khốn nạn ấy. Tiếc quá đi mất!

— Hết —