Người đầy tớ của Tiêu Dĩnh Sĩ

Chương 1: Người đầy tớ của Tiêu Dĩnh Sĩ

Chó ngựa còn biết thương chủ, huống chi là người. Làm đầy tớ một ngày thì thân là của chủ, tình ơn như cha con, danh phận như vua tôi. Chủ mà ngược đãi đầy tớ thì không phải đạo, đầy tớ mà lừa chủ thì hỏng luân thường. Làm được người đầy tớ có nghĩa là người dân lương thiện, thịnh suy không đổi tiết, sử sách có thể ghi truyền.

Đời Đường Huyền Tông có một vị quan họ Tiêu, tên Dĩnh Sĩ, tự Mậu Đĩnh, người Lan Lăng. Từ nhỏ ông đã thông minh hiếu học, thông hiểu ba đạo chín dòng, xuyên suốt bách gia chư tử, trên thì thiên văn, dưới thì địa lý, chẳng gì không thông, chẳng gì không biết. Thật là trong bụng sách chứa năm xe, dưới ngòi bút câu cao nghìn thuở. Mới mười chín tuổi đã đỗ khoa cao, danh vang triều dã, là một tài tử học rộng.

Trong nhà ông có một người đầy tớ tên Đỗ Lượng. Đỗ Lượng từ khi Tiêu Dĩnh Sĩ mới mấy tuổi đã hầu hạ trong thư phòng. Hễ sai bảo gì là hăng hái xông lên, nước lửa cũng không tránh, trong người chẳng có nửa đồng riêng. Lúc hầu Tiêu Dĩnh Sĩ đọc sách, chẳng đợi dặn, đã tự tìm trăm cách sắm sẵn hoa quả đồ ăn dâng lên. Có khi pha chén trà cho chủ tỉnh táo, có khi hâm chén rượu cho chủ đỡ mệt. Cả đêm hầu đến sáng, chưa từng ngủ gật lần nào. Thấy Tiêu Dĩnh Sĩ đọc đến chỗ đắc ý, ông đứng bên cũng mừng lắm.

Tiêu Dĩnh Sĩ thứ gì cũng tốt, điều gì cũng đẹp, chỉ có hai tật. Tật thứ nhất là cậy tài khinh người, chẳng coi ai ra gì. Vừa bước vào quan trường đã xúc phạm tể tướng đương triều. Tể tướng mà là người có độ lượng thì còn tha được, đằng này lại xúc phạm đúng Lý Lâm Phủ, kẻ ghen tài bậc nhất. Lý Lâm Phủ có biệt hiệu là Lý mèo, ngày thường không biết hại bao nhiêu đại thần, là tay đao phủ giết người không thấy máu. Lại đi chọc hắn, hắn chịu bỏ qua dễ dàng sao? Bị hắn giở chút mưu nhỏ, suýt mất cả mạng. May nhờ thầy chấm thi cứu, chỉ bị cách chức, ngồi ở nhà.

Tật thứ hai là tính nóng như một đống lửa. Một câu không hợp đã nổi giận như sấm, hai thái dương giật thình thịch. Đầy tớ hơi có sai sót là đánh. Cách đánh của ông lại khác người. Khác thế nào? Người khác trị đầy tớ trong nhà ắt tính tội nặng nhẹ, lấy cái gậy, sai người đánh, hoặc mười gậy hoặc hai mươi gậy, có phân nặng nhẹ. Chỉ có Tiêu Dĩnh Sĩ chẳng kể việc lớn nhỏ, hơi chạm vào tính ông là quát mắng liền, cũng chẳng cần gậy, cũng chẳng cần người đánh, tự nhảy dậy, túm lấy vật ngã, tiện tay vớ món đồ gì đó, đánh tới tấp vào đầu vào mặt. Mặc ai khuyên can cũng chẳng nghe, phải đánh đến hả giận. Nếu chưa vừa ý, còn cắn mấy miếng mới thôi. Vì dữ dằn như thế, đầy tớ sợ hãi bỏ trốn hết, chỉ còn lại một mình Đỗ Lượng.

Nói ra thì Tiêu Dĩnh Sĩ chỉ còn mỗi một người đầy tớ ấy, việc gì cũng nên dễ dãi mới phải. Ngờ đâu tính trời sinh, khí quen dùng, tay quen đánh, chẳng sửa được chút nào, vẫn làm như cũ. Trước đầy tớ đông, còn đánh người này thì sót người kia. Đến khi trơ trọi chỉ còn Đỗ Lượng, lại càng bị đánh nhiều hơn. Nói đến Đỗ Lượng gặp người chủ khó chiều như thế, cũng nên học mọi người bỏ đi cho rồi, vậy mà ông lại không rời nửa bước, cam lòng chịu phạt. Thường bị đánh đến da toác thịt bong, đầu vỡ máu chảy, cũng chẳng có chút ý hối, chẳng một lời oán. Bị đánh xong đứng dậy, sửa lại áo, nén đau, vẫn đứng bên hầu như cũ.

Người kể chuyện ơi, theo lời anh thì người đầy tớ như Đỗ Lượng đừng nói nghìn người chọn một, đi khắp thiên hạ cũng chẳng tìm ra người thứ hai. Mà Tiêu Dĩnh Sĩ có phải đèn da sơn đen, ống tre nhét bùn, kẻ ngu chẳng thông một lỗ nào đâu. Ông là người đỗ đạt, đứng trong hàng quan triều, đọc rách vạn quyển, là bậc tài hiểu lý, lẽ nào chẳng biết phải trái, cứ đánh bừa, chẳng có chút lòng nhân hối cải sao? Các vị có điều chưa biết. Người ta vẫn nói: non sông dễ đổi, bản tính khó dời. Tiêu Dĩnh Sĩ ngày thường vốn quý Đỗ Lượng cẩn thận ngoan ngoãn, đánh xong thì rất hối hận: "Đứa đầy tớ này theo ta nhiều năm, chẳng có lỗi gì lớn, sao cứ đánh nó tàn nhẫn thế? Từ nay quyết không được thế nữa!" Đến lúc nổi tính, bất giác tay chân lại tự nhiên giáng xuống người ông. Cũng chẳng nên trách riêng Tiêu Dĩnh Sĩ nóng tính. Ai bảo Đỗ Lượng vừa nghe tiếng quát đã như quỷ con thấy Chung Quỳ, phịch một cái hai chân đã quỳ xuống đất. Tiêu Dĩnh Sĩ vốn ưa đánh người, thấy ông bày sẵn thế để đánh, tất nhiên phải đánh cho mấy cái.

Đỗ Lượng có một người em họ xa tên Đỗ Minh, ở ngay bên trái nhà họ Tiêu. Thấy anh thường bị đánh đến thế, trong lòng tức không chịu được, bèn xui Đỗ Lượng:

— Phàm làm đầy tớ là vì nhà nghèo sức yếu, khó tự lập, nên mới nương nhờ nhà người. Một là mong có sẵn áo mặc, hai là mong chủ có ngày phát đạt, dắt mình theo được vẻ vang, kiếm chác được ít, gây dựng chút cơ nghiệp nhỏ, sống vui nửa đời sau. Như anh bây giờ theo cái anh đồ nghèo ấy, sớm tối vất vả hầu hạ, hết lòng hết sức, chẳng thấy chút lợi gì, chỉ chuốc lấy nhục nhã đau đớn. Người không biết phải trái như thế, theo làm gì? Nhà ông ta bao nhiêu người còn chẳng ở nổi, đều bỏ đi cả. Sao anh không bỏ ông ta, tìm đường khác? Bao nhiêu kẻ không bằng anh, vào được nhà quan lớn, ăn ngon mặc đẹp, còn kiếm được một hai quan. Ra trước cửa nha môn, ai mà chẳng nịnh? Bên này vừa gọi: "Bác Mỗ, có việc nhỏ phiền bác." Chưa kịp đáp, bên kia lại gọi: "Bác Mỗ, tôi cũng có việc nhờ." Thật là tiếp không xuể, sướng biết bao. Người như anh, bụng hiểu biết, bút lại khá, làm người lại hiền hậu cẩn thận, vào nhà quyền thế, sợ gì không được trọng dụng? Cái anh đồ nghèo của anh tuy đỗ tiến sĩ, vừa mở hàng đã đối đầu với Lý thừa tướng, bị hắn đẩy về ngồi nhà, chắc chẳng có ngày ra làm quan nữa, có gì mà không bỏ được, cứ phải dây dưa với ông ta?

Đỗ Lượng nói:

— Những chuyện ấy anh há không biết? Nếu có ý ấy thì đã đi từ nhiều năm rồi, đâu đợi em hôm nay khuyên. Người xưa nói: tôi hiền chọn chúa mà thờ, chim khôn chọn cây mà đậu. Đầy tớ tuy hèn cũng phải chọn người chủ tốt. Như chủ anh chỉ có tính nóng nảy. Ngoài điều ấy ra, chỉ sợ bỏ ông ấy rồi chẳng tìm đâu được người thứ hai!

Đỗ Minh nói:

— Khắp thiên hạ vô số quan lại tể tướng, nhà quyền quý giàu sang, lẽ nào lại không bằng ông chủ quan nghèo của anh?

Đỗ Lượng nói:

— Họ có chẳng qua hai thứ là tước vị và vàng bạc.

Đỗ Minh nói:

— Chỉ hai thứ ấy là đủ rồi, còn muốn gì nữa?

Đỗ Lượng nói:

— Tước vị là thứ phù hoa hão, vàng bạc là thứ hôi bẩn, có gì mà quý? Sao bằng chủ anh tài cao học rộng, cầm bút lên chốc lát vạn lời, chẳng cần viết nháp. Thật là mây khói quấn quýt, rực rỡ muôn màu. Anh quyến luyến không nỡ rời, chỉ vì yêu điều ấy thôi!

Đỗ Minh nghe anh nói yêu tài học của chủ, bất giác cười ha hả:

— Thế em hỏi anh, anh đã yêu tài học của ông ta, đến lúc đói có đem ra làm cơm ăn được, lúc rét có làm áo mặc được không?

Đỗ Lượng nói:

— Em lại nói đùa, tài học ở trong bụng ông ấy, sao cứu được cái đói rét của anh?

Đỗ Minh nói:

— Thì ra đã chẳng cứu được đói, cũng chẳng che được rét, yêu làm gì? Bây giờ kẻ có tước vị còn chỉ thích xu quyền phụ thế, chẳng ai chịu thương tài tiếc học. Anh với em là kẻ dưới, chỉ cần được ăn no mặc ấm, kiếm ít tiền làm nhà, ấy là bổn phận. Lại cứ viển vông thế, yêu tài học gì, cam lòng chịu đánh mắng, chẳng phải là ngốc sao!

Đỗ Lượng cười:

— Vàng bạc số anh không mang theo, chẳng mong chuyện ấy, chỉ cứ giữ như cũ thôi.

Đỗ Minh nói:

— Chắc là bị đánh chưa đủ đau, nên còn muốn chịu gậy của ông ta.

Đỗ Lượng nói:

— Đa tạ em có lòng thương anh. Nhưng anh yêu cái tài học uyên bác ấy, dẫu bị đánh chết cũng cam lòng hầu hạ ông ấy.

Rồi không nghe lời Đỗ Minh, vẫn theo Tiêu Dĩnh Sĩ.

Không ngờ hôm nay một trận đấm, mai một trận gậy, đánh chưa được mấy năm, Đỗ Lượng bị đánh đến khắp người đau nhức, miệng nôn ra máu, thành chứng lao do thương tích. Lúc đầu còn gắng gượng hầu hạ, sau chịu không nổi, nửa nằm nửa ngồi. Lại qua ít lâu thì nằm liệt giường. Tiêu Dĩnh Sĩ thấy ông nôn ra máu, biết rõ là do đánh mà ra, trong lòng hối hận vô cùng. Còn mong ông khỏi, mời thầy chữa chạy, tự tay sắc thuốc đưa nước. Kéo dài được hai tháng thì ông mất. Tiêu Dĩnh Sĩ nhớ đến cái tốt ngày thường của ông, khóc mãi, sắm áo quan chôn cất.

Tiêu Dĩnh Sĩ ngày thường quen được Đỗ Lượng hầu hạ, ông chết rồi thì rất bất tiện. Nhờ người đi tìm khắp nơi người hầu, nhưng tiếng đánh người của ông đã đồn ra, ai chịu theo? Dẫu có người chịu theo, ông cũng không vừa ý. Có khi đọc sách đến lúc quên mình, còn tưởng Đỗ Lượng đứng bên, ngẩng lên không thấy, bèn gấp sách mà khóc.

Về sau Tiêu Dĩnh Sĩ biết được ngày trước Đỗ Lượng không nghe những lời của Đỗ Minh, bất giác nghẹn ngào trong ngực, nước mắt tuôn như suối, kêu lên một tiếng:

— Đỗ Lượng ơi! Ta đọc sách cả đời, chẳng gặp được người nào thương tài, suốt đời lưu lạc. Ai ngờ chính ngươi lại là tri kỷ của ta, mà ta lại có mắt không tròng, uổng mạng ngươi, là tội của ta!

Lời chưa dứt, máu tươi trong miệng phun ra, từ đó cũng mắc bệnh nôn ra máu. Ông đốt hết sách vở, miệng cứ gọi mãi Đỗ Lượng, ốm mấy tháng rồi cũng qua đời, trăng trối dặn dời mộ Đỗ Lượng về chôn chung với mình. Người đời có thơ than: đút lót chạy chọt thì bước nào cũng đi trước, tài cao có mấy người thương; người đứng đường quyền mà như Đỗ Lượng, thì nơi cỏ nội đâu còn người hiền bị bỏ sót.

Người kể chuyện xin thưa, Đỗ Lượng yêu tài mến chủ quả là người lạ nghìn đời. Nhưng xem ra rốt cuộc vẫn còn chút cổ hủ, chưa hoàn toàn đẹp. Còn có chuyện khác lạ hơn, xin kể ra đây. Các vị cứ ngồi yên, đừng sốt ruột. Chuyện nhỏ vừa kể chỉ là truyện mở đầu, chưa nói đến truyện chính. Truyện chính cũng là một người đầy tớ, nhưng khác hẳn Đỗ Lượng. Ông một mình giúp bà chủ goá bụa côi cút gây dựng nên cơ nghiệp to bằng trời, lo cho bà chủ gả ba cô con gái, cưới vợ cho hai cậu chủ nhỏ, đến lúc chết chẳng có nửa đồng riêng, đến nay tên còn ghi trong sử sách. Để kẻ kể chuyện thong thả kể ra, khuyên những người làm đầy tớ ở đời cũng học theo mà hết lòng hết sức giúp nhà chủ, để lại tiếng thơm, đừng học kẻ vong ân phản chủ, đuôi to không vẫy được, bị người đời phỉ nhổ.

— Hết chương 1 —