Liêu Trai: Bài thơ trên chiếc quạt

Ở Thanh Châu có người dân tên là Phạm Tiểu Sơn, làm nghề buôn bút, đi buôn xa chưa về.

Tháng tư năm ấy, vợ anh là Hạ thị ở nhà một mình, ban đêm bị kẻ trộm giết chết. Đêm đó có mưa phùn. Dưới bùn rơi lại một chiếc quạt có đề thơ. Đó là quạt của một người tên Vương Thịnh tặng cho Ngô Phi Khanh.

Vương Thịnh là ai thì không ai biết. Còn Ngô Phi Khanh là một nhà giàu ở Ích Đô, cùng làng với Phạm. Ngày thường Ngô vốn có tiếng ăn chơi phóng đãng, nên người làng ai cũng tin là Ngô giết.

Quan phủ, quan huyện bắt Ngô tới tra hỏi. Ngô một mực không nhận. Bị gông cùm tra tấn thảm khốc, Ngô đành nhận bừa, án thành. Hồ sơ chuyển lên chuyển xuống, qua tay hơn mười vị quan, không ai bàn khác.

Ngô cũng tự biết mình thế nào cũng chết. Chàng dặn vợ đem hết của cải ra cứu giúp những người cô quả. Ai tới cửa niệm Phật đủ một nghìn câu, thì cho một cái quần bông. Đủ một vạn câu, thì cho một cái áo bông. Thế là ăn mày kéo tới đông như chợ, tiếng niệm Phật vang xa hơn mười dặm.

Vì vậy nhà Ngô nghèo đi nhanh chóng. Ngày nào cũng phải bán ruộng bán nhà để có tiền chi dùng. Ngô lén đút lót cho người coi ngục, nhờ mua thuốc độc.

Đêm ấy Ngô nằm mộng thấy một vị thần bảo:

— Ngươi đừng chết. Trước kia là "bên ngoài dữ", nay đã là "bên trong lành" rồi.

Ngủ tiếp, lại mơ thấy thần nói y như thế. Vì vậy Ngô không uống thuốc độc nữa.

Ít lâu sau, ông Chu Nguyên Lượng được cử về coi đạo này. Khi duyệt lại án tù tới tên Ngô, ông có vẻ như đang suy nghĩ điều gì. Ông hỏi:

— Ngô giết người, có chứng cứ gì chắc chắn?

Phạm đưa ra chiếc quạt. Ông nhìn chiếc quạt hồi lâu, rồi hỏi:

— Vương Thịnh là ai?

Không ai biết. Ông lại đọc kỹ hồ sơ vụ án một lượt, rồi lập tức ra lệnh tháo bỏ gông cùm tử tội cho Ngô, chuyển từ ngục sang nhà giam thường.

Phạm cố sức cãi lại. Ông Chu giận, nói:

— Ngươi muốn giết bừa một người cho xong chuyện? Hay là muốn tìm ra đúng kẻ thù thì mới hả lòng?

Mọi người ngờ ông Chu thiên vị Ngô, nhưng không ai dám nói gì.

Ông Chu viết thẻ đỏ, lập tức cho bắt chủ một quán ở ngoại ô phía nam thành. Người chủ quán sợ hãi, không hiểu vì sao. Tới nơi, ông hỏi:

— Trên vách quán ngươi có bài thơ của Lý Tú ở Đông Quản. Đề từ bao giờ?

Chủ quán thưa:

— Năm ngoái, khi quan Đề học về khảo thí, có hai ba anh tú tài ở Nhật Chiếu uống say rồi đề lại. Không biết họ ở làng nào.

Ông bèn sai lính tới Nhật Chiếu, bắt Lý Tú về. Mấy hôm sau, Lý Tú tới. Ông giận dữ hỏi:

— Đã là tú tài, sao lại mưu giết người?

Lý Tú dập đầu, sững sờ:

— Không có chuyện đó!

Ông ném chiếc quạt xuống, bảo Tú tự xem, rồi nói:

— Rõ ràng là ngươi làm, sao lại giả tên Vương Thịnh?

Tú xem kỹ, thưa:

— Thơ đúng là của tôi làm, nhưng chữ thật không phải tôi viết.

Ông nói:

— Đã biết là thơ của ngươi, thì người viết ắt là bạn ngươi. Ai viết?

Tú thưa:

— Nét chữ giống của Vương Tá ở Nghi Châu.

Ông bèn sai lính tới bắt Vương Tá. Tá tới, ông cũng quát hỏi như đã hỏi Tú. Tá khai:

— Đây là anh Trương Thành, buôn sắt ở Ích Đô, nhờ tôi viết. Anh ta nói Vương Thịnh là anh họ của anh ta.

Ông Chu nói:

— Kẻ trộm ở đây rồi.

Bắt Trương Thành tới, mới hỏi một lần đã nhận tội.

Thì ra trước đó, Thành thấy Hạ thị đẹp, muốn ve vãn, nhưng sợ không thành. Hắn nghĩ: nếu mượn tên Ngô, thì ai cũng sẽ tin. Bèn làm giả chiếc quạt của Ngô, cầm theo mà tới. Nếu thành thì tự nhận là mình. Nếu không thành thì đổ cho Ngô. Thật ra hắn không định giết người.

Hắn trèo tường vào, ép Hạ thị. Hạ thị vì ở một mình, thường để dao bên người phòng thân. Nàng tỉnh dậy, túm lấy áo Thành, cầm dao đứng lên. Thành sợ, giật lấy con dao. Hạ thị cố sức níu, không cho hắn thoát, lại còn kêu to. Thành càng cuống, bèn giết nàng, bỏ lại chiếc quạt mà chạy.

Vụ án oan ba năm được rửa sạch trong một sớm. Ai cũng ca ngợi ông Chu sáng suốt như thần.

Bấy giờ Ngô mới hiểu "bên trong lành" chính là chữ Chu. Chữ Chu viết ra, bên ngoài là một cái khung bao quanh, bên trong là chữ Cát, mà Cát nghĩa là lành.

Nhưng người ta vẫn không hiểu ông Chu đã dựa vào đâu mà phá án. Về sau, có vị thân sĩ trong huyện nhân lúc rảnh rỗi hỏi ông. Ông cười:

— Chuyện ấy dễ hiểu nhất. Đọc kỹ hồ sơ, thấy Hạ thị bị giết vào thượng tuần tháng tư. Đêm ấy trời mưa âm u, khí trời còn lạnh. Quạt là thứ chẳng cần dùng. Có ai lúc đang vội vàng hấp tấp, lại mang theo thứ ấy cho thêm vướng víu? Thế thì biết ngay là có kẻ muốn đổ vạ.

Ông nói tiếp:

— Trước kia tôi từng trú mưa ở ngoại ô phía nam, thấy bài thơ đề trên vách quán với bài thơ trên quạt, giọng thơ giống nhau. Nên tôi đoán bừa là của Lý Tú. Quả nhiên nhờ đó mà tìm ra được kẻ trộm thật.

Người nghe ai cũng thán phục.

— Hết —