Liêu Trai: Hoàng Anh

Mã Tử Tài người đất Thuận Thiên. Nhà mấy đời mê hoa cúc, đến Tử Tài lại càng mê. Nghe đâu có giống quý là phải mua cho bằng được, ngàn dặm cũng không ngại.

Một hôm, có người khách từ Kim Lăng trọ ở nhà ông, tự nói bà con bên ngoại mình có một hai giống cúc mà phương bắc không có. Mã nghe mà nao lòng, lập tức sửa soạn hành trang, theo khách tới Kim Lăng. Người khách tìm đủ mọi cách giúp ông, được hai mầm cúc. Ông bọc giấu kỹ như của báu.

Trên đường về, ông gặp một chàng trai cưỡi lừa đi theo sau một chiếc xe màn xanh, phong thái phóng khoáng. Lại gần thì cùng chuyện trò. Chàng trai tự nói họ Đào, lời lẽ thanh nhã. Chàng hỏi Mã từ đâu tới, ông kể thật. Chàng trai nói:

— Giống thì không có giống nào không tốt, chăm bón là ở người.

Rồi cùng ông bàn về cách trồng cúc. Mã mừng lắm, hỏi:

— Anh định đi đâu?

— Chị tôi chán Kim Lăng, muốn tìm chỗ ở phía bắc sông Hoàng.

Mã vui vẻ nói:

— Tôi tuy nghèo, nhưng mái nhà tranh cũng đủ chỗ cho anh chị ngả lưng. Nếu không chê quê mùa, thì chẳng cần đi đâu nữa.

Chàng họ Đào rảo bước tới trước xe thưa với chị. Người trong xe vén rèm ra nói chuyện, là một người đẹp tuyệt trần chừng hai mươi tuổi. Nàng nhìn em nói:

— Nhà không ngại thấp, nhưng sân vườn nên rộng.

Mã nhận lời thay, rồi cùng về.

Phía nam nhà ông có một khu vườn hoang, chỉ có ba bốn gian nhà nhỏ. Họ Đào thích, dọn tới ở. Ngày ngày chàng sang vườn phía bắc, chăm cúc giúp Mã. Có những cây cúc đã khô, chàng nhổ lên trồng lại, cây nào cũng sống. Nhưng nhà họ Đào nghèo, ngày nào chàng cũng ăn uống với Mã, mà xem chừng bên nhà chị chẳng nổi lửa nấu cơm. Vợ Mã là bà Lữ cũng thương người chị họ Đào, thỉnh thoảng đem gạo sang giúp. Người chị tên là Hoàng Anh, ăn nói rất dễ nghe, thường sang chỗ bà Lữ cùng may vá kéo sợi.

Một hôm, chàng họ Đào bảo Mã:

— Nhà anh vốn chẳng khá giả, tôi ngày nào cũng đến làm phiền anh miếng ăn, sao lâu dài được. Tính kế bây giờ, bán hoa cúc cũng đủ sống.

Mã vốn là người thanh cao, nghe thế thì khinh lắm, nói:

— Tôi tưởng anh là bậc cao sĩ phong lưu, ắt biết vui với cảnh nghèo. Nay anh nói thế, là đem giậu cúc phía đông thành chốn chợ búa, làm nhục cả hoa vàng.

Họ Đào cười:

— Tự mình làm mà ăn thì không phải tham, buôn hoa làm nghề cũng không phải tục. Người ta tất nhiên không nên cầu giàu bằng mọi giá, nhưng cũng chẳng cần cố mà tìm lấy cái nghèo.

Mã không nói gì. Họ Đào đứng dậy ra về.

Từ đó, những cành cúc tàn, giống cúc xấu Mã vứt đi, họ Đào đều nhặt mang về hết. Chàng cũng không sang ăn ngủ với Mã nữa, mời mới tới một lần.

Ít lâu sau, cúc sắp nở, Mã nghe bên cổng nhà họ Đào ồn ào như họp chợ. Ông lấy làm lạ, sang nhìn trộm, thì thấy người mua hoa xe chở vai gánh, nối nhau ngoài đường. Hoa toàn là giống lạ, ông chưa từng thấy bao giờ. Ông chán cái thói tham của họ Đào, muốn cắt đứt, lại giận anh ta giấu riêng giống quý, bèn gõ cửa định trách.

Họ Đào ra, nắm tay kéo ông vào. Ông thấy cả nửa mẫu sân hoang đều thành luống cúc, ngoài mấy gian nhà ra không còn tấc đất trống. Chỗ nào cây đã bị đào bán đi, thì bẻ cành khác cắm bù vào. Những nụ còn trên luống, cây nào cũng đẹp lạ. Nhìn kỹ, thì toàn là những cây ông đã nhổ vứt đi trước kia.

Họ Đào vào nhà mang rượu thức ăn ra, bày tiệc bên luống hoa, nói:

— Tôi nghèo nên không giữ nổi giới thanh cao. Mấy hôm nay may kiếm được chút tiền, cũng đủ uống say.

Một lát, trong buồng gọi:

— Tam Lang!

Họ Đào dạ rồi đi vào. Chẳng mấy chốc bưng ra món ăn ngon, nấu nướng rất khéo. Mã hỏi:

— Chị anh sao chưa gả chồng?

— Chưa tới lúc.

— Bao giờ?

— Bốn mươi ba tháng nữa.

— Nói thế là sao?

Họ Đào chỉ cười không nói. Hai người uống vui hết cỡ mới thôi.

Qua một đêm, ông lại sang, thì những cành mới cắm hôm qua đã cao hơn một thước. Ông lạ quá, khẩn khoản xin học cách trồng. Họ Đào nói:

— Cái này vốn không thể nói mà truyền được. Vả lại anh có định lấy nó mà kiếm sống đâu, học làm gì?

Mấy ngày sau, cổng nhà họ Đào bớt ồn. Họ Đào bèn lấy chiếu cói bọc cúc, chất mấy xe chở đi. Qua năm sau, gần giữa mùa xuân, chàng mới chở những giống hoa lạ phương nam về, mở hàng hoa ở kinh đô, mười ngày bán hết, rồi lại về trồng cúc. Hỏi những người năm trước mua hoa, thì ai giữ lại gốc, năm sau cây đều thoái hoá thành xấu cả, nên lại phải mua của họ Đào.

Họ Đào từ đó ngày một giàu. Năm đầu làm thêm nhà, năm thứ hai dựng nhà lớn. Xây dựng gì cũng tuỳ ý, không bàn với chủ nhà nữa. Dần dần những luống hoa ngày trước đều thành hành lang nhà cửa. Chàng lại mua một khu ruộng ngoài tường, đắp tường bao quanh, trồng toàn cúc. Đến mùa thu, chàng chở hoa đi, hết mùa xuân vẫn không về.

Vợ Mã ốm chết. Mã để ý tới Hoàng Anh, kín đáo nhờ người ngỏ ý. Hoàng Anh mỉm cười, có vẻ bằng lòng, chỉ chờ em trai về mà thôi.

Hơn một năm, họ Đào vẫn không về. Hoàng Anh dạy đầy tớ trồng cúc, y như em mình. Được tiền, nàng lại góp vốn buôn bán, mua hai mươi khoảnh ruộng tốt ngoài làng, nhà cửa càng thêm đồ sộ.

Bỗng có người khách từ Đông Việt tới, gửi thư của họ Đào. Mở ra thì thấy dặn chị lấy ông Mã. Xét ngày gửi thư, đúng là ngày vợ Mã mất. Nhớ lại bữa rượu trong vườn, tính ra vừa đúng bốn mươi ba tháng. Mã lạ lắm, đưa thư cho Hoàng Anh xem, hỏi sính lễ đưa tới đâu. Hoàng Anh từ chối không nhận lễ. Nàng lại thấy nhà ông tồi tàn, muốn ông sang nhà phía nam ở, như ở rể. Mã không chịu, chọn ngày làm lễ rước dâu.

Hoàng Anh về nhà Mã rồi, mở một cửa ở bức tường ngăn thông sang nhà phía nam, ngày ngày sang dạy đầy tớ làm việc. Mã xấu hổ vì nhờ của vợ, thường dặn Hoàng Anh ghi sổ riêng nhà nam nhà bắc, kẻo lẫn lộn. Thế mà trong nhà cần thứ gì, Hoàng Anh lại sang nhà nam lấy. Chưa được nửa năm, đồ đạc trong nhà đâu đâu cũng là đồ nhà họ Đào. Mã lập tức sai người mang trả từng thứ, dặn đừng lấy nữa. Chưa đầy mười ngày, đồ lại lẫn sang. Mấy lần như thế, Mã phiền không chịu nổi. Hoàng Anh cười:

— Chàng cứ làm như ông Trần Trọng Tử ngày xưa, giữ tiếng thanh liêm đến khổ thân, không thấy mệt sao?

Mã thẹn, không xét nữa, mọi việc đều để Hoàng Anh lo. Nàng gọi thợ, sắm vật liệu, xây cất rầm rộ, Mã không ngăn được. Mấy tháng sau, nhà lầu liền dãy, hai nhà nhập làm một, không còn ranh giới nữa. Nhưng nàng vâng lời Mã, đóng cửa không buôn cúc nữa, vậy mà ăn tiêu còn hơn nhà thế gia.

Mã không yên lòng, nói:

— Ta ba mươi năm giữ tiếng thanh bạch, nay vì nàng mà luỵ. Sống ở đời mà chỉ nương váy vợ mà ăn, thật chẳng còn chút khí khái đàn ông nào nữa. Người ta ai cũng cầu giàu, ta chỉ cầu nghèo thôi!

Hoàng Anh nói:

— Thiếp không phải kẻ tham lam hèn hạ. Nhưng nếu không giàu có lên đôi chút, thì nghìn năm sau người ta sẽ bảo ông Đào Uyên Minh xương nghèo hèn, trăm đời không ngóc đầu lên được. Thiếp chỉ muốn gỡ tiếng cho cụ Đào nhà thiếp thôi. Vả lại người nghèo muốn giàu thì khó, chứ người giàu muốn nghèo thì dễ lắm. Vàng đầu giường chàng cứ việc vung đi, thiếp chẳng tiếc.

— Đem vung tiền của người khác, thì cũng xấu lắm.

— Chàng không muốn giàu, thiếp cũng không nghèo được. Chẳng còn cách nào, thì chia nhà ra ở riêng: trong thì cứ trong, đục thì cứ đục, có hại gì?

Nàng bèn dựng một căn nhà tranh trong vườn, chọn một con hầu xinh xắn sang hầu Mã. Mã thấy yên. Nhưng được mấy ngày, ông nhớ Hoàng Anh da diết. Gọi nàng, nàng không chịu sang. Bất đắc dĩ ông lại sang tìm nàng. Cứ cách một đêm lại sang, thành quen. Hoàng Anh cười:

— Ăn bên đông ngủ bên tây, người thanh liêm chắc không thế đâu.

Mã cũng tự cười, không biết nói sao, rồi lại về ở chung như cũ.

Gặp lúc Mã có việc tới Kim Lăng, vừa đúng mùa cúc nở. Sáng sớm ông đi qua một hàng hoa, thấy chậu cúc bày rất nhiều, bông nào cũng đẹp, lòng chợt động, ngờ là cúc họ Đào trồng. Một lát, chủ hàng đi ra, quả là họ Đào. Ông mừng quá, kể hết chuyện xa cách, rồi ngủ lại đó. Ông rủ họ Đào cùng về. Họ Đào nói:

— Kim Lăng là quê tôi, tôi định lấy vợ ở đây. Tôi dành dụm được ít tiền, phiền anh mang về cho chị tôi. Cuối năm tôi sẽ tạm về một chuyến.

Mã không nghe, càng nài tha thiết, lại nói:

— Nhà may đã sung túc, chỉ việc ngồi mà hưởng, không cần buôn bán nữa.

Rồi ông ngồi trong hàng, sai đầy tớ bán giúp, hạ giá xuống, mấy ngày bán hết. Ông giục họ Đào thu xếp hành lý, thuê thuyền đi về phía bắc. Vào tới cửa, thì chị đã dọn sẵn phòng, giường chiếu chăn nệm đều bày đủ, như biết trước em sắp về.

Họ Đào về rồi, cởi hành lý, giao việc cho đầy tớ, sửa sang lại vườn tược nhà nghỉ, ngày ngày chỉ đánh cờ uống rượu với Mã, không kết giao thêm một ông khách nào. Mã chọn vợ cho, chàng từ chối không muốn. Người chị sai hai con hầu hầu hạ chàng. Ở được ba bốn năm, chàng sinh được một con gái.

Họ Đào uống rượu vốn rất hào, chưa ai thấy chàng say mềm bao giờ. Mã có người bạn là Tăng sinh, tửu lượng cũng không ai địch nổi. Một hôm Tăng tới chơi, Mã bảo hai người thi uống. Hai người uống thoả thích, rất vui, hận gặp nhau muộn. Từ giờ Thìn tới canh tư, tính ra mỗi người uống hết trăm bầu. Tăng say mềm như bùn, ngủ lăn ra ngay chỗ ngồi. Họ Đào đứng dậy về ngủ, ra cửa giẫm lên luống cúc, ngã nhào xuống, áo rơi bên cạnh, rồi ngay tại chỗ hoá thành một cây cúc, cao bằng người, có hơn mười bông, bông nào cũng to hơn nắm tay.

Mã sợ chết khiếp, chạy báo Hoàng Anh. Hoàng Anh vội tới, nhổ cây cúc đặt nằm trên đất, nói:

— Sao lại say đến nỗi này!

Rồi lấy áo phủ lên, rủ Mã cùng đi, dặn đừng nhìn. Sáng ra hai người tới, thì họ Đào đang nằm bên luống hoa. Lúc ấy Mã mới hiểu hai chị em là tinh hoa cúc, càng thêm yêu quý kính trọng.

Họ Đào từ khi lộ dấu, lại càng uống phóng túng hơn, thường tự viết thiếp mời Tăng, hai người thành bạn thân thiết. Gặp ngày Hoa triêu, Tăng tới thăm, sai hai đầy tớ khiêng một vò rượu trắng ngâm thuốc, hẹn cùng uống cạn. Vò sắp hết mà hai người vẫn chưa say lắm. Mã lén rót thêm một bình vào, hai người lại uống hết. Tăng say mệt lả, đầy tớ cõng về. Họ Đào nằm lăn ra đất, lại hoá thành cây cúc. Mã thấy quen rồi không sợ, theo cách cũ nhổ cây lên, ngồi bên cạnh chờ xem biến hoá. Lâu lắm mà lá càng héo úa. Ông sợ quá, mới đi báo Hoàng Anh. Hoàng Anh nghe xong, kinh hãi kêu:

— Giết em tôi rồi!

Nàng chạy tới xem, thì gốc rễ đã khô cả. Nàng đau đớn tột cùng, ngắt lấy một đoạn cành, vùi vào chậu, mang vào phòng, ngày ngày tưới nước. Mã hối hận đến muốn chết, oán Tăng lắm. Mấy ngày sau, nghe tin Tăng cũng đã say mà chết.

Cành cúc trong chậu dần nảy mầm. Tháng chín thì nở hoa, cành ngắn, bông màu hồng phấn, ngửi có mùi rượu thơm. Người ta đặt tên là Túy Đào, tức là chàng Đào say. Tưới bằng rượu thì cây càng tốt.

Về sau đứa con gái của họ Đào lớn lên, gả vào nhà thế gia. Hoàng Anh sống tới già, cũng không có gì khác lạ.

Người kể chuyện này có lời bàn: Người của núi xanh mây trắng, rồi chết vì say, đời ai cũng tiếc, nhưng chưa chắc chàng không lấy thế làm sướng. Trồng giống cúc ấy trong sân, như gặp bạn hiền, như ngồi trước người đẹp, không thể không tìm cho bằng được.

— Hết —