Làm báo ở Te-nét-xi

Mở đầu, xin trích một mẩu báo. Ông chủ bút tờ Tuyết Lở ở thành phố Mem-phít đã nhẹ nhàng giáng xuống đầu một bạn đồng nghiệp dám gọi ông là kẻ cực đoan như sau: “Ngay trong lúc hắn viết chữ đầu tiên, chữ giữa câu, lúc hắn chấm từng dấu chấm trên chữ i, gạch từng nét ngang trên chữ t, rồi đâm mạnh ngòi bút xuống dấu chấm hết câu, hắn biết rõ mình đang nặn ra một câu văn đẫm ô nhục và bốc mùi dối trá.”

Bác sĩ bảo tôi rằng khí hậu miền Nam sẽ tốt cho sức khoẻ của tôi. Thế là tôi xuống Te-nét-xi, kiếm được chân phó chủ bút ở tờ báo Bình Minh Rực Rỡ và Tiếng Hò Chiến Trận hạt Giôn-xơn.

Ngày đầu đi làm, tôi thấy ông chủ bút ngồi ngả người trên một cái ghế ba chân, hai chân gác lên chiếc bàn gỗ thông. Trong phòng còn một chiếc bàn gỗ thông nữa, một cái ghế tật nguyền nữa, cả hai đều bị vùi nửa người dưới đống báo, giấy vụn và bản thảo. Có một thùng gỗ đựng cát, lổn nhổn đầu mẩu xì gà và tàn thuốc. Có một cái lò sưởi mà cánh cửa chỉ còn treo lủng lẳng vào cái bản lề trên. Ông chủ bút mặc áo đuôi tôm dạ đen, quần vải lanh trắng. Đôi giày ống nhỏ nhắn, đánh xi bóng loáng. Ông mặc sơ mi có diềm đăng ten, đeo nhẫn ấn to, cổ áo đứng kiểu đã lỗi thời, thắt khăn quàng ca rô, hai đầu khăn thõng xuống. Bộ cánh ấy chừng như là mốt năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám. Ông đang hút xì gà và cố nghĩ ra một chữ, tay vò đầu khiến mái tóc rối bù. Ông cau mày khủng khiếp, và tôi đoán ông đang nặn một bài xã luận đặc biệt hóc búa. Ông bảo tôi lấy các tờ báo bạn gửi tới, đọc lướt một lượt, rồi viết mục “Tinh thần báo chí Te-nét-xi”, tóm vào đó những tin gì có vẻ đáng quan tâm.

Tôi viết như sau:

Tinh thần báo chí Te-nét-xi.

Các vị biên tập tờ Động Đất, ra hai kỳ một tuần, rõ ràng đang hiểu lầm về tuyến đường sắt Ba-li-hác. Công ty đường sắt không hề có ý định bỏ rơi thị trấn Bơ-dớt-vin ra một bên. Trái lại, họ coi đó là một trong những điểm quan trọng nhất dọc tuyến đường, nên chắc chắn không hề muốn xem nhẹ. Các quý ông ở tờ Động Đất hẳn sẽ vui lòng đính chính.

Ông Giôn Blót-xơm, vị chủ bút tài ba của tờ Sấm Sét và Tiếng Thét Tự Do ở Hi-ghin-vin, đã tới thành phố hôm qua. Ông đang nghỉ tại khách sạn Van Biu-rơn.

Chúng tôi nhận thấy bạn đồng nghiệp ở tờ Tiếng Tru Buổi Sáng, vùng Mát Xprinh, đã lầm khi cho rằng việc ông Van Uơ-tơ đắc cử chưa phải là chuyện đã rồi. Nhưng hẳn là trước khi lời nhắc này tới tay, ông ấy đã tự nhận ra sai sót của mình. Chắc ông chỉ bị đánh lừa bởi kết quả bầu cử chưa đầy đủ.

Thật vui khi thấy thành phố Bla-dơ-vin đang tìm cách ký hợp đồng với mấy quý ông ở Niu Oóc để lát mặt đường bằng gỗ kiểu Ni-cơn-xơn cho những con phố gần như không đi lại nổi của mình. Tờ Hoan Hô Hằng Ngày đã cổ vũ biện pháp này một cách khéo léo, và có vẻ tin chắc rằng việc rồi sẽ thành.

Tôi đưa bản thảo cho ông chủ bút để ông duyệt, sửa, hay vứt đi tuỳ ý. Ông liếc qua, mặt sa sầm. Ông đưa mắt dọc xuống các trang giấy, nét mặt mỗi lúc một đáng sợ. Nhìn là biết có điều gì đó không ổn. Rồi ông bật dậy:

“Sấm sét ơi! Anh tưởng tôi sẽ nói về cái đám trâu bò ấy bằng cái giọng thế này à? Anh tưởng độc giả của tôi sẽ chịu nuốt thứ cháo loãng này à? Đưa bút đây!”

Tôi chưa từng thấy ngòi bút nào cào xé dữ dội đến thế, hay cày nát động từ, tính từ của người khác không chút thương xót đến thế. Ông đang sửa dở thì có kẻ nổ súng vào ông qua khung cửa sổ đang mở, làm hỏng mất sự cân đối của một bên tai tôi.

“À,” ông nói, “thằng vô lại Xmít ở tờ Núi Lửa Đạo Đức đấy. Đáng lẽ hôm qua nó phải tới rồi.”

Ông giật khẩu súng lục hải quân ở thắt lưng ra mà bắn. Xmít ngã gục, trúng đạn vào đùi. Phát đạn ấy làm Xmít ngắm lệch, đúng lúc hắn đang định bắn lần thứ hai, thế là hắn bắn què một người lạ. Người lạ ấy là tôi. Chỉ mất một ngón tay thôi.

Rồi ông chủ bút lại tiếp tục gạch xoá và viết chen vào giữa các dòng. Ông vừa sửa xong thì một quả lựu đạn rơi xuống theo ống khói lò sưởi, nổ tung, làm cái lò vỡ ra cả nghìn mảnh. Tuy vậy nó không gây thiệt hại gì thêm, trừ việc một mảnh văng lạc làm tôi gãy mất hai cái răng.

“Cái lò này hỏng hẳn rồi,” ông chủ bút nói.

Tôi bảo tôi cũng nghĩ thế.

“Thôi, chẳng sao. Trời thế này cần gì lò. Tôi biết đứa nào làm rồi. Tôi sẽ tóm được nó. Còn bây giờ, cái bài này phải viết như thế này mới đúng.”

Tôi cầm lấy bản thảo. Nó chi chít vết gạch xoá và chữ viết chen, đến nỗi giả sử nó có mẹ thì mẹ nó cũng chẳng nhận ra. Bây giờ bài viết như sau:

Tinh thần báo chí Te-nét-xi.

Bọn nói láo thành tinh ở tờ Động Đất ra hai kỳ một tuần rõ ràng lại đang tìm cách tống cho một dân tộc cao thượng, hào hiệp thêm một lời dối trá đê tiện và tàn bạo nữa của chúng, về cái ý tưởng vinh quang nhất của thế kỷ mười chín, tức là tuyến đường sắt Ba-li-hác. Cái ý nghĩ rằng Bơ-dớt-vin sẽ bị bỏ rơi ra một bên là đẻ ra từ cái bộ óc nhầy nhụa của chính chúng, hay đúng hơn là từ cái đống cặn mà chúng gọi là bộ óc. Chúng nên nuốt ngay lời dối trá ấy vào bụng, nếu còn muốn cái xác bò sát đồi bại của chúng khỏi bị ăn roi da, thứ mà chúng thừa đáng được hưởng.

Thằng lừa Blót-xơm, ở tờ Sấm Sét và Tiếng Thét Tự Do của Hi-ghin-vin, lại mò xuống đây ăn chực ở khách sạn Van Biu-rơn.

Chúng tôi nhận thấy thằng vô lại say khướt ở tờ Tiếng Tru Buổi Sáng, vùng Mát Xprinh, với cái thói nói láo cố hữu, đang loan tin rằng ông Van Uơ-tơ không đắc cử. Sứ mệnh thiêng liêng trời trao cho báo chí là truyền bá sự thật, nhổ tận gốc sai lầm, giáo dục, gột rửa, nâng cao đạo đức và phong hoá xã hội, làm cho mọi người hiền hoà hơn, đức hạnh hơn, nhân ái hơn, và về mọi mặt đều tốt hơn, thánh thiện hơn, hạnh phúc hơn. Thế mà cái thằng vô lại tim đen này cứ một mực hạ thấp chức phận cao cả của mình xuống để truyền bá dối trá, vu khống, chửi bới và thô bỉ.

Bla-dơ-vin muốn lát đường gỗ Ni-cơn-xơn ư? Nó cần một nhà tù và một trại tế bần hơn. Lát đường cho một cái thị trấn một ngựa, gồm hai quán rượu, một lò rèn, và cái miếng cao dán mù tạt mang tên tờ Hoan Hô Hằng Ngày! Con sâu bò lổm ngổm Bác-nơ, chủ bút tờ Hoan Hô, đang be be về chuyện này với cái vẻ đần độn quen thuộc của hắn, và tưởng rằng mình đang nói điều có lý.

“Đấy, phải viết như thế. Cay, và trúng đích. Thứ báo chí cháo sữa nhạt nhẽo làm tôi phát ốm.”

Vừa lúc ấy, một viên gạch bay qua cửa sổ, kính vỡ loảng xoảng, nện vào lưng tôi một cú khá đau. Tôi dịch ra khỏi tầm bắn. Tôi bắt đầu cảm thấy mình đang làm vướng chân người ta.

Ông chủ bút nói: “Chắc là ông đại tá. Tôi chờ ông ta hai hôm nay rồi. Ông ta sẽ lên ngay bây giờ đấy.”

Ông nói đúng. Một lát sau, ông đại tá xuất hiện ở cửa, tay cầm khẩu súng lục kỵ binh.

Ông đại tá nói: “Thưa ngài, có phải tôi đang hân hạnh được nói chuyện với thằng hèn biên tập cái tờ báo ghẻ lở này không?”

“Chính tôi. Mời ngài ngồi. Cẩn thận cái ghế, nó mất một chân rồi. Còn tôi, tôi tin rằng tôi đang hân hạnh được nói chuyện với thằng nói láo thối tha, đại tá Bla-dơ-xkai Tê-cum-xơ?”

“Đúng vậy, thưa ngài. Tôi có một món nợ nhỏ cần thanh toán với ngài. Nếu ngài rảnh thì ta bắt đầu.”

“Tôi đang phải viết cho xong bài ‘Những tiến bộ đáng khích lệ về đạo đức và trí tuệ ở nước Mỹ’, nhưng không vội. Mời ngài bắt đầu.”

Hai khẩu súng cùng nổ đanh một lúc. Ông chủ bút mất một lọn tóc, còn viên đạn của ông đại tá kết thúc hành trình của nó trong phần thịt đùi của tôi. Vai trái ông đại tá bị sượt một chút. Họ bắn lần nữa. Lần này cả hai đều trượt người của mình, nhưng tôi vẫn được chia phần, một viên vào cánh tay. Tới loạt thứ ba, cả hai quý ông đều bị thương nhẹ, còn tôi thì vỡ một đốt ngón tay.

Tôi bèn nói rằng tôi nghĩ tôi nên ra ngoài đi dạo một lát, vì đây là chuyện riêng, mà tôi thì ngại xen vào thêm nữa. Nhưng cả hai quý ông đều nài tôi cứ ngồi yên, và cam đoan rằng tôi chẳng vướng víu gì cả.

Thế rồi họ vừa nạp đạn vừa trò chuyện về bầu cử và mùa màng, còn tôi thì lo băng bó vết thương. Nhưng chẳng mấy chốc họ lại hăng hái nổ súng, và phát nào cũng trúng. Có điều, cũng nên nói cho rõ, sáu phát thì năm phát rơi vào phần tôi. Phát thứ sáu làm ông đại tá bị thương chí mạng. Ông nói, rất có khiếu hài hước, rằng giờ ông phải chào tạm biệt, vì ông có việc trên phố. Rồi ông hỏi đường tới nhà làm dịch vụ mai táng, và ra đi.

Ông chủ bút quay sang tôi: “Tôi có khách tới ăn trưa, phải đi chuẩn bị. Anh làm ơn đọc bản bông và tiếp khách hộ tôi nhé.”

Nghe tới chuyện tiếp khách, tôi hơi chùn người, nhưng tôi vẫn còn choáng váng vì loạt súng còn ù ù bên tai, chẳng nghĩ ra được câu gì để nói.

Ông nói tiếp: “Giôn-xơ sẽ tới lúc ba giờ, quất roi nó. Ghi-lét-xpi có khi tới sớm hơn, ném nó qua cửa sổ. Phơ-gơ-xơn sẽ tới khoảng bốn giờ, giết nó. Tôi nghĩ hôm nay chỉ có thế. Nếu rảnh, anh viết một bài nảy lửa về cảnh sát, chửi cho ông chánh thanh tra một trận. Roi da để dưới gầm bàn. Vũ khí trong ngăn kéo. Đạn ở góc kia. Bông băng ở trên ngăn tủ con kia. Có chuyện gì thì xuống tầng dưới gặp ông Lan-xét, bác sĩ phẫu thuật. Ông ấy đăng quảng cáo trên báo mình, mình trả nợ bằng cách đến chữa.”

Ông đi mất. Tôi rùng mình.

Ba tiếng đồng hồ sau đó, tôi đã trải qua những hiểm nguy khủng khiếp đến mức tôi mất sạch mọi bình yên trong lòng, mọi niềm vui sống. Ghi-lét-xpi đã tới, và ném tôi qua cửa sổ. Giôn-xơ tới đúng giờ, và lúc tôi chuẩn bị quất roi thì hắn giành lấy việc ấy mà làm thay tôi. Trong một cuộc chạm trán với một người lạ không có tên trong danh sách, tôi mất cả mảng da đầu. Một người lạ khác tên là Tôm-xơn biến tôi thành một đống đổ nát, quần áo tơi tả lùng nhùng. Và cuối cùng, bị dồn vào góc phòng, bị vây kín bởi một đám đông điên tiết gồm chủ bút, dân cờ bạc bịp, chính khách và những tay liều mạng, họ gào thét, chửi rủa, vung vũ khí quanh đầu tôi đến nỗi không khí loang loáng ánh thép. Đúng lúc tôi đang xin thôi việc ở toà báo thì ông chủ bút về tới, kéo theo cả một đám bạn bè hăng hái, phấn khởi.

Tiếp theo là một cảnh hỗn loạn, chém giết mà không ngòi bút nào của loài người, kể cả ngòi bút bằng thép, có thể tả nổi. Người ta bị bắn, bị đâm, bị chặt, bị cho nổ tung, bị ném qua cửa sổ. Một cơn lốc chửi rủa mù mịt ngắn ngủi nổi lên, xuyên qua đó loáng thoáng một điệu múa chiến tranh điên cuồng, hỗn độn, rồi mọi sự kết thúc. Năm phút sau, im lặng. Ông chủ bút người bê bết máu và tôi ngồi lại một mình, đưa mắt nhìn cảnh đổ nát đẫm máu vương vãi khắp sàn quanh mình.

Ông nói: “Quen rồi anh sẽ thích chỗ này.”

Tôi nói: “Tôi phải xin ông thứ lỗi. Tôi nghĩ có lẽ ít lâu nữa tôi cũng viết được vừa ý ông. Chỉ cần tôi tập luyện một thời gian, học được cái ngôn ngữ ấy, thì tôi tin chắc là tôi làm được. Nhưng nói thật lòng, cái lối diễn đạt mạnh mẽ ấy có những bất tiện của nó, người viết dễ bị quấy rầy.

Chính ông cũng thấy đấy. Lối văn mạnh mẽ hẳn là có tác dụng nâng cao công chúng, nhưng tôi không thích bị chú ý nhiều như thế. Tôi không thể viết thoải mái khi bị quấy rầy nhiều như hôm nay. Tôi khá thích chỗ làm này, nhưng tôi không thích bị bỏ lại đây tiếp khách. Những trải nghiệm này mới lạ, tôi công nhận, mà theo một kiểu nào đó cũng thú vị nữa, nhưng chúng được chia phần không công bằng lắm.

Một quý ông nhằm ông bắn qua cửa sổ, thì tôi bị què. Một quả bom rơi xuống ống khói để chiều lòng ông, thì cánh cửa lò sưởi bay vào cổ họng tôi. Một người bạn ghé qua trao đổi lời thăm hỏi với ông, thì tôi bị lỗ đạn rắc lấm tấm khắp người như tàn nhang, đến nỗi da tôi không còn giữ nổi nguyên tắc sống. Ông đi ăn trưa, thì Giôn-xơ tới với cây roi da, Ghi-lét-xpi ném tôi qua cửa sổ, Tôm-xơn xé hết quần áo tôi, rồi một người hoàn toàn xa lạ lột da đầu tôi một cách thoải mái như chỗ quen biết lâu năm. Chưa đầy năm phút sau, tất cả bọn vô lại trong vùng kéo tới, mặt mày bôi vẽ như ra trận, và cầm rìu xông vào doạ cho phần còn lại của tôi chết khiếp.

Tính tổng cộng, cả đời tôi chưa có ngày nào sôi nổi như hôm nay. Không, tôi quý ông, tôi quý cái cách ông điềm tĩnh, không chút bối rối mà giải thích mọi chuyện với khách tới thăm, nhưng ông thấy đấy, tôi chưa quen. Trái tim miền Nam bốc đồng quá. Lòng hiếu khách miền Nam hào phóng với người lạ quá. Mấy đoạn tôi viết hôm nay, những câu văn lạnh lùng mà bàn tay bậc thầy của ông đã thổi vào đó cái hồn nồng nhiệt của báo chí Te-nét-xi, sẽ lại chọc vào thêm một tổ ong vò vẽ nữa. Cả cái đám chủ bút ấy sẽ kéo tới, mà tới trong bụng đói, muốn kiếm ai đó làm bữa sáng.

Tôi đành phải chào từ biệt ông. Tôi xin không dự những buổi tiệc tùng này. Tôi xuống miền Nam vì sức khoẻ, và tôi sẽ trở về cũng vì sức khoẻ, ngay lập tức. Báo chí Te-nét-xi sôi nổi quá sức tôi.”

Thế rồi chúng tôi chia tay nhau, cả hai cùng tiếc nuối, và tôi dọn tới ở trong bệnh viện.

— Hết —