Lão Toa-nơ

Mười dặm quanh vùng, ai cũng biết lão Toa-nơ. Lão Toa-nơ béo, Toa-nơ Rượu Ngon, tên thật là Ăng-toan Ma-sơ-blê, biệt danh Bru-lô, chủ quán rượu ở xóm Tuốc-nơ-văng.

Chính lão đã làm cho cái xóm ấy nổi tiếng. Đó là một xóm nghèo nằm khuất trong một nếp gấp của thung lũng chạy xuống biển, vỏn vẹn mười ngôi nhà Noóc-măng-đi có hào và cây vây quanh.

Những ngôi nhà ấy nép mình trong cái khe đầy cỏ và cây kim tước, sau khúc quanh đã cho chỗ này cái tên Tuốc-nơ-văng, nghĩa là chỗ gió quẩn. Chúng như đã tìm chỗ trú trong cái hốc ấy, giống những con chim nấp vào luống cày những ngày bão lớn. Trú tránh gió biển, gió khơi, thứ gió cứng và mặn, gặm mòn và thiêu đốt như lửa, làm khô héo và tàn phá như sương giá mùa đông.

Nhưng cả cái xóm ấy cứ như là của riêng ông Ăng-toan Ma-sơ-blê, tức Bru-lô, mà người ta cũng hay gọi là Toa-nơ, hay Toa-nơ Rượu Ngon, vì lão có một câu nói cửa miệng:

"Rượu ngon của tôi là số một nước Pháp."

Rượu ngon của lão, dĩ nhiên, là rượu cô-nhắc.

Đã hai mươi năm nay lão cho cả vùng uống rượu ngon và rượu đốt của lão. Hễ ai hỏi:

"Bọn tui uống cái gì đây, ông Toa-nơ?"

Là lão trả lời, chẳng bao giờ khác:

"Một ly rượu đốt, con rể ạ. Nó hâm nóng ruột gan, nó gột sạch cái đầu. Chẳng có gì tốt cho thân thể hơn."

Lão còn có thói gọi tất cả mọi người là "con rể", dù chưa bao giờ lão có đứa con gái nào đã gả chồng hay sắp gả chồng.

Ồ phải, người ta biết lão Toa-nơ Bru-lô lắm, người béo nhất tổng, mà cả huyện cũng chẳng ai béo bằng. Căn nhà nhỏ của lão trông chật và thấp đến buồn cười so với thân hình lão. Thấy lão đứng ở ngưỡng cửa, nơi lão đứng suốt ngày này qua ngày khác, người ta tự hỏi không biết lão làm cách nào chui vào được trong nhà. Ấy thế mà lão vẫn vào, mỗi lần có khách tới uống, vì Toa-nơ Rượu Ngon đương nhiên được mời một ly nhỏ trên mọi thứ người ta uống ở quán lão.

Quán của lão treo biển "Nơi Bạn Bè Hẹn Gặp", và quả thật lão Toa-nơ là bạn của cả vùng. Người ta từ Phê-cam, từ Mông-ti-vi-li-ê kéo đến để gặp lão, để nghe lão nói mà cười, vì cái ông béo ấy có thể làm cho cả tấm bia mộ cũng phải phì cười. Lão có cái tài trêu người ta mà người ta không giận. Lão nheo mắt để nói những gì lão không nói ra. Những lúc khoái chí, lão vỗ đùi đen đét, khiến người ta bật cười từ trong bụng, có muốn nhịn cũng không nhịn được. Mà chỉ nhìn lão uống thôi cũng đã là một trò lạ. Ai mời bao nhiêu lão uống bấy nhiêu, thứ gì cũng uống, mắt ánh lên một niềm vui ranh mãnh, niềm vui nhân đôi: trước là được thoả miệng, sau là được gom những đồng xu to tướng nhờ chính cái sự thoả miệng ấy.

Bọn hay đùa trong vùng hỏi lão:

"Sao ông không uống luôn nước biển cho rồi, ông Toa-nơ?"

Lão đáp:

"Có hai điều cản tui. Một là nó mặn. Hai là phải đóng nó vào chai đã, vì cái bụng tui đâu có gập lại được mà cúi xuống uống cái bát ấy!"

Rồi còn phải nghe lão cãi nhau với vợ nữa chứ! Đúng là một vở hài kịch, người ta sẵn lòng bỏ tiền mua vé mà xem. Lấy nhau ba mươi năm, ngày nào họ cũng cãi nhau. Có điều Toa-nơ thì cười, còn bà vợ thì nổi khùng. Bà là một mụ nhà quê cao lêu nghêu, bước dài như chân cò, trên cái thân gầy và lép là một cái đầu như con cú đang giận. Bà suốt ngày nuôi gà trong cái sân nhỏ sau quán, và bà nổi tiếng là người vỗ béo gà vịt khéo nhất vùng.

Ở Phê-cam, nhà nào sang trọng mở tiệc, muốn bữa ăn được khen thì phải có một con gà do bà Toa-nơ nuôi.

Nhưng bà sinh ra đã cáu kỉnh, và lớn lên vẫn cáu kỉnh với tất cả. Bà giận cả thiên hạ, nhưng giận nhất là ông chồng. Bà giận vì ông vui tính, vì ông nổi tiếng, vì ông khoẻ mạnh, vì ông béo tốt. Bà chửi ông là đồ vô tích sự, vì ông kiếm ra tiền mà chẳng phải làm gì. Bà chửi ông là đồ phàm ăn, vì ông ăn và uống bằng mười người thường. Chẳng có ngày nào bà không tuyên bố, mặt hằm hằm:

"Đem nó nhốt vào chuồng lợn chẳng phải hợp hơn sao? Toàn mỡ là mỡ, nhìn mà lộn cả ruột!"

Rồi bà hét thẳng vào mặt ông:

"Cứ chờ đấy, chờ một tí thôi. Rồi xem chuyện gì xảy ra, rồi xem! Rồi nó sẽ nổ tung như cái bao thóc, cái đồ phì nộn này!"

Toa-nơ cười hết cỡ, vỗ bụng mà đáp:

"Ê, bà mẹ gà, bà tấm ván mỏng của tui ơi, bà thử vỗ béo gà được như thế này xem nào. Thử xem nào."

Rồi lão xắn tay áo lên, chìa ra cánh tay khổng lồ:

"Đây này, cái cánh gà đây này, bà ơi, cái cánh gà đây này."

Thế là khách uống đấm tay xuống bàn mà cười ngặt nghẽo, giậm chân thình thịch xuống nền đất, khạc nhổ xuống đất trong cơn vui sướng như điên.

Bà già tức điên lại bắt đầu:

"Chờ một tí thôi... chờ một tí thôi... rồi xem chuyện gì xảy ra... rồi nó sẽ nổ tung như cái bao thóc..."

Rồi bà bỏ đi, giận dữ, giữa tràng cười của đám bợm rượu.

Quả thật, Toa-nơ trông đến là lạ lùng, vì lão đã thành ra quá to, quá béo, đỏ gay và thở phì phò. Lão là một trong những sinh vật khổng lồ mà thần chết như muốn đùa giỡn, bằng những mưu mẹo, những trò vui, những ngón xảo trá hề hước, khiến cho công việc tàn phá chậm rãi của nó trở nên buồn cười không cưỡng nổi. Với người khác, cái con mụ thần chết ấy hiện ra trong mái tóc bạc, trong vẻ gầy guộc, trong những nếp nhăn, trong cái sự sa sút mỗi ngày một rõ, khiến người ta rùng mình mà nói: "Trời ạ, sao ông ấy thay đổi nhiều thế!" Nhưng với lão này thì nó lại thích vỗ béo, thích biến lão thành một thứ quái dị và tức cười, tô lão đỏ tía rồi xanh lè, thổi phồng lão lên, cho lão cái vẻ khoẻ mạnh hơn người. Những biến dạng mà nó gây ra cho mọi sinh vật, ở lão lại hoá thành đáng cười, khôi hài, vui mắt, chứ không ghê rợn và đáng thương.

"Chờ một tí thôi, chờ một tí thôi," bà Toa-nơ cứ nhắc đi nhắc lại, "rồi xem chuyện gì xảy ra."

Rồi chuyện xảy ra thật. Toa-nơ bị trúng gió và nằm liệt. Người ta đặt cái thân khổng lồ ấy nằm trong căn buồng nhỏ sau bức vách của quán, để lão nghe được người ta nói bên ngoài và chuyện trò với bạn bè, vì đầu óc lão vẫn còn tỉnh táo, chỉ có cái thân, một cái thân khổng lồ không sao lay, không sao nhấc nổi, là bất động. Những ngày đầu, người ta còn hi vọng đôi chân to tướng của lão sẽ có lại chút sức lực, nhưng hi vọng ấy chẳng bao lâu tắt hẳn. Toa-nơ Rượu Ngon nằm lì trên giường cả ngày lẫn đêm. Mỗi tuần người ta mới dọn giường cho lão một lần, phải nhờ bốn người hàng xóm nắm lấy bốn chân tay mà nhấc ông chủ quán lên, trong lúc người ta lật tấm nệm rơm.

Thế mà lão vẫn vui, có điều là một kiểu vui khác, rụt rè hơn, khiêm tốn hơn, với những nỗi sợ như của đứa trẻ con trước bà vợ suốt ngày chí chóe:

"Nó đấy, cái đồ phàm ăn to xác, nó đấy, đồ vô tích sự, đồ lười chảy thây, đồ bợm rượu béo ị! Hay ho chưa, hay ho chưa!"

Lão không cãi lại nữa. Lão chỉ nheo mắt sau lưng mụ già, rồi trở mình trên giường, cái cử động duy nhất lão còn làm được. Lão gọi trò ấy là quay "về hướng bắc", hay quay "về hướng nam".

Bây giờ thú tiêu khiển lớn nhất của lão là nghe chuyện ở ngoài quán, và nói chuyện xuyên qua bức tường. Hễ nhận ra giọng bạn bè là lão gọi:

"Ê, con rể, Xê-lét-xtanh đấy hả?"

Và Xê-lét-xtanh Ma-loa-den trả lời:

"Tui đây, ông Toa-nơ. Sao, đã phi nước kiệu lại được chưa, con thỏ béo?"

Toa-nơ Rượu Ngon đáp:

"Phi nước kiệu thì chưa. Nhưng tui chưa sút cân đâu, cái thùng vẫn còn tốt."

Chẳng bao lâu, lão cho gọi những người thân nhất vào buồng, và người ta ngồi bầu bạn với lão, dù lão buồn rầu thấy họ uống mà mình không được uống. Lão cứ nói đi nói lại:

"Đó là cái làm tui đau lòng, con rể ạ, không được nếm rượu ngon của tui nữa, trời đất ơi. Chuyện khác thì tui cóc cần, nhưng không được uống thì đau lòng lắm."

Rồi cái đầu cú vọ của bà Toa-nơ hiện ra ở cửa sổ. Bà gào:

"Xem kìa, xem nó kìa, cái đồ lười chảy thây bây giờ, phải cho ăn, phải tắm rửa, phải lau chùi như lau con lợn."

Khi bà già khuất đi, thỉnh thoảng một con gà trống lông đỏ nhảy lên bậu cửa sổ, đưa con mắt tròn tò mò nhìn vào buồng, rồi gáy một tiếng thật vang. Thỉnh thoảng lại có một hai con gà mái bay vào tận chân giường, tìm vụn bánh dưới đất.

Chẳng bao lâu, bạn bè của Toa-nơ Rượu Ngon bỏ cả phòng quán, chiều nào cũng vào ngồi chuyện gẫu quanh giường ông béo. Nằm một chỗ là thế, cái lão hay pha trò ấy vẫn làm họ vui. Lão có thể làm cho cả quỷ sứ phải bật cười, cái lão ranh mãnh ấy. Có ba người ngày nào cũng tới. Xê-lét-xtanh Ma-loa-den, cao gầy, hơi vẹo vọ như thân cây táo. Prô-xpe Oóc-la-vin, nhỏ thó, khô đét, mũi như mũi chồn, tinh quái, láu cá như cáo. Và Xê-de Pô-men, chẳng bao giờ nói một lời, nhưng vẫn thấy vui như ai.

Người ta khiêng ở ngoài sân vào một tấm ván, đặt lên mép giường, rồi chơi đô-mi-nô, dĩ nhiên rồi, và đánh những ván ra trò, từ hai giờ chiều đến sáu giờ.

Nhưng bà Toa-nơ chẳng mấy chốc trở nên không ai chịu nổi. Bà không chịu được cảnh ông chồng to xác lười chảy thây vẫn còn được giải trí, nằm trên giường mà chơi đô-mi-nô. Hễ thấy một ván bài bắt đầu là bà lao vào như điên, hất đổ tấm ván, vơ lấy bộ quân, mang ra ngoài quán, rồi tuyên bố rằng nuôi cái đồ mỡ lợn ngồi không ấy đã là quá lắm rồi, còn phải nhìn nó vui chơi như thể chọc tức thiên hạ nghèo khổ phải làm lụng suốt ngày.

Xê-lét-xtanh Ma-loa-den và Xê-de Pô-men cúi đầu, nhưng Prô-xpe Oóc-la-vin thì khích bà già, lấy những cơn giận của bà làm trò vui.

Một hôm, thấy bà bực tức hơn thường lệ, anh ta bảo:

"Ê, bà ơi, bà có biết tui mà là bà thì tui làm gì không?"

Bà đợi anh ta giải thích, dán con mắt cú vọ vào anh ta.

Anh ta nói tiếp:

"Ông nhà bà ấy mà, ông ấy nóng như cái lò, có ra khỏi giường bao giờ đâu. Thế thì tui ấy à, tui sẽ bắt ông ấy ấp trứng."

Bà đứng sững sờ, tưởng người ta chế giễu mình, nhìn trân trân bộ mặt gầy gò ranh mãnh của gã nông dân. Gã nói tiếp:

"Tui sẽ đặt năm quả bên nách này, năm quả bên nách kia, cùng ngày tui cho một con gà mái ấp. Thế là trứng nở như nhau. Nở xong, tui đem lũ gà con của ông nhà sang cho con gà mái của bà nuôi. Thế là bà có thêm cả đàn gà, bà ạ!"

Bà già ngẩn người ra, hỏi:

"Thế mà cũng được à?"

Gã đáp:

"Được không ấy à? Sao lại không được? Người ta còn ấp được trứng trong cái hộp hâm nóng kia mà, thì ấp trong giường có gì là khó."

Bà sững người trước lý lẽ ấy, rồi bỏ đi, trầm ngâm và nguôi giận.

Tám ngày sau, bà bước vào buồng Toa-nơ, cái tạp dề đầy trứng. Bà bảo:

"Tao vừa cho con gà vàng vào ổ với mười quả trứng. Đây là mười quả cho mày. Liệu mà đừng làm vỡ."

Toa-nơ hốt hoảng hỏi:

"Bà muốn gì?"

Bà đáp:

"Tao muốn mày ấp, đồ vô tích sự."

Thoạt tiên lão cười. Rồi thấy bà cứ khăng khăng, lão nổi giận, lão chống cự, lão nhất quyết không cho nhét vào dưới đôi cánh tay to tướng của mình cái giống gà con mà hơi nóng của lão sẽ làm cho nở ra.

Nhưng mụ già điên tiết tuyên bố:

"Thế thì mày đừng hòng có miếng ăn chừng nào mày chưa chịu ấp. Rồi xem chuyện gì xảy ra."

Toa-nơ lo lắng, không đáp lại.

Nghe chuông điểm mười hai giờ trưa, lão gọi:

"Ê, bà ơi, xúp chín chưa?"

Bà già từ trong bếp hét vọng ra:

"Chẳng có xúp nào cho mày hết, đồ lười chảy thây."

Lão tưởng bà đùa, bèn chờ. Rồi lão van, lão nài, lão chửi, lão quay "về hướng bắc" rồi quay "về hướng nam" một cách tuyệt vọng, lão đấm thùm thụp vào tường. Nhưng rốt cuộc lão đành phải cam chịu để người ta nhét vào giường năm quả trứng sát sườn bên trái. Sau đó lão mới có xúp. Lúc bạn bè tới, họ tưởng lão ốm nặng lắm, vì trông lão vừa buồn cười vừa ngượng nghịu.

Rồi người ta chơi ván bài như mọi ngày. Nhưng Toa-nơ chẳng có vẻ gì thích thú, và chỉ đưa tay ra với vô vàn chậm chạp, vô vàn cẩn thận.

"Tay ông bị thắt nút rồi à?" Oóc-la-vin hỏi.

Toa-nơ đáp:

"Tui thấy cứ nằng nặng ở vai thế nào ấy."

Bỗng nghe có người vào quán. Mấy người chơi im bặt.

Đó là ông xã trưởng với ông phó xã. Hai ông gọi hai ly rượu ngon rồi ngồi bàn chuyện trong vùng. Vì các ông nói nhỏ, Toa-nơ Bru-lô muốn áp tai vào tường, và quên béng mấy quả trứng, lão quay ngoắt "về hướng bắc", nằm đè lên thành một đĩa trứng tráng.

Nghe tiếng lão chửi thề, bà Toa-nơ chạy vào, đoán ra tai hoạ, giật phăng cái chăn. Thoạt đầu bà đứng im, phẫn nộ, nghẹn họng không nói được, trước cái lớp cao dán vàng khè dính trên sườn chồng.

Rồi run lên vì giận, bà nhảy bổ vào người bại liệt mà đập những cú thật mạnh lên bụng lão, như những lúc bà giặt quần áo bên bờ ao. Hai tay bà thay nhau rơi xuống, nghe bình bịch, nhanh như chân con thỏ đánh trống.

Ba người bạn của Toa-nơ cười đến nghẹt thở, ho sặc sụa, hắt hơi, kêu ré lên. Còn ông béo thì hoảng hốt, đỡ những đòn của vợ một cách thận trọng, để khỏi làm vỡ nốt năm quả trứng bên kia.

Toa-nơ thua. Lão phải ấp. Lão phải từ bỏ những ván đô-mi-nô, phải từ bỏ mọi cử động, vì hễ lão làm vỡ một quả trứng là mụ già nhẫn tâm bỏ đói lão.

Lão nằm ngửa, mắt nhìn trần nhà, bất động, hai tay giơ lên như hai cái cánh, ủ ấm sát vào người những mầm gà con nằm trong những lớp vỏ trắng.

Lão chỉ còn nói thì thào, như thể sợ tiếng động cũng như sợ cử động. Và lão lo lắng cho con gà mái vàng đang làm cùng công việc với lão ở trong chuồng.

Lão hỏi vợ:

"Hôm nay con gà vàng có ăn không?"

Còn mụ già thì đi từ đàn gà sang ông chồng, từ ông chồng sang đàn gà, ám ảnh, mê mải với nỗi lo cho lũ gà con đang chín dần trong giường và trong ổ.

Người trong vùng biết chuyện, kéo nhau đến hỏi thăm Toa-nơ, vừa tò mò vừa nghiêm trang. Họ bước vào nhẹ nhàng như vào thăm người ốm, và hỏi han ân cần:

"Thế nào, có khá không?"

Toa-nơ đáp:

"Khá thì cũng khá, nhưng cứ nóng ran lên, khó chịu lắm. Kiến bò khắp cả người tui."

Rồi một buổi sáng, vợ lão bước vào, xúc động lắm, tuyên bố:

"Con gà vàng nở được bảy con. Có ba quả trứng ung."

Toa-nơ thấy tim mình đập thình thịch. Còn lão, lão sẽ được mấy con đây?

Lão hỏi:

"Sắp rồi chứ?"

Lão hỏi với nỗi lo âu của người đàn bà sắp làm mẹ.

Bà già đáp, mặt hằm hằm, vì bị giày vò bởi nỗi sợ thất bại:

"Chắc là thế!"

Họ chờ. Mấy người bạn được báo tin rằng ngày giờ đã gần kề, chẳng mấy chốc đã kéo tới, chính họ cũng thấp thỏm.

Người ta bàn tán trong các nhà. Người ta sang tận cửa nhà hàng xóm hỏi tin.

Khoảng ba giờ chiều, Toa-nơ thiu thiu ngủ. Bây giờ lão ngủ nửa ngày. Bỗng lão thức giấc vì một cảm giác buồn buồn lạ lùng dưới nách phải. Lão vội đưa tay trái sang, nắm được một con vật phủ lông tơ vàng đang ngọ nguậy giữa mấy ngón tay.

Lão xúc động đến nỗi kêu ầm lên, và buông con gà con ra, nó chạy lon ton trên ngực lão. Quán đang đông người. Mấy tay bợm rượu xô vào, tràn ngập căn buồng, đứng thành vòng tròn như quanh một gã làm xiếc rong. Bà già chạy tới, nhẹ nhàng nhặt con vật bé xíu đang nép dưới bộ râu của chồng.

Không ai nói gì nữa. Đó là một ngày tháng tư nóng nực. Qua cửa sổ mở, nghe con gà mái vàng cục cục gọi đàn con mới nở.

Toa-nơ, mồ hôi đầm đìa vì xúc động, vì lo âu, vì thấp thỏm, thì thầm:

"Bây giờ tui lại có một con nữa dưới nách trái."

Vợ lão thọc bàn tay to và gầy vào giường, lôi ra con gà con thứ hai, với những động tác cẩn thận của một bà đỡ.

Hàng xóm đòi được xem. Người ta chuyền tay nhau, chăm chú ngắm nghía như ngắm một vật lạ.

Hai mươi phút liền, chẳng thấy con nào nở thêm. Rồi bốn con cùng lúc chui ra khỏi vỏ.

Cả đám người xem ồ lên. Và Toa-nơ mỉm cười, hài lòng với thành công của mình, bắt đầu thấy tự hào về cái chức làm cha kỳ lạ ấy. Dù sao thì cũng chẳng mấy khi thấy được người như lão! Đúng là một con người kỳ cục!

Lão tuyên bố:

"Thế là sáu. Trời đất ơi, lễ rửa tội gì mà đông thế!"

Một tràng cười lớn nổi lên trong đám đông. Lại có thêm người kéo vào chật quán. Lại có người đứng chờ trước cửa.

Người ta hỏi nhau:

"Được mấy con rồi?"

"Sáu con rồi."

Bà Toa-nơ mang gia đình mới sang cho con gà mái, và con gà mái cục cục cuống quýt, xù lông, xoè rộng đôi cánh che chở cho bầy con mỗi lúc một đông.

"Lại một con nữa đây!" Toa-nơ kêu lên.

Lão nhầm, có tới ba con! Đó là một chiến thắng. Con cuối cùng phá vỏ lúc bảy giờ tối. Quả trứng nào cũng tốt cả! Và Toa-nơ, sướng phát cuồng, nhẹ nhõm, vẻ vang, hôn lên lưng con vật mỏng manh, suýt nữa làm nó ngạt thở dưới đôi môi mình. Lão muốn giữ con này lại trong giường đến sáng hôm sau, lòng tràn trề một nỗi âu yếm của người mẹ với cái sinh linh bé bỏng mà chính lão đã cho ra đời. Nhưng bà già cứ mang nó đi như những con khác, chẳng thèm nghe chồng van nài.

Những người chứng kiến ra về, khoái chí, vừa đi vừa bàn tán về sự kiện. Oóc-la-vin ở lại sau cùng, hỏi:

"Này, ông Toa-nơ, con đầu tiên đem rán thì ông mời tui nhé, phải không?"

Nghe đến món gà rán, mặt Toa-nơ sáng rỡ lên, và ông béo đáp:

"Mời chứ, chắc chắn là tui mời, con rể ạ."

— Hết —