Một cái gì đó

Người anh cả trong năm anh em nói:

— Tôi muốn trở thành một cái gì đó! Tôi muốn có ích cho đời. Việc làm có thấp kém đến đâu cũng được, miễn là điều tôi làm ra là điều tốt, thế đã là một cái gì đó rồi. Tôi sẽ đóng gạch, thứ mà người ta không thể thiếu! Thế là tôi đã làm được một cái gì đó!

Người anh thứ hai bảo:

— Nhưng cái gì đó ấy bé quá! Việc anh làm chẳng khác gì không làm gì cả. Đó là việc của thằng phụ, máy móc cũng làm được. Không, thà làm thợ nề còn hơn, thế mới là một cái gì đó, tôi sẽ làm thợ nề. Đó là một nghề hẳn hoi! Làm nghề ấy thì được vào phường hội, được làm thị dân, có cờ hiệu riêng, có quán rượu riêng của phường. Phải, nếu trôi chảy, tôi sẽ có thợ phụ, sẽ được gọi là bác cả, còn vợ tôi sẽ được gọi là bà cả. Thế mới là một cái gì đó!

Người thứ ba bảo:

— Thế thì chẳng là cái gì hết! Như thế vẫn đứng ngoài các tầng lớp, mà trong một thành phố có bao nhiêu tầng lớp cao hơn bác cả thợ nề nhiều lắm! Anh có thể là người tử tế, nhưng làm bác cả thì anh vẫn chỉ là hạng người ta gọi là "thường dân"! Không, tôi biết một việc hay hơn! Tôi sẽ làm nhà xây dựng, bước vào thế giới của nghệ thuật, của tư duy, vươn lên ngang hàng những bậc cao sang trong cõi tinh thần. Dĩ nhiên tôi phải bắt đầu từ dưới thấp, phải, tôi xin nói thẳng: tôi phải bắt đầu làm thằng học việc thợ mộc, đội mũ lưỡi trai dù tôi đã quen đội mũ lụa, phải chạy đi mua bia mua rượu cho mấy anh thợ phụ thô lỗ, để chúng mày tao với tôi, thật nhục nhã! Nhưng tôi sẽ tự nhủ rằng tất cả chỉ là một buổi dạ hội hoá trang, đã đeo mặt nạ thì muốn làm gì cũng được! Ngày mai, nghĩa là khi tôi đã thành thợ phụ, tôi sẽ đi con đường của tôi, mấy người kia chẳng dính dáng gì tới tôi nữa! Tôi sẽ vào Học viện, học vẽ, được gọi là kiến trúc sư! Thế mới là một cái gì đó! Thế là nhiều lắm! Tôi có thể được gọi là ngài cao quý danh giá, lại thêm chút danh hiệu cả đằng trước lẫn đằng sau. Tôi sẽ xây, xây mãi, như những người đi trước tôi! Đó là một cái gì đó người ta luôn tin cậy được! Tất cả chuyện ấy là một cái gì đó!

Người thứ tư bảo:

— Nhưng cái gì đó ấy thì tôi chẳng màng! Tôi không muốn đi theo vệt nước của người khác, không muốn làm bản sao. Tôi muốn làm thiên tài, giỏi hơn tất cả các anh cộng lại! Tôi sẽ sáng tạo ra một phong cách mới, nghĩ ra kiểu nhà hợp với khí hậu và vật liệu của đất nước, hợp với bản sắc dân tộc, với sự tiến bộ của thời đại, rồi thêm một tầng nữa cho thiên tài của riêng tôi!

Người thứ năm bảo:

— Nhưng nếu khí hậu và vật liệu không ra gì thì sao? Thế thì nguy, vì chúng có ảnh hưởng đấy! Bản sắc dân tộc cũng dễ bị kéo căng tới mức thành ra màu mè, còn sự tiến bộ của thời đại có thể làm anh chạy lồng lên, như tuổi trẻ vẫn thường thế. Tôi thấy rõ chẳng ai trong các anh thật sự trở thành một cái gì đó, dù các anh tự tin tới đâu! Nhưng các anh cứ làm như ý mình, tôi sẽ không giống các anh. Tôi đứng ngoài, tôi sẽ bình phẩm về những gì các anh làm! Bất cứ việc gì cũng có chỗ sai, tôi sẽ nhặt nó ra mà bàn tán. Thế là một cái gì đó!

Và anh làm đúng như vậy. Người ta nói về người em thứ năm: "Anh ta hẳn là có một cái gì đó! Anh ta là một bộ óc tốt! Nhưng anh ta chẳng làm gì cả!". Và nhờ vậy mà anh thành ra một cái gì đó.

Đấy, chỉ là một câu chuyện nhỏ thôi, vậy mà chừng nào thế giới còn tồn tại, nó vẫn chưa có hồi kết!

Nhưng chẳng lẽ năm anh em không ra làm sao nữa ư? Thế thì đâu phải là một cái gì đó! Hãy nghe tiếp, đây là cả một truyện cổ tích!

Người anh cả, người đóng gạch, nhận thấy rằng cứ mỗi viên gạch làm xong lại lăn ra một đồng xu nhỏ, chỉ bằng đồng thôi. Nhưng nhiều đồng xu nhỏ chồng lên nhau sẽ thành một đồng ta-lê sáng bóng, và cầm nó gõ cửa ở đâu, nhà ông bán bánh mì, ông hàng thịt, bác thợ may, phải, gõ ở bất cứ nhà nào, cửa cũng mở toang và người ta có được thứ mình cần. Đấy, gạch đem lại những thứ ấy. Dĩ nhiên có những viên vỡ vụn hay gãy đôi, nhưng chúng cũng có chỗ dùng.

Trên con đê, bà Mác-grê-tơ, một bà cụ nghèo, rất muốn trát cho mình một căn nhà nhỏ. Bà được người anh cả cho hết chỗ gạch vỡ và thêm mấy viên lành nữa, vì người anh cả có tấm lòng tốt, dù về việc làm thì anh chỉ đến được mức đóng gạch. Bà cụ nghèo tự tay dựng lấy nhà. Nhà hẹp, cái cửa sổ duy nhất thì lệch, cửa ra vào thì thấp quá, mái rạ đáng lẽ có thể lợp khéo hơn. Nhưng nó che được mưa gió, và từ đó người ta nhìn được thật xa ra mặt biển, nơi sóng cuồn cuộn đập vào chân đê. Những giọt nước mặn bắn lên khắp căn nhà. Và căn nhà vẫn còn đứng đó khi người đóng ra những viên gạch ấy đã chết từ lâu.

Còn người anh thứ hai, phải, anh xây được theo cách khác, vì anh đã được học nghề. Nộp xong bài thi lên thợ phụ, anh thắt chặt cái túi đeo lưng rồi cất tiếng hát bài ca của người thợ:

Tuổi trẻ ta đi khắp bốn phương,
Rồi về xây dựng chốn quê hương,
Tay nghề là túi tiền ta đấy,
Lòng trẻ là vận may trên đường!
Về tới quê nhà, ta giữ lời,
Cưới người yêu dấu đợi ta thôi!
Hoan hô! Người thợ chăm chỉ ấy
Sớm có mâm cơm của riêng rồi!

Và anh làm đúng như thế. Khi trở về thành phố và lên làm bác cả, anh xây hết nhà này tới nhà khác, thành cả một con phố. Khi con phố xây xong, trông đẹp đẽ, làm cho thành phố thêm vẻ bề thế, thì những ngôi nhà ấy xây cho anh một ngôi nhà nhỏ, làm nhà riêng của anh. Nhưng nhà thì làm sao mà xây được? Phải, cứ hỏi chúng xem, chúng chẳng trả lời đâu. Nhưng người ta thì trả lời rằng: "Đúng rồi, chính con phố ấy đã xây cho anh ta một ngôi nhà!". Ngôi nhà nhỏ, nền đất nện. Nhưng khi anh cùng cô dâu khiêu vũ trên đó, nền nhà trở nên bóng loáng như được đánh sáp, và từ mỗi viên gạch trên tường lại mọc ra một bông hoa, đẹp chẳng kém gì giấy bọc tường đắt tiền. Đó là một ngôi nhà xinh xắn và một đôi vợ chồng hạnh phúc. Cờ của phường hội tung bay ngoài cửa, thợ phụ và học việc reo hò: "Hoan hô!". Phải, thế là một cái gì đó! Rồi anh chết đi, thế cũng là một cái gì đó!

Bây giờ đến nhà kiến trúc, người anh thứ ba, người đã từng làm học việc thợ mộc, đội mũ lưỡi trai, chạy việc vặt khắp thành phố, nhưng rồi từ Học viện đã leo lên làm kiến trúc sư, "ngài cao quý danh giá"! Phải, nếu các ngôi nhà trong phố đã xây cho người anh thợ nề một ngôi nhà, thì giờ đây con phố được mang tên người anh kiến trúc sư, và ngôi nhà đẹp nhất phố thuộc về anh. Thế là một cái gì đó, và anh là một cái gì đó, lại có cả một danh hiệu dài cả đằng trước lẫn đằng sau. Con cái anh được gọi là con nhà quyền quý, và khi anh chết, vợ anh là một bà goá có địa vị. Thế là một cái gì đó! Tên anh mãi mãi đứng ở góc phố, được người đời nhắc tới như tên một con phố. Phải, thế là một cái gì đó!

Tiếp đến là bậc thiên tài, người anh thứ tư, người muốn nghĩ ra một cái gì mới, một cái gì khác người, lại thêm một tầng nữa. Nhưng cái tầng ấy gãy sập dưới chân anh, anh ngã xuống gãy cổ. Dù vậy anh được một đám tang thật đẹp, có cờ phường hội và nhạc, có hoa trên báo và hoa rải khắp mặt đường lát đá. Người ta đọc ba bài điếu văn cho anh, bài sau dài hơn bài trước, và điều ấy hẳn sẽ làm anh mãn nguyện lắm, vì anh rất thích được người ta nói về mình. Trên mộ anh có dựng một tượng đài, chỉ một tầng thôi, nhưng thế dù sao cũng là một cái gì đó!

Giờ thì anh đã chết, như ba người anh kia. Nhưng người cuối cùng, người chuyên bình phẩm, thì sống lâu hơn tất cả. Mà thế là phải, vì như vậy anh mới được nói lời cuối cùng, và với anh, được nói lời cuối cùng là chuyện hệ trọng lắm. Người ta bảo anh là một bộ óc tốt kia mà! Rồi giờ của anh cũng điểm. Anh chết và tới cổng thiên đàng. Ở đây người ta bao giờ cũng tới từng đôi một! Anh đứng đó cùng một linh hồn khác cũng đang mong được vào, và đó chính là bà cụ Mác-grê-tơ ở căn nhà trên đê.

Người bình phẩm bảo:

— Chắc là để làm nổi bật sự tương phản nên mới để tôi với cái linh hồn tội nghiệp này tới đây cùng một lúc!

Rồi anh hỏi:

— Này, bà già, bà là ai thế? Bà cũng muốn vào đây à?

Bà cụ nhún gối chào hết sức cung kính, bà tưởng người đang nói với mình là thánh Phê-rô.

— Con là một kẻ khốn khó, chẳng có ai thân thích! Mác-grê-tơ già ở căn nhà trên đê đây ạ!

— Thế ở dưới kia bà đã làm được gì, đã làm nên chuyện gì?

— Có trời biết, ở trên đời này con chẳng làm nên được cái gì cả! Chẳng có gì mở được cửa cho con vào đây! Nếu con được phép bước qua cánh cửa này thì đó thật là một ơn huệ!

Anh hỏi tiếp, chỉ cốt để có chuyện mà nói, vì đứng đó chờ thì chán quá:

— Thế bà rời bỏ cõi đời ra sao?

— Phải, con rời bỏ nó thế nào, con cũng chẳng biết nữa! Mấy năm cuối con ốm yếu luôn, chắc là con chẳng chịu nổi khi bò ra khỏi giường mà ra ngoài trời giá rét. Mùa đông năm nay khắc nghiệt lắm, nhưng giờ thì con qua được rồi. Có mấy ngày trời lặng gió, nhưng rét buốt, chắc ngài đây cũng biết. Băng đóng xa ra tận ngoài biển, xa tít tầm mắt. Cả thành phố kéo nhau ra trên mặt băng. Người ta trượt băng, người ta nhảy múa, con nghĩ thế, ngoài ấy có cả ban nhạc, có cả hàng ăn uống. Nằm trong căn nhà nghèo của con, con cũng nghe vọng vào tận nơi. Bấy giờ là lúc gần tối, trăng đã lên nhưng chưa sáng hẳn. Từ trên giường, con nhìn qua cửa sổ ra tít ngoài bờ biển, và ngay chỗ trời giáp biển hiện ra một đám mây trắng kỳ lạ. Con nằm nhìn nó, nhìn cái chấm đen ở giữa đám mây cứ to dần, to dần. Thế là con biết điềm ấy báo gì. Con già rồi, từng trải rồi, dù điềm ấy người ta không mấy khi thấy. Con nhận ra nó, và con rùng mình! Suốt đời con, đã hai lần con thấy thứ ấy kéo tới, và con biết sắp có một trận bão khủng khiếp kèm nước dâng, sẽ ập lên những con người khốn khổ ngoài kia, những người đang uống, đang nhảy, đang reo hò. Cả già lẫn trẻ, cả thành phố đều ở ngoài ấy. Ai sẽ báo cho họ biết, nếu không có ai ngoài ấy nhìn thấy và biết được điều con biết? Con sợ quá, và con thấy mình tỉnh hẳn lên, như đã lâu lắm rồi chưa từng tỉnh như thế! Con bò ra khỏi giường, lết tới cửa sổ, xa hơn nữa thì con không đi nổi. Con cũng mở được cửa sổ. Con thấy người ta chạy nhảy ngoài mặt băng, thấy những lá cờ xinh xắn, nghe bọn con trai reo hò, các cô các cậu hát ca. Vui lắm. Nhưng đám mây trắng có cái túi đen ở giữa cứ dâng lên mỗi lúc một cao! Con gào hết sức, nhưng không ai nghe thấy, con ở xa quá. Chẳng mấy chốc bão sẽ nổi lên, băng sẽ vỡ, và mọi người ngoài kia sẽ chìm nghỉm, không ai cứu được. Họ không nghe được con, mà con thì không ra được với họ. Giá mà con đưa được họ vào bờ! Thế rồi Chúa cho con cái ý nghĩ châm lửa đốt giường mình. Thà để nhà cháy rụi còn hơn để bao nhiêu người chết thảm như thế. Con thắp được nến, thấy ngọn lửa đỏ bùng lên. Phải, con ra được tới cửa, nhưng rồi con nằm gục ở đó, không đi nổi nữa. Lửa bốc theo con, bốc ra cửa sổ, lên tận mái nhà. Người ngoài kia nhìn thấy, và họ chạy hết sức về để cứu con, cái thân già khốn khổ mà họ tưởng đang bị thiêu trong nhà. Không một ai là không chạy về. Con nghe tiếng họ tới, nhưng con cũng nghe thấy bỗng có tiếng gió rít trong không trung. Con nghe tiếng ầm ầm như đại bác bắn. Nước dâng nhấc bổng mặt băng lên, băng vỡ tan tành. Nhưng họ đã về tới chân đê, nơi tàn lửa bay qua người con. Con giữ được tất cả bọn họ. Nhưng chắc là con không chịu nổi cái rét và cơn hoảng sợ ấy, thế là con lên tới đây, tới cổng thiên đàng. Người ta bảo cửa này cũng mở cho cả những kẻ khốn khó như con! Mà giờ con cũng chẳng còn nhà ở dưới đê nữa, có điều thế cũng chẳng cho con được vào đây.

Bấy giờ cổng thiên đàng mở ra, và thiên thần dẫn bà cụ vào. Bà đánh rơi bên ngoài một cọng rơm, một trong những cọng rơm lót giường bà, chiếc giường bà đã châm lửa để cứu bao người. Cọng rơm ấy đã hoá thành vàng ròng, nhưng là thứ vàng biết mọc, uốn lượn thành những hoa văn đẹp tuyệt.

Thiên thần bảo:

— Thấy chưa, bà cụ nghèo đã mang theo thứ ấy! Còn anh, anh mang gì tới? Phải, ta biết rồi, anh chẳng làm được gì cả, ngay một viên gạch cũng chưa từng đóng. Giá mà anh được trở xuống để mang lên ít nhất chừng ấy thôi. Có khi viên gạch anh đóng chẳng ra gì, nhưng nếu được làm với lòng tốt, thì dẫu sao cũng là một cái gì đó. Nhưng anh không trở xuống được nữa, và ta chẳng làm được gì cho anh!

Lúc ấy linh hồn nghèo khổ kia, bà cụ ở căn nhà trên đê, lên tiếng xin cho anh:

— Anh của cậu ấy đã cho con tất cả gạch lành gạch vỡ để con trát nên căn nhà tồi tàn của mình. Với con, một kẻ khốn khó, thế là nhiều lắm! Liệu tất cả chỗ gạch vụn ấy có thể tính là một viên gạch cho cậu ấy được không? Đó sẽ là một ơn huệ! Giờ cậu ấy đang cần đến nó, mà đây chẳng phải là nhà của ơn huệ hay sao!

Thiên thần bảo:

— Anh của anh, người mà anh cho là thấp kém nhất, người có công việc chân chính mà anh coi là hèn mọn nhất, đã cho anh phần đóng góp của mình cho thiên đàng. Anh sẽ không bị đuổi đi. Anh được phép đứng ở ngoài này mà suy ngẫm, tìm cách chuộc lại cuộc đời mình dưới ấy. Nhưng anh sẽ không được vào, chừng nào anh chưa làm được bằng việc tốt, một cái gì đó!

Người bình phẩm nghĩ bụng:

— Câu ấy mình nói còn hay hơn!

Nhưng anh không nói to lên, và có lẽ thế đã là một cái gì đó rồi.

— Hết —