Lời cầu hôn

Chương 1: Lời cầu hôn

Bầu trời ẩm và xám như đè nặng lên cánh đồng nâu mênh mông.

Mùi mùa thu, cái mùi buồn của đất trống và ướt, của lá rụng, của cỏ chết, khiến không khí đọng lại buổi chiều càng đặc và nặng hơn. Nông dân vẫn còn làm việc, rải rác khắp các cánh đồng, chờ tiếng chuông kinh chiều gọi họ về những trang trại mà ở chỗ này chỗ kia người ta thấy mái rạ thấp thoáng qua cành cây trơ trụi, những hàng cây che gió cho các vườn táo.

Bên mép đường, trên một đống quần áo cũ, một đứa bé tí ngồi dạng chân, đang chơi với một củ khoai tây mà thỉnh thoảng nó lại đánh rơi vào vạt áo. Trong khi đó, năm người đàn bà lom khom, mông chổng lên trời, đang cấy cây cải dầu ở thửa ruộng bên cạnh. Bằng một động tác nhanh nhẹn và liên tục, dọc theo luống đất lớn mà lưỡi cày vừa lật lên, họ cắm một que gỗ nhọn xuống, rồi thả ngay vào lỗ cây cải đã hơi héo, ngả xuống một bên. Đoạn họ lấp gốc lại và làm tiếp.

Một người đàn ông đi ngang qua, tay cầm roi, chân trần xỏ guốc gỗ, dừng lại bên đứa bé, bế nó lên và hôn nó. Thế là một trong mấy người đàn bà đứng thẳng lên, đi tới. Đó là một cô gái to cao, mặt đỏ, hông nở, lưng to, vai rộng, một ả đàn bà Noóc-măng-đi cao lớn, tóc vàng hoe, da đỏ như máu.

Cô hỏi, giọng dứt khoát:

- Anh đấy à, Xê-de, thế nào?

Người đàn ông, một anh chàng gầy gò, vẻ buồn rầu, lẩm bẩm:

- Thế nào đâu, chẳng có gì hết, vẫn như cũ!

- Ông ấy không chịu à?

- Ông ấy không chịu.

- Thế anh định làm gì?

- Biết làm gì bây giờ?

- Anh đi gặp cha xứ đi.

- Ừ thì đi.

- Đi ngay bây giờ ấy.

- Ừ thì đi.

Hai người nhìn nhau. Anh vẫn bế đứa bé. Anh lại hôn nó lần nữa rồi đặt nó trở lại lên đống quần áo của mấy người đàn bà.

Ở chân trời, giữa hai trang trại, người ta thấy một chiếc cày do một con ngựa kéo và một người đàn ông đẩy. Con vật, chiếc cày và người thợ cày lững thững đi qua trên nền trời chiều nhợt nhạt.

Người đàn bà lại hỏi:

- Thế bố anh bảo sao?

- Ông ấy bảo ông ấy không muốn.

- Sao ông ấy lại không muốn?

Anh chàng đưa tay chỉ đứa bé vừa đặt xuống đất, rồi đưa mắt chỉ người đàn ông đang đẩy cày đằng kia.

Rồi anh nói:

- Vì đứa con của em là con của hắn.

Cô gái nhún vai, giận dữ đáp:

- Trời đất, cả làng ai chả biết là con của Víc-to. Thì đã sao? Tôi lỡ dại! Mà tôi có phải đứa duy nhất đâu? Mẹ tôi cũng lỡ dại trước tôi, mẹ anh cũng thế, trước khi lấy bố anh! Trong cái vùng này ai mà chưa lỡ dại? Tôi lỡ dại với Víc-to, vì hắn vồ lấy tôi trong kho thóc lúc tôi đang ngủ, cái đó là thật. Rồi tôi lại lỡ dại lần nữa, lúc tôi không ngủ. Giá hắn không phải là đứa đi ở thì chắc tôi đã lấy hắn rồi. Vì thế mà tôi kém giỏi giang đi chắc?

Người đàn ông chỉ nói giản dị:

- Còn anh thì anh muốn em đúng như em bây giờ, có con hay không có con cũng thế. Chỉ có bố anh là cản thôi. Đằng nào rồi anh cũng tính cho xong.

Cô nhắc lại:

- Anh đi gặp cha xứ ngay đi.

- Anh đi đây.

Rồi anh lên đường, với bước chân nặng nề của người nhà quê. Còn cô gái, tay chống nạnh, quay về cấy tiếp cải dầu.

Người đàn ông vừa đi ấy là Xê-de Un-brếch, con trai lão A-ma-blơ Un-brếch, ông già điếc. Anh muốn cưới, bất chấp bố mình, cô Xê-lét-xtơ Lê-véc, người đã có con với Víc-to Lơ-cốc, một gã đầy tớ hồi ấy làm thuê trong trang trại của bố mẹ cô và đã bị đuổi đi vì chuyện ấy. Vả lại ở chốn đồng ruộng thì chẳng có thứ bậc giai cấp gì sất, và nếu gã đầy tớ biết dành dụm, đến lượt hắn thuê được một trang trại, thì hắn sẽ ngang hàng với ông chủ cũ. Vậy là Xê-de Un-brếch đi, roi kẹp nách, nghiền ngẫm ý nghĩ của mình, nhấc lần lượt từng chiếc guốc nặng trịch bết đất. Hẳn nhiên anh muốn cưới Xê-lét-xtơ Lê-véc, anh muốn cưới cả cô lẫn đứa con, vì đó là người đàn bà anh cần. Anh không giải thích được tại sao, nhưng anh biết, anh chắc chắn. Chỉ cần nhìn cô là anh tin chắc, là anh thấy người mình là lạ, xao xuyến cả lên, như ngây ra vì sung sướng. Đến cả việc hôn đứa bé, đứa con của Víc-to, anh cũng thấy thích, vì nó là do cô sinh ra.

Và anh nhìn, không chút thù hằn, cái bóng xa xa của người đàn ông đang đẩy cày ở mép chân trời.

Nhưng lão A-ma-blơ không muốn cuộc hôn nhân này. Lão phản đối với cái cứng đầu của người điếc, một sự cứng đầu điên cuồng.

Xê-de có gào vào tai lão, vào cái tai còn nghe được dăm ba tiếng, cũng vô ích:

- Chúng con sẽ chăm bố chu đáo mà. Con bảo bố, cô ấy là đứa con gái tốt, lại giỏi giang, lại biết dành dụm.

Ông già cứ nhắc đi nhắc lại:

- Tao còn sống ngày nào thì đừng hòng có chuyện ấy ngày ấy.

Không gì thắng nổi lão, không gì làm lão mềm lòng. Xê-de chỉ còn một hy vọng. Lão A-ma-blơ sợ cha xứ, vì lão sợ cái chết mà lão cảm thấy đang tới gần. Lão chẳng sợ Chúa lắm, cũng chẳng sợ quỷ, chẳng sợ địa ngục hay luyện ngục, những thứ lão chẳng hình dung ra nổi. Nhưng lão sợ ông linh mục, vì ông linh mục gợi cho lão nghĩ đến đám ma, cũng như người ta có thể sợ ông thầy thuốc vì ghê bệnh tật. Đã tám hôm nay, Xê-lét-xtơ, vốn biết điểm yếu ấy của ông già, cứ giục Xê-de đi gặp cha xứ. Nhưng Xê-de vẫn ngần ngừ, vì chính anh cũng chẳng ưa gì mấy cái áo chùng đen, mà với anh thì chúng có nghĩa là những bàn tay lúc nào cũng chìa ra để quyên tiền hay bán bánh thánh.

Vậy mà vừa rồi anh đã quyết, và anh đi về phía nhà xứ, vừa đi vừa nghĩ xem sẽ kể chuyện mình ra sao.

Cha Ra-phanh, một ông linh mục nhỏ người, lanh lẹ, gầy gò và chẳng bao giờ cạo râu, đang ngồi hơ chân bên bếp lửa trong gian bếp, chờ đến giờ ăn tối.

Vừa thấy anh nông dân bước vào, ông chỉ quay đầu lại hỏi:

- Thế nào, Xê-de, con muốn gì?

- Con muốn thưa chuyện với cha.

Anh đứng đó, rụt rè, một tay cầm mũ, một tay cầm roi.

- Thì nói đi.

Xê-de nhìn chị hầu, một bà già đang lê chân bày bộ đồ ăn cho chủ ở góc bàn, trước cửa sổ. Anh ấp úng:

- Là vì, chuyện này gần như là một lời xưng tội ạ.

Thế là cha Ra-phanh nhìn kỹ anh nông dân của mình. Ông thấy cái vẻ bối rối, ngượng nghịu, đôi mắt láo liên của anh, và ông ra lệnh:

- Ma-ri-a, bà vào phòng năm phút, để tôi nói chuyện với Xê-de.

Bà hầu liếc anh chàng một cái giận dữ rồi đi vào, miệng càu nhàu.

Ông linh mục nói tiếp:

- Nào, bây giờ thì con kể hết ra đi.

Anh chàng vẫn ngần ngừ, nhìn xuống đôi guốc, xoay xoay cái mũ. Rồi bất thình lình anh quyết:

- Thế này ạ, con muốn cưới Xê-lét-xtơ Lê-véc.

- Thì sao, con trai, ai cản con?

- Bố con không chịu ạ.

- Bố con à?

- Vâng, bố con.

- Bố con nói sao?

- Ông ấy bảo cô ấy đã có một đứa con.

- Từ thời bà E-va của chúng ta đến giờ, cô ấy đâu phải người đầu tiên gặp chuyện ấy.

- Một đứa con với Víc-to, Víc-to Lơ-cốc, thằng ở nhà ông Ăng-tim Loa-den.

- À, à! Thế là bố con không chịu?

- Ông ấy không chịu.

- Nhưng không chịu hẳn à?

- Còn hơn con lừa không chịu bước, xin lỗi cha.

- Thế con nói gì với ông ấy để ông ấy xuôi?

- Con bảo ông ấy cô ấy là đứa con gái tốt, lại giỏi giang, lại biết dành dụm.

- Thế mà ông ấy vẫn không xuôi. Vậy là con muốn cha nói chuyện với ông ấy.

- Đúng thế ạ. Cha nói đúng ý con!

- Thế cha sẽ nói gì với bố con đây?

- Thì, những gì cha vẫn nói lúc giảng để người ta bỏ tiền ra ấy.

Trong đầu óc anh nông dân, mọi cố gắng của đạo chỉ nhằm cởi hầu bao, móc rỗng túi người ta để đổ đầy két của trời. Đó là một thứ cửa hàng buôn bán khổng lồ mà các ông cha xứ là những người làm công, những người làm công ranh mãnh, láu cá, khôn ngoan hơn ai hết, lo việc làm ăn cho Chúa trên lưng dân quê.

Anh thừa biết các linh mục có giúp đỡ người ta, giúp đỡ nhiều cho những người nghèo nhất, người ốm đau, người sắp chết. Họ phù trợ, an ủi, khuyên bảo, nâng đỡ. Nhưng tất cả đều phải trả tiền, đổi lấy những đồng bạc trắng, những đồng tiền sáng loáng mà người ta dùng để trả cho các phép bí tích và các lễ mi-xa, cho lời khuyên và sự che chở, cho sự tha tội và ân xá, cho luyện ngục và thiên đàng, tuỳ theo của cải và lòng hào phóng của kẻ có tội.

Cha Ra-phanh, vốn hiểu anh chàng và chẳng bao giờ nổi giận, phá lên cười.

- Thôi được, cha sẽ kể câu chuyện nhỏ của cha cho bố con nghe. Nhưng con, con trai ạ, con sẽ phải đến nghe giảng đấy.

Un-brếch giơ tay lên thề:

- Xin thề trên danh dự kẻ nghèo này, nếu cha làm được việc ấy cho con, con xin hứa.

- Thôi được, thế là xong. Con muốn lúc nào cha đến gặp bố con?

- Càng sớm càng tốt ạ, tối nay luôn nếu cha đi được.

- Vậy thì nửa giờ nữa, sau bữa tối.

- Nửa giờ nữa ạ.

- Thế nhé. Lát nữa gặp con.

- Chào cha, cảm ơn cha nhiều lắm.

- Có gì đâu, con trai.

Và Xê-de Un-brếch trở về nhà, lòng nhẹ đi như vừa trút được gánh nặng.

Anh thuê một trang trại nhỏ, nhỏ lắm, vì hai bố con chẳng giàu có gì. Chỉ có hai bố con với một đứa ở gái, một con bé mười lăm tuổi nấu súp, cho gà ăn, vắt sữa bò và đánh bơ. Họ sống chật vật, dù Xê-de là một người làm ruộng giỏi. Nhưng họ không có đủ đất, đủ gia súc để kiếm được hơn mức cần thiết.

Ông già không làm lụng gì nữa. Buồn bã như mọi người điếc, đau nhức khắp mình, còng lưng, vẹo vọ, lão chống gậy đi khắp đồng, nhìn súc vật và người ta bằng con mắt cau có và ngờ vực. Thỉnh thoảng lão ngồi xuống bờ một con mương và cứ ở đó, chẳng nhúc nhích, hàng giờ liền, nghĩ mông lung về những chuyện đã làm lão bận tâm cả đời: giá trứng, giá thóc, nắng và mưa làm hỏng hay làm tốt mùa màng. Và cái tấm thân già bị bệnh thấp khớp hành hạ ấy vẫn còn uống hơi ẩm của đất, như đã uống suốt bảy mươi năm hơi ẩm từ những bức tường trong căn nhà tranh thấp lè tè, cũng lợp bằng rạ ẩm.

Chập tối lão về, ngồi vào chỗ của mình ở đầu bàn trong bếp. Khi người ta đặt trước mặt lão cái nồi đất nung đựng súp, lão ôm lấy nó bằng mấy ngón tay quặp như đã mang sẵn hình cái nồi tròn, và lão hơ tay vào đó, mùa đông cũng như mùa hè, trước khi bắt đầu ăn, để không phí một tí gì: không phí một chút hơi ấm nào từ lửa, thứ đắt tiền, không phí một giọt súp nào đã bỏ mỡ bỏ muối vào, không phí một mẩu bánh nào làm từ lúa mì.

Rồi lão leo thang lên một cái gác xép, nơi lão có tấm đệm rơm, còn cậu con trai ngủ ở dưới, trong một cái hốc giống như hốc tường cạnh lò sưởi, và con bé đi ở thì chui vào một thứ hầm, một cái lỗ tối om ngày xưa dùng để chứa khoai tây.

Xê-de và bố gần như chẳng bao giờ nói chuyện với nhau. Chỉ thỉnh thoảng, khi phải bán một vụ mùa hay mua một con bê, anh con trai mới hỏi ý kiến ông già. Anh khum hai bàn tay làm loa và gào lý lẽ của mình vào đầu lão. Lão A-ma-blơ tán thành hay phản đối bằng một giọng chậm rãi và rỗng tuếch phát ra từ đáy bụng.

Vậy là một buổi tối, Xê-de lại gần lão như thể sắp bàn chuyện mua một con ngựa hay một con bò tơ, và đã hét hết sức vào tai lão rằng anh định cưới Xê-lét-xtơ Lê-véc.

Thế là ông bố nổi giận. Vì sao? Vì đạo đức chăng? Hẳn là không. Ở đồng quê, chuyện trinh tiết của một cô gái chẳng mấy quan trọng. Nhưng thói hà tiện của lão, cái bản năng dành dụm sâu xa và hung dữ của lão, đã nổi loạn trước ý nghĩ con trai mình sẽ nuôi một đứa con không phải do chính nó đẻ ra. Lão chợt nghĩ ngay, chỉ trong một giây, đến tất cả những bát súp mà thằng nhỏ sẽ nuốt trước khi nó làm được việc gì có ích trong trại. Lão đã tính hết những cân bánh mì, những lít rượu táo mà thằng ranh sẽ ăn sẽ uống cho đến năm nó mười bốn tuổi. Và một cơn giận điên cuồng bùng lên trong lão đối với Xê-de, đứa chẳng nghĩ gì đến những chuyện đó.

Lão đã đáp lại, với một giọng to khác thường:

- Mày mất trí rồi hay sao?

Thế là Xê-de bắt đầu kể ra các lý lẽ của mình, kể các đức tính của Xê-lét-xtơ, chứng minh rằng cô sẽ làm ra gấp trăm lần những gì đứa bé tốn kém. Nhưng ông già thì nghi ngờ mấy cái đức tính kia, còn sự có mặt của thằng nhỏ thì lão không thể nghi ngờ. Và lão đáp lại, liên hồi, không giải thích thêm:

- Tao không chịu! Tao không chịu! Tao còn sống thì chuyện ấy không xong đâu!

Và đã ba tháng nay hai bố con cứ giậm chân tại chỗ như thế, chẳng ai chịu nhả ra, mỗi tuần ít nhất một lần lại cãi nhau đúng chuyện ấy, với đúng những lý lẽ ấy, đúng những lời ấy, đúng những cử chỉ ấy, và cũng vô ích đúng như thế.

Chính lúc đó Xê-lét-xtơ đã khuyên Xê-de đi nhờ cha xứ giúp.

Về đến nhà, anh nông dân thấy bố đã ngồi vào bàn, vì chuyến đến nhà xứ làm anh về muộn. Hai bố con ăn tối trong im lặng, ngồi đối diện nhau. Sau món súp, họ ăn một ít bơ phết bánh mì và uống một cốc rượu táo. Rồi họ ngồi yên trên ghế, gần như trong bóng tối, vì con bé đi ở đã mang cây nến đi để rửa thìa, lau cốc và thái sẵn những mẩu bánh cho bữa sáng tinh mơ.

Có tiếng gõ cửa, cánh cửa mở ra ngay, và ông linh mục xuất hiện. Ông già ngước nhìn ông bằng đôi mắt lo lắng, đầy ngờ vực. Linh cảm có chuyện chẳng lành, lão đã toan leo thang lên gác thì cha Ra-phanh đặt tay lên vai lão và gào sát vào thái dương lão:

- Tôi có chuyện cần nói với bác, bác A-ma-blơ.

Xê-de đã biến mất, nhân lúc cửa còn để mở. Anh không muốn nghe, anh sợ quá. Anh không muốn hy vọng của mình vỡ vụn thêm sau mỗi lần ông bố bướng bỉnh từ chối. Anh thà biết sự thật một lần cho xong, tốt hay xấu, để sau. Và anh đi vào bóng đêm. Đó là một đêm không trăng, không sao, một trong những đêm mù sương mà không khí như nhầy nhụa hơi ẩm. Một mùi táo mơ hồ lởn vởn quanh các sân trại, vì đó là mùa người ta nhặt những quả táo chín sớm nhất. Khi Xê-de đi men theo tường các chuồng bò, qua những ô cửa hẹp chúng phả ra mùi ấm của những con vật đang ngủ trên ổ phân. Dưới chân các chuồng ngựa, anh nghe tiếng giậm chân của những con ngựa còn đứng, và tiếng hàm chúng giật, nhai cỏ khô trong máng.

Anh cứ đi thẳng, vừa đi vừa nghĩ đến Xê-lét-xtơ. Trong đầu óc đơn sơ ấy, nơi ý nghĩ hầu như chỉ là những hình ảnh sinh ra trực tiếp từ đồ vật, những ý nghĩ yêu đương chỉ hiện ra dưới hình một cô gái to cao, đỏ au, đứng giữa con đường trũng, tay chống nạnh mà cười.

Chính trong dáng ấy anh đã nhìn thấy cô vào cái ngày anh bắt đầu thèm muốn cô. Anh quen cô từ nhỏ, nhưng chưa bao giờ, như buổi sáng hôm ấy, anh để ý đến cô. Họ trò chuyện dăm phút, rồi anh đi. Vừa đi anh vừa lẩm bẩm:

- Trời ơi, đẹp gái thật. Tiếc là đã lỡ dại với Víc-to.

Anh nghĩ đến chuyện đó tới tận tối, rồi cả ngày hôm sau nữa.

Khi gặp lại cô, anh thấy cái gì như cù vào đáy cổ họng, như thể có ai thọc một cái lông gà trống qua miệng xuống tận ngực. Và từ đó, mỗi lần ở gần cô, anh lại ngạc nhiên về cái cảm giác nhột nhạt bồn chồn cứ trở lại hoài ấy.

Ba tuần sau anh quyết cưới cô, vì anh mê cô quá. Anh không nói được cái sức mạnh ấy từ đâu ra, nhưng anh diễn tả nó bằng câu: "Tôi bị nó ám rồi", như thể anh mang trong mình nỗi thèm muốn cô gái ấy, một nỗi thèm sai khiến anh như một quyền lực của địa ngục. Anh chẳng bận tâm mấy đến chuyện lỡ dại của cô. Mặc kệ, sau cùng thì cái đó có làm cô hư hỏng gì đâu. Và anh cũng chẳng giận gì Víc-to Lơ-cốc.

Nhưng nếu cha xứ không thành công thì anh sẽ làm gì? Anh không dám nghĩ tới, nỗi lo ấy hành hạ anh quá.

Anh đã đến nhà xứ, ngồi xuống bên cái hàng rào gỗ nhỏ để chờ ông linh mục về. Anh ngồi đó có lẽ đã được một tiếng thì nghe có tiếng chân trên đường. Dù đêm rất tối, anh cũng nhận ra cái bóng còn đen hơn của chiếc áo chùng.

Anh đứng bật dậy, hai chân rã rời, không dám nói, không dám biết.

Ông linh mục trông thấy anh và vui vẻ nói:

- Thế nào, con trai, xong rồi đấy.

Xê-de lắp bắp:

- Xong rồi... Không thể nào!

- Thật đấy, con ạ, nhưng chẳng dễ dàng gì. Bố con đúng là con lừa già!

Anh nông dân nhắc mãi:

- Không thể nào!

- Thật mà. Trưa mai đến gặp cha để định ngày rao hôn phối.

Anh chàng chộp lấy bàn tay cha xứ. Anh nắm chặt, lắc lấy lắc để, bóp muốn nát, miệng lắp bắp:

- Thật à... Thật à... Thật à cha... Xin thề trên danh dự người lương thiện... chủ nhật cha sẽ thấy con... đến nghe cha giảng.

— Hết chương 1 —