Liêu Trai: Con dế chọi

Vào khoảng niên hiệu Tuyên Đức, trong cung vua chuộng trò chọi dế, năm nào cũng bắt dân gian nộp dế. Giống dế này vốn không phải sản vật vùng Thiểm Tây. Có ông huyện lệnh Hoa Âm muốn nịnh quan trên, dâng lên một con. Đem chọi thử thấy giỏi, quan trên bèn bắt huyện ấy phải nộp đều hằng năm. Ông huyện lại bắt lý trưởng các làng phải lo.

Bọn du đãng ngoài chợ bắt được con dế tốt thì nhốt lồng nuôi, đẩy giá lên thật cao, tích trữ làm của lạ. Bọn lý dịch gian xảo nhân đó bổ bắt đóng góp theo đầu người. Mỗi lần bắt nộp một con dế, là làm khánh kiệt mấy nhà.

Trong huyện có người tên Thành Danh, theo nghiệp đèn sách, thi mãi không đỗ. Người chậm chạp, ăn nói vụng về, nên bị bọn lý dịch gian xảo báo lên bắt làm lý trưởng. Chàng tìm trăm cách cũng không thoát được. Chưa hết một năm, chút gia sản mỏng manh đã sạch trơn.

Gặp kỳ bắt nộp dế, Thành không dám bổ cho dân trong làng, mà mình thì chẳng còn gì để đền, buồn bực đến muốn chết. Vợ chàng nói:

— Chết thì được ích gì? Chi bằng tự mình đi tìm, may ra được một con.

Thành cho là phải. Sáng đi tối về, chàng xách ống tre, lồng dây đồng, tới những chỗ tường đổ cỏ rậm, lật đá moi hang, chẳng cách nào không thử, mà rốt cuộc chẳng được gì. Có bắt được dăm ba con thì lại còi cọc yếu ớt, không đúng quy cách. Quan huyện ra hạn ngặt, quá hạn là bắt đánh đòn. Chỉ hơn mười ngày, chàng đã bị đánh tới cả trăm gậy, hai bên đùi máu mủ đầm đìa, đến bắt dế cũng không đi nổi nữa. Nằm trở mình trên giường, chàng chỉ nghĩ tới chuyện tự tử.

Bấy giờ trong làng có một bà đồng gù lưng tới, bói thần rất giỏi. Vợ Thành sắm tiền tới hỏi. Tới nơi thấy con gái trẻ, bà già tóc bạc chen kín cả cửa. Vào trong nhà thì là một gian buồng kín buông rèm, ngoài rèm đặt bàn hương. Người tới hỏi thắp hương vào đỉnh, lạy hai lạy. Bà đồng đứng bên nhìn lên không trung khấn hộ, môi mấp máy chẳng biết nói gì, ai nấy đứng nghiêm lắng nghe. Một lát, từ trong rèm ném ra một mảnh giấy, nói đúng điều người ta đang nghĩ trong bụng, không sai mảy may.

Vợ Thành đặt tiền lên bàn, thắp hương lạy. Chừng một bữa cơm, rèm động, một mảnh giấy rơi ra. Nhặt lên xem, thì không phải chữ mà là tranh vẽ. Giữa tranh vẽ điện gác như ngôi chùa, sau chùa dưới chân một ngọn đồi nhỏ, đá lạ nằm ngổn ngang, bụi gai tua tủa như kim, có một con dế xanh nằm phục ở đó. Bên cạnh có một con cóc, như sắp nhảy lên. Giở ra ngắm mãi không hiểu. Nhưng thấy có con dế, đúng với nỗi lo trong lòng, nàng gấp lại cất đi, về đưa cho chồng xem.

Thành nghĩ đi nghĩ lại: "Hay là bảo ta chỗ bắt dế đây?" Nhìn kỹ cảnh trong tranh, thấy giống hệt gác Đại Phật ở phía đông làng. Chàng bèn gượng dậy, chống gậy, cầm tranh tới sau chùa. Ở đó có một ngôi mộ cổ đắp cao. Men theo ngôi mộ mà đi, thấy những hòn đá ngồi chồm hổm lớp lớp như vảy cá, giống y như trong tranh. Chàng bèn lần bước trong đám cỏ, nghiêng tai lắng nghe, đi chầm chậm như tìm cây kim hạt cải. Mắt, tai, lòng đều đã kiệt sức mà tuyệt không thấy tăm hơi.

Đang lúc mải tìm, một con cóc ghẻ bỗng nhảy vọt đi. Thành càng kinh ngạc, vội đuổi theo. Con cóc chui vào bụi cỏ. Chàng lần theo vạch cỏ tìm, thấy có con dế nằm dưới gốc gai, vội chụp lấy, nó lủi vào hang đá. Chàng lấy ngọn cỏ nhọn khều, nó không ra. Lấy ống tre đổ nước vào, nó mới chui ra. Con dế dáng rất đẹp, rất khoẻ. Chàng đuổi bắt được. Nhìn kỹ: mình to đuôi dài, cổ xanh cánh vàng. Chàng mừng lắm, bỏ lồng mang về. Cả nhà ăn mừng, quý hơn cả ngọc báu đổi được mấy toà thành. Chàng bỏ đất vào chậu nuôi nó, cho ăn thịt cua trắng, hạt dẻ vàng, chăm chút hết mực, để dành chờ đến hạn nộp lên quan cho xong việc.

Thành có đứa con trai chín tuổi. Nó rình lúc cha vắng nhà, lén mở chậu ra xem. Con dế nhảy vọt ra, nhanh quá không bắt được. Đến lúc chụp được vào tay, thì nó đã gãy chân, toạc bụng, một lát sau thì chết. Thằng bé sợ, khóc chạy đi mách mẹ. Mẹ nó nghe xong, mặt xám như tro, mắng to:

— Đồ nghiệp chướng, mày tới ngày chết rồi! Cha mày về, tự khắc tính sổ với mày!

Thằng bé khóc lóc chạy ra ngoài.

Chẳng bao lâu Thành về, nghe vợ kể, như bị dội nước băng. Chàng giận dữ đi tìm con, thằng bé biệt tăm không biết đi đâu. Rồi tìm thấy xác nó dưới giếng. Thế là cơn giận hoá thành nỗi đau, chàng kêu gào đến muốn chết. Hai vợ chồng ngồi quay mặt vào góc tường, mái nhà tranh không một làn khói bếp, nhìn nhau lặng lẽ, chẳng còn thiết gì nữa.

Trời sắp tối, hai người lấy chiếu cỏ định đem con đi chôn. Lại gần vuốt ve, thấy nó còn thoi thóp thở. Mừng rỡ đặt con lên giường, nửa đêm thằng bé tỉnh lại. Lòng vợ chồng hơi được an ủi. Nhưng thằng bé thần sắc ngây dại, cứ lịm đi muốn ngủ.

Thành ngoảnh nhìn chiếc lồng dế trống không, thì tắc thở nghẹn lời, cũng chẳng còn nghĩ tới con nữa. Từ chập tối tới sáng, chàng không chợp mắt. Mặt trời đã mọc, chàng vẫn nằm cứng đờ buồn rầu. Chợt nghe ngoài cửa có tiếng dế kêu, chàng giật mình dậy xem, thì thấy con dế hình như vẫn còn đó. Chàng mừng rỡ chụp lấy. Nó kêu một tiếng rồi nhảy đi, nhảy rất nhanh. Chàng úp bàn tay lên, thấy rỗng như không có gì. Tay vừa nhấc lên, nó lại vọt nhảy đi. Chàng vội đuổi theo, nó rẽ qua góc tường, không biết đi đâu mất.

Chàng ngơ ngác nhìn quanh, thấy con dế nằm trên vách. Nhìn kỹ thì nó ngắn và nhỏ, màu đen đỏ, khác hẳn con trước. Thành thấy nó bé, cho là dế kém, chỉ đi quanh tìm kiếm con mình vừa đuổi. Con dế nhỏ trên vách bỗng nhảy xuống, đậu vào vạt áo tay áo chàng. Nhìn kỹ thì hình dáng như con dế trũi, cánh hoa mai, đầu vuông, chân dài, có vẻ là dế tốt. Chàng mừng, bắt lấy. Định đem nộp lên quan, nhưng chàng lo không vừa ý quan, nên muốn cho nó chọi thử xem sao.

Trong làng có một gã trai trẻ thích chuyện, nuôi được một con dế, tự đặt tên là Mai Cua Xanh, ngày ngày đem chọi với dế của bọn trai làng, chưa thua trận nào. Gã muốn giữ nó làm của kiếm lời, nâng giá thật cao, nên cũng chẳng ai mua. Gã tìm tới tận nhà thăm Thành. Thấy con dế Thành nuôi, gã che miệng cười khục khục. Rồi gã lấy dế của mình ra, bỏ vào lồng so. Thành nhìn con dế kia to lớn dài vạm vỡ, tự thấy xấu hổ, không dám chọi.

Gã trai cứ ép mãi. Thành nghĩ: nuôi con dế kém rốt cuộc cũng chẳng dùng được gì, chi bằng liều cho nó chọi lấy một trận cười. Bèn thả cả hai con vào chậu chọi. Con dế nhỏ nằm im không động đậy, ngây ra như con gà gỗ. Gã trai lại cười to. Thử lấy sợi lông lợn khều râu nó, nó vẫn không động đậy. Gã lại cười. Khều mãi, con dế nhỏ bỗng nổi giận, xông thẳng tới. Hai con nhảy lên quần nhau, rung cánh kêu ran. Chẳng mấy chốc thấy con dế nhỏ nhảy vọt lên, xoè đuôi vươn râu, cắn thẳng vào cổ đối thủ. Gã trai kinh hãi, vội tách ra cho thôi. Con dế nhỏ vểnh mình kêu vang đắc thắng, như báo cho chủ biết. Thành mừng lắm.

Hai người đang cùng ngắm nghía, thì một con gà chợt lao tới, mổ thẳng một cái. Thành sợ hãi đứng sững, kêu thất thanh. May mà gà mổ trượt, con dế nhảy ra xa hơn một thước. Con gà hăng hái xông tới đuổi riết, con dế đã nằm dưới móng gà rồi. Thành bối rối không biết cứu thế nào, giậm chân tái mặt. Liền thấy con gà vươn cổ giãy giụa. Lại gần nhìn, thì con dế đã đậu trên mào gà, cắn chặt không nhả. Thành càng ngạc nhiên vui mừng, bắt nó bỏ vào lồng.

Hôm sau chàng dâng lên quan huyện. Quan thấy con dế bé, giận dữ quát mắng Thành. Thành kể lại chuyện lạ, quan không tin. Cho chọi thử với dế khác, con nào cũng thua. Lại thử với gà, quả nhiên đúng như lời Thành. Quan bèn thưởng cho Thành, rồi dâng con dế lên quan tuần phủ. Quan tuần phủ mừng lắm, bỏ vào lồng vàng tiến vào cung, dâng sớ kể kỹ tài nó. Vào tới trong cung, đem hết những giống dế lạ khắp thiên hạ tiến cống, nào Hồ Điệp, Đường Lang, Du Lợi Thát, Thanh Ti Ngạch, ra chọi thử với nó, không con nào hơn nó được. Lạ hơn nữa, mỗi khi nghe tiếng đàn cầm đàn sắt, nó lại theo nhịp mà múa. Vua rất vui lòng, xuống chiếu ban cho quan tuần phủ ngựa quý, áo gấm.

Quan tuần phủ không quên con dế từ đâu mà có. Chẳng bao lâu, quan huyện được tâu lên là có thành tích xuất sắc. Quan huyện vui lòng, tha cho Thành khỏi làm lý trưởng, lại dặn quan học chính cho Thành vào trường huyện.

Hơn một năm sau, con trai Thành tỉnh táo lại như cũ. Nó kể:

— Con hoá làm con dế, nhảy nhót nhanh nhẹn, chọi rất giỏi, đến nay mới tỉnh lại.

Quan tuần phủ cũng thưởng hậu cho Thành. Chẳng mấy năm, Thành có trăm khoảnh ruộng, nhà lầu muôn gian, trâu dê mỗi thứ cả ngàn con. Mỗi lần ra đường, áo cừu ngựa béo còn hơn cả nhà thế gia.

Người kể chuyện này có lời bàn: Thiên tử tình cờ dùng một vật, chưa chắc qua rồi chẳng quên. Thế mà kẻ thừa hành đã biến nó thành lệ. Thêm quan tham lại ác, dân ngày ngày phải cầm vợ bán con mà vẫn không dứt. Cho nên mỗi bước chân của thiên tử đều liên quan tới mạng sống của dân, không thể coi thường. Còn chàng họ Thành, vì bọn lại nhũng nhiễu mà nghèo, lại nhờ con dế mà giàu, áo cừu ngựa béo nghênh ngang. Lúc làm lý trưởng bị đánh đòn, nào ai ngờ có ngày nay! Trời muốn đền đáp người hiền hậu, nên khiến cả quan tuần phủ, quan huyện cũng được nhờ ơn con dế. Người ta nói một người đắc đạo thành tiên, cả gà chó cũng được bay lên trời theo. Thật đúng thay!

— Hết —