Lễ cầu hồn

Ở nhà thờ Đức Mẹ Dẫn Đường, trong làng Thượng Da-prút, buổi lễ vừa xong. Người ta lục tục kéo nhau ra về. Chỉ có một người không nhúc nhích, là ông chủ hiệu tạp hoá An-đrây An-đrây-ích, bậc trí thức kiêm bô lão của làng. Ông tì khuỷu tay lên lan can gian hát bên phải và đứng chờ. Khuôn mặt cạo nhẵn, béo núc, lổn nhổn vết trứng cá ngày trước, lần này mang hai vẻ trái ngược nhau: vẻ cam chịu trước số phận khôn dò của trời đất, và vẻ kiêu căng ngu xuẩn, vô bờ bến trước những chiếc áo dạ thô và những tấm khăn hoa sặc sỡ đang đi ngang qua. Hôm nay là chủ nhật, nên ông diện bảnh. Ông mặc áo choàng dạ có hàng khuy xương vàng, quần xanh ống thẳng, chân đi đôi ủng cao su chắc chắn, thứ ủng cao su to tướng, vụng về chỉ thấy ở chân những người đứng đắn, biết điều và mộ đạo.

Đôi mắt híp, lờ đờ của ông hướng về phía bệ thánh. Ông thấy những gương mặt thánh đã quen từ lâu, thấy ông bõ Mát-vây đang phồng má thổi tắt nến, những chân nến đã xỉn màu, tấm thảm sờn, thấy thầy giúp lễ Lô-pu-khốp vội vã từ trong cung thánh chạy ra, mang bánh thánh cho ông quản lý nhà thờ. Mọi thứ đều đã thấy đi thấy lại, thuộc như năm đầu ngón tay. Tuy vậy, có một điều hơi lạ, hơi khác thường: bên cửa phía bắc, cha Gri-gô-ri chưa thay áo lễ, đang đứng nhíu cặp lông mày rậm, nháy mắt ra hiệu một cách giận dữ.

"Cha nháy mắt với ai thế nhỉ, cầu Chúa ban sức khoẻ cho cha? - ông chủ hiệu nghĩ. - Ơ, lại còn ngoắc ngón tay nữa! Lại dậm cả chân, thật là lạ... Chuyện gì thế này, lạy Đức Mẹ? Cha gọi ai vậy?"

An-đrây An-đrây-ích ngoảnh lại nhìn, thấy nhà thờ đã vắng tanh. Ở cửa ra vào còn chừng mười người túm tụm, mà họ cũng đều quay lưng về phía bệ thờ.

- Gọi thì lại đây chứ! Đứng trơ ra như pho tượng thế à? - ông nghe tiếng cha Gri-gô-ri gắt. - Cha gọi con đấy!

Ông chủ hiệu nhìn khuôn mặt đỏ gay, giận dữ của cha Gri-gô-ri, và đến lúc ấy mới vỡ lẽ rằng cái nháy mắt, cái ngoắc tay kia có thể là dành cho mình. Ông giật mình, rời lan can, rồi ngập ngừng, đôi ủng cao su chắc chắn kêu lộp cộp, bước về phía bệ thờ.

- An-đrây An-đrây-ích, có phải con là người gửi bánh lễ cầu hồn cho Ma-ri-a không? - cha hỏi, giận dữ ngước mắt nhìn khuôn mặt béo núc đẫm mồ hôi của ông.

- Thưa cha, đúng thế ạ.

- Vậy ra con viết cái này? Chính con?

Rồi cha Gri-gô-ri giận dữ dí mảnh giấy vào tận mắt ông. Trên mảnh giấy An-đrây An-đrây-ích gửi kèm chiếc bánh lễ, có mấy dòng chữ to tướng, xiêu vẹo:

"Cầu cho linh hồn nữ tỳ của Chúa, gái điếm Ma-ri-a, được yên nghỉ."

- Đúng thế ạ... chính con viết ạ... - ông chủ hiệu đáp.

- Sao con dám viết thế hả? - cha thì thào kéo dài, và trong tiếng thì thào khàn đặc của cha có cả giận lẫn sợ.

Ông chủ hiệu nhìn cha, ngây ra kinh ngạc, không hiểu gì, rồi chính ông cũng sợ. Từ thuở cha sinh mẹ đẻ, chưa bao giờ cha Gri-gô-ri nói với giới trí thức làng Thượng Da-prút bằng cái giọng ấy! Cả hai im lặng một lúc, nhìn sâu vào mắt nhau. Ông chủ hiệu ngơ ngác đến nỗi khuôn mặt béo của ông bè bè ra mọi phía, như bột nhão đổ ra bàn.

- Sao con dám? - cha nhắc lại.

- Dạ... dám... cái gì ạ? - An-đrây An-đrây-ích ngơ ngác.

- Con không hiểu à?! - cha Gri-gô-ri thì thào, kinh ngạc lùi lại một bước, giơ hai tay lên trời. - Trên vai con là cái đầu hay là thứ gì khác? Con gửi mảnh giấy lên bàn thánh, mà viết lên đấy một chữ đến ngoài đường nói ra cũng còn là tục tĩu! Trố mắt ra làm gì? Bộ con không biết chữ ấy nghĩa là gì sao?

- Cha nói về chữ gái điếm ấy ạ? - ông chủ hiệu lắp bắp, đỏ mặt, mắt chớp lia lịa. - Nhưng mà Chúa, bởi lòng nhân từ của Người, đã... thì là... đã tha thứ cho người đàn bà tội lỗi... đã dành sẵn chỗ cho chị ta... Mà cứ xem sách hạnh các thánh, chuyện thánh nữ Ma-ri-a người Ai Cập ấy, thì thấy chữ ấy dùng theo nghĩa nào, xin cha thứ lỗi...

Ông chủ hiệu còn muốn đưa thêm lý lẽ gì đó để chữa mình, nhưng lúng túng, lấy tay áo chùi môi.

- Ra con hiểu như thế đấy! - cha Gri-gô-ri vung hai tay. - Nhưng Chúa đã tha thứ, con hiểu không, Chúa đã tha thứ, còn con thì kết tội, thì bêu riếu, thì gọi bằng cái chữ tục tĩu ấy, mà lại là gọi ai cơ chứ! Gọi chính đứa con gái ruột đã qua đời của mình! Đến sách thánh, mà cả sách đời nữa, cũng chẳng ở đâu dạy một tội như thế! Cha nhắc lại cho con, An-đrây ạ: đừng có làm ra vẻ thông thái! Phải, anh bạn ạ, đừng có làm ra vẻ thông thái! Chúa đã ban cho con trí khôn để tìm tòi, mà nếu con không điều khiển nổi nó, thì tốt hơn hết là đừng có đào sâu... Đừng đào sâu, và im lặng đi!

- Nhưng mà nó thì là... xin cha thứ lỗi, nó là con đào hát mà! - An-đrây An-đrây-ích sững sờ thốt lên.

- Con đào hát! Nhưng dù nó là ai đi nữa, nó chết rồi thì con phải quên hết mọi chuyện, chứ đừng nói là viết vào giấy!

- Cái ấy thì đúng ạ... - ông chủ hiệu đồng ý.

- Phải bắt con chịu đền tội mới được, - thầy phó tế nói giọng ồm ồm từ trong cung thánh, khinh khỉnh nhìn khuôn mặt bẽ bàng của An-đrây An-đrây-ích, - thế thì mới thôi lý sự! Con gái con là một nghệ sĩ có tiếng. Nó mất, báo chí còn đăng tin cơ đấy... Đồ triết gia!

- Cái ấy dĩ nhiên... đúng thế thật... - ông chủ hiệu lắp bắp, - chữ ấy không hợp, nhưng con đâu có ý kết tội, thưa cha Gri-gô-ri, con chỉ muốn viết cho đúng phép đạo... để cha thấy rõ hơn là cầu cho ai. Trong sổ cầu hồn người ta vẫn ghi đủ các danh xưng, nào là hài nhi I-ô-an, nào là Pê-la-ghê-a chết đuối, Ê-gô người lính, Pa-ven bị giết, đủ thứ cả... Thì con cũng muốn thế.

- Thế là thiếu suy nghĩ, An-đrây ạ! Chúa sẽ tha cho con, nhưng lần sau thì phải giữ gìn. Điều chính là đừng có làm ra vẻ thông thái, cứ nghĩ như mọi người nghĩ. Lạy mười lạy rồi đi đi.

- Vâng ạ, - ông chủ hiệu nói, mừng vì bài giảng đã xong, và lại khoác lên mặt vẻ trịnh trọng, đường bệ. - Mười lạy ạ? Tốt lắm ạ, con hiểu rồi. Còn bây giờ, thưa cha, xin cha cho con được thỉnh cầu một việc... Bởi vì dù sao con cũng là bố nó... cha biết đấy, còn nó, dù có thế nào đi nữa, cũng vẫn là con gái con, nên con thì là... xin cha thứ lỗi, con định xin cha hôm nay làm cho nó một lễ cầu hồn. Và cũng xin cả cha phó tế nữa ạ!

- Thế thì tốt! - cha Gri-gô-ri vừa nói vừa cởi áo lễ. - Cái này thì cha khen. Đáng khen... Thôi, ra đi! Bọn ta ra ngay đây.

An-đrây An-đrây-ích bệ vệ bước khỏi bệ thờ, mặt đỏ gay, mang vẻ trang nghiêm của người dự lễ cầu hồn, đứng lại giữa nhà thờ. Ông bõ Mát-vây đặt trước mặt ông một chiếc bàn nhỏ có đĩa cháo lúa mì ngọt cúng người chết, và lát sau, lễ cầu hồn bắt đầu.

Trong nhà thờ yên lặng. Chỉ nghe tiếng lư hương kim loại lách cách và tiếng hát kéo dài... Bên cạnh An-đrây An-đrây-ích có ông bõ Mát-vây, bà đỡ Ma-ca-ri-ép-na và đứa con trai bà, thằng Mít-ca bị tật một tay. Ngoài ra không còn ai. Thầy giúp lễ hát dở, giọng trầm đục khó nghe, nhưng điệu hát và lời ca buồn đến nỗi ông chủ hiệu dần dần mất đi vẻ đường bệ, chìm vào nỗi buồn. Ông nhớ đến Ma-sút-ca, cô con gái Ma-ri-a bé bỏng của ông ngày nào... Ông nhớ nó ra đời khi ông còn làm đầy tớ cho nhà chủ ở Thượng Da-prút. Mải lăng xăng việc hầu hạ, ông không hề để ý con bé lớn lên thế nào. Cả quãng thời gian dài nó lớn thành một sinh linh duyên dáng, mái tóc vàng óng, đôi mắt to như đồng xu, đăm chiêu, đã trôi qua mà ông không hề hay biết. Cũng như mọi đứa con của những người đầy tớ được chủ yêu, nó được nuôi nấng trắng trẻo, quanh quẩn bên các cô tiểu thư. Các ông bà chủ, vì rảnh rỗi chẳng có việc gì làm, đã dạy nó đọc, viết, khiêu vũ, còn ông thì không hề can dự vào việc dạy dỗ nó. Hoạ hoằn lắm, tình cờ gặp nó đâu đó ở cổng hay ở chiếu nghỉ cầu thang, ông mới nhớ ra nó là con mình, và bắt đầu dạy nó kinh kệ, dạy nó chuyện trong Kinh Thánh, tuỳ theo thời gian rảnh. Ôi, ngay từ hồi ấy ông đã nổi tiếng là người thông hiểu luật lệ nhà đạo và Kinh Thánh! Mặt bố có cau có, nghiêm nghị đến đâu, con bé vẫn thích nghe bố nói. Đọc kinh theo bố thì nó ngáp, nhưng khi ông, nói lắp bắp mà cố dùng những lời bóng bẩy, bắt đầu kể chuyện cho nó nghe, thì nó dỏng hết tai lên. Bát cháo đậu lăng của Ê-xau, hình phạt giáng xuống thành Xô-đôm, nỗi khổ của cậu bé Giô-xép làm nó tái mặt, mở to đôi mắt xanh.

Rồi đến khi ông thôi làm đầy tớ, lấy tiền dành dụm mở một cửa hiệu nhỏ trong làng, thì Ma-sút-ca theo nhà chủ lên Mát-xcơ-va...

Ba năm trước khi mất, nó về thăm bố. Ông gần như không nhận ra con. Đó là một thiếu phụ trẻ, dong dỏng, điệu bộ như một bà lớn, ăn mặc kiểu nhà quyền quý. Nó nói năng thông minh, như đọc sách, hút thuốc, ngủ đến trưa. Khi An-đrây An-đrây-ích hỏi nó làm nghề gì, nó nhìn thẳng vào mắt bố, mạnh dạn tuyên bố: "Con là diễn viên!" Sự thẳng thắn ấy, đối với người đầy tớ cũ, là tột cùng của trơ trẽn. Ma-sút-ca toan khoe những thành công của mình và đời sống nghệ sĩ, nhưng thấy bố chỉ đỏ tía mặt lên và giang hai tay, nó im bặt. Rồi hai bố con sống với nhau trong im lặng, không nhìn nhau, chừng hai tuần, cho tới ngày nó đi. Trước khi đi, nó nài bố cùng nó đi dạo dọc bờ sông. Đi dạo giữa thanh thiên bạch nhật, trước mắt bàn dân thiên hạ, với đứa con gái làm đào hát, thì ông thấy ghê ghê thế nào ấy, nhưng ông vẫn chiều theo lời nó nài nỉ...

- Quê mình đẹp quá! - nó vừa đi vừa trầm trồ. - Kìa những khe núi, những đầm lầy! Trời ơi, quê hương con đẹp biết bao!

Rồi nó bật khóc.

"Mấy chỗ này chỉ tổ choán chỗ, - An-đrây An-đrây-ích nghĩ, nhìn đờ đẫn những khe núi mà chẳng hiểu sao con gái lại say mê đến thế. - Chẳng được lợi lộc gì, như vắt sữa dê đực."

Còn nó thì khóc, khóc mãi, và hít thở thật sâu, thèm khát, căng cả lồng ngực, như thể cảm thấy mình chẳng còn được thở bao lâu nữa...

An-đrây An-đrây-ích lắc đầu như con ngựa bị ruồi đốt, và để át đi những hồi ức nặng nề, ông vội làm dấu thánh giá lia lịa...

- Lạy Chúa, - ông lẩm bẩm, - xin hãy nhớ đến nữ tỳ của Chúa đã qua đời, gái điếm Ma-ri-a, và tha cho nó mọi tội cố ý và vô tình...

Cái chữ tục tĩu lại buột ra khỏi miệng ông, nhưng ông không để ý: cái gì đã đóng chặt vào đầu óc thì xem ra chẳng những lời răn của cha Gri-gô-ri, mà đến cả cái đinh cũng không cạy ra nổi! Bà Ma-ca-ri-ép-na thở dài, hít một hơi thì thầm gì đó, thằng Mít-ca tật tay đang mải nghĩ ngợi chuyện gì...

- ...nơi không có bệnh tật, đau buồn và than thở... - thầy giúp lễ hát ồm ồm, một tay che má phải.

Từ lư hương, một làn khói xanh nhạt toả ra, tắm mình trong dải nắng rộng chiếu xiên qua khoảng trống u tối, lặng phắc của nhà thờ. Và tưởng như cùng với làn khói, linh hồn người đã khuất đang bay lượn trong dải nắng. Những sợi khói như những lọn tóc quăn của một đứa trẻ, xoay tròn, bay lên phía cửa sổ, như muốn tránh xa nỗi ủ ê sầu muộn đang chất đầy linh hồn tội nghiệp kia.

— Hết —