Một triệu

Đó là một gia đình viên chức khiêm tốn. Người chồng, thư ký ở bộ, đứng đắn và tỉ mỉ, làm tròn bổn phận một cách nghiêm ngặt. Anh tên là Lê-ô-pôn Bô-nanh. Đó là một chàng trai nhỏ người, chuyện gì cũng nghĩ đúng như điều người ta nên nghĩ. Được nuôi dạy trong đạo, anh bớt tin dần từ khi nền Cộng hoà có xu hướng tách Giáo hội khỏi Nhà nước. Anh nói to trong các hành lang của bộ: "Tôi có đạo, thậm chí rất có đạo, nhưng là có đạo với Chúa. Tôi không theo phe giáo hội."

Trên hết anh tự cho mình là người lương thiện, và anh vừa đấm ngực vừa tuyên bố như thế. Quả thật anh là người lương thiện theo nghĩa thực tế nhất của từ này. Anh đến đúng giờ, về đúng giờ, chẳng mấy khi la cà, và bao giờ cũng tỏ ra rất ngay thẳng trong "vấn đề tiền nong". Anh lấy con gái của một đồng nghiệp nghèo, nhưng ông này có một bà em gái giàu tới một triệu quan, nhờ được một người giàu có lấy về vì yêu. Bà không có con, điều ấy khiến bà buồn khổ lắm, nên bà chỉ có thể để của cải lại cho cô cháu gái.

Món thừa kế ấy là nỗi bận tâm của cả nhà. Nó lơ lửng trên ngôi nhà, lơ lửng trên cả bộ. Ai cũng biết "nhà Bô-nanh sắp có một triệu".

Đôi vợ chồng trẻ cũng không có con, nhưng họ chẳng thiết lắm, sống yên ổn trong sự lương thiện hẹp hòi và êm ả của mình. Căn hộ của họ sạch sẽ, ngăn nắp, lặng lẽ như đang ngủ, vì họ bình thản và chừng mực trong mọi chuyện. Họ nghĩ một đứa con sẽ làm xáo trộn cuộc sống của họ, tổ ấm của họ, sự yên tĩnh của họ.

Họ cũng chẳng cố để không có con. Nhưng trời đã không cho thì càng hay.

Bà dì giàu một triệu buồn khổ vì cảnh hiếm muộn của họ, và hay mách họ cách chữa. Ngày trước bà đã thử, không kết quả, hàng nghìn cách mà bạn bè hay các bà thầy bói chỉ cho. Từ khi bà không còn tuổi sinh nở, người ta lại mách bà hàng nghìn cách khác mà bà tin là trăm phần trăm hiệu nghiệm, và bà tiếc ngẩn ngơ vì không còn đem ra thử được. Thế là bà khăng khăng chỉ hết cho cháu, lúc nào cũng hỏi:

— Thế nào, các cháu đã thử cái cách dì mách hôm nọ chưa?

Rồi bà mất. Trong lòng đôi vợ chồng trẻ dấy lên một trong những niềm vui thầm kín mà người ta phải phủ tấm khăn tang lên, cả trước mắt mình lẫn trước mắt người khác. Lương tâm khoác áo đen, nhưng tâm hồn rộn ràng hân hoan.

Họ được báo rằng có một bản di chúc gửi ở chỗ ông công chứng. Vừa ra khỏi nhà thờ sau tang lễ là họ chạy ngay tới đó.

Bà dì, trung thành với ý nghĩ ám ảnh suốt đời mình, để lại một triệu cho đứa con đầu lòng của họ, cha mẹ được hưởng tiền lãi cho tới khi chết. Nếu trong vòng ba năm đôi vợ chồng trẻ không có người thừa kế, cả gia tài ấy sẽ về tay người nghèo.

Họ sững sờ, choáng váng. Anh chồng lăn ra ốm, nằm tám ngày không tới sở. Rồi khi đã khoẻ lại, anh tự hứa một cách quyết liệt rằng mình sẽ làm bố.

Suốt sáu tháng, anh cố gắng tới mức chỉ còn là cái bóng của chính mình. Giờ anh nhớ lại tất cả những cách của bà dì và đem ra áp dụng một cách tận tâm, nhưng vô ích. Ý chí tuyệt vọng cho anh một sức lực giả tạo suýt nữa thì nguy đến tính mạng.

Bệnh thiếu máu gặm mòn anh. Người ta sợ anh mắc bệnh lao. Một ông bác sĩ được mời tới làm anh khiếp sợ, bắt anh quay về với cuộc sống bình yên, thậm chí còn bình yên hơn trước, với một chế độ ăn bồi bổ.

Những tin đồn vui vẻ lan khắp bộ. Người ta biết chuyện bản di chúc gây thất vọng, và người ta đùa cợt khắp các phòng ban về "vố một triệu" trứ danh ấy. Người thì cho Bô-nanh những lời khuyên bông đùa. Người khác trơ trẽn xin được đứng ra lo giùm cái điều khoản trớ trêu ấy. Đặc biệt có một anh chàng cao lớn, một tay ăn chơi khét tiếng, có những cuộc tình vang danh khắp các phòng, cứ trêu chọc anh bằng những lời bóng gió, những câu tục tĩu, khoe rằng mình có thể khiến anh được hưởng gia tài trong vòng hai mươi phút.

Một hôm, Lê-ô-pôn Bô-nanh nổi cơn, đứng phắt dậy, cây bút vẫn giắt sau tai, ném vào mặt anh ta câu sỉ nhục:

— Thưa ông, ông là đồ đê tiện. Nếu tôi không tự trọng, tôi đã nhổ vào mặt ông.

Người ta cử người làm chứng cho cuộc đấu súng, khiến cả các bộ xôn xao suốt ba ngày. Đi đâu cũng chỉ gặp họ trong các hành lang, trao đổi biên bản với nhau, trao đổi quan điểm về vụ việc. Cuối cùng bốn vị đại diện nhất trí thông qua một văn bản, được hai đương sự chấp nhận. Hai người trang trọng chào nhau và bắt tay nhau trước mặt ông trưởng phòng, lắp bắp vài lời xin lỗi.

Suốt tháng sau đó, họ chào nhau một cách cố ý trịnh trọng và một sự ân cần rất có giáo dục, như những đối thủ từng đứng mặt đối mặt. Rồi một hôm, va phải nhau ở khúc quanh hành lang, ông Bô-nanh vồn vã hỏi một cách đàng hoàng:

— Tôi không làm ông đau chứ, thưa ông?

Người kia đáp:

— Không hề, thưa ông.

Từ lúc ấy, họ thấy nên trao đổi vài câu khi gặp nhau. Rồi dần dần họ thân hơn. Họ quen nhau, hiểu nhau, quý trọng nhau như những người trước kia đã hiểu lầm nhau, và trở thành đôi bạn không rời.

Nhưng Lê-ô-pôn không hạnh phúc trong gia đình. Vợ anh hành hạ anh bằng những lời bóng gió khó chịu, giày vò anh bằng những câu nói nửa chừng. Thời gian cứ trôi. Bà dì mất đã được một năm. Món thừa kế dường như đã mất.

Bà Bô-nanh, khi ngồi vào bàn ăn, nói:

— Bữa tối nay chẳng có gì mấy. Giá mà chúng ta giàu thì đã khác.

Khi Lê-ô-pôn đi làm, bà Bô-nanh đưa cây gậy cho chồng mà nói:

— Giá mà nhà mình có năm mươi nghìn quan lợi tức mỗi năm, thì anh đâu cần phải tới đó cày cuốc, ông thư ký quèn ạ.

Khi bà Bô-nanh sắp ra ngoài vào những ngày mưa, bà lẩm bẩm:

— Giá mà có xe ngựa, thì đâu phải lội bùn trong thời tiết thế này.

Tóm lại, lúc nào, dịp nào, bà cũng như đang trách chồng một điều gì đáng xấu hổ, coi anh là người duy nhất có lỗi, người duy nhất chịu trách nhiệm về việc mất cả gia tài ấy.

Bực quá, cuối cùng anh đưa vợ tới một ông bác sĩ danh tiếng. Sau một hồi khám xét lâu, ông không kết luận gì, bảo rằng ông chẳng thấy gì cả, rằng trường hợp này khá thường gặp, rằng thể xác cũng như tâm hồn, ông đã thấy biết bao gia đình tan vỡ vì không hợp tính, thì cũng chẳng lạ khi thấy những gia đình khác hiếm muộn vì không hợp nhau về thể chất. Mất bốn mươi quan.

Một năm nữa trôi qua. Chiến tranh đã nổ ra, một cuộc chiến không ngừng, quyết liệt, giữa hai vợ chồng, một thứ hận thù khủng khiếp. Và bà Bô-nanh không ngớt nhắc đi nhắc lại:

— Khổ chưa, mất cả một gia tài chỉ vì lấy phải một thằng ngốc!

Hoặc:

— Nghĩ mà xem, giá mà tôi lấy phải người khác thì giờ tôi đã có năm mươi nghìn quan lợi tức mỗi năm!

Hoặc:

— Có những người lúc nào cũng làm vướng chân người khác. Họ làm hỏng hết mọi việc.

Các bữa ăn, nhất là những buổi tối, trở nên không chịu nổi. Chẳng biết làm gì nữa, một tối, sợ một trận cãi vã khủng khiếp ở nhà, Lê-ô-pôn dẫn bạn mình về, anh Phrê-đê-rích Mô-ren, người mà anh suýt đấu súng. Chẳng bao lâu Mô-ren trở thành bạn của cả nhà, người khuyên bảo mà cả hai vợ chồng đều lắng nghe.

Chỉ còn sáu tháng nữa là hết hạn cuối cùng, và triệu quan sẽ về tay người nghèo. Thế rồi dần dần Lê-ô-pôn đổi thái độ với vợ, chính anh trở nên gây gổ, hay châm chọc vợ bằng những lời ám chỉ tối nghĩa, nói một cách bí ẩn về những bà vợ viên chức đã biết cách lo cho địa vị của chồng.

Thỉnh thoảng anh lại kể chuyện một viên thư ký nào đó được thăng tiến đến kinh ngạc:

— Lão Ra-vi-nô, cách đây năm năm còn là nhân viên tập sự, nay vừa được cử làm phó phòng.

Bà Bô-nanh nói:

— Anh thì đời nào làm được thế.

Bấy giờ Lê-ô-pôn nhún vai:

— Làm như lão ta giỏi giang hơn ai ấy. Lão có bà vợ thông minh, thế thôi. Bà ấy biết cách làm vừa lòng ông trưởng vụ, và muốn gì được nấy. Ở đời phải biết thu xếp để khỏi bị hoàn cảnh xỏ mũi.

Anh muốn nói gì, chính xác là gì? Chị hiểu ra sao? Chuyện gì đã xảy ra? Mỗi người họ có một cuốn lịch, và đánh dấu từng ngày còn lại trước cái hạn định mệnh. Và mỗi tuần họ lại thấy một cơn điên xâm chiếm, một cơn giận cùng quẫn, một nỗi bực bội rối bời, với một nỗi tuyệt vọng đến mức họ có thể phạm cả tội ác nếu cần.

Thế rồi một buổi sáng, bà Bô-nanh, mắt sáng long lanh, cả gương mặt như rạng rỡ, đặt hai tay lên vai chồng, nhìn thấu tận tâm can anh bằng một cái nhìn đăm đăm và vui sướng, rồi nói thật khẽ:

— Em nghĩ là em có mang rồi.

Anh xúc động mạnh tới mức suýt ngã ngửa. Rồi đột ngột anh ôm chầm lấy vợ, hôn như điên, đặt vợ ngồi lên đùi, ôm ghì như ôm một đứa trẻ yêu quý, và không kìm nổi xúc động, anh khóc, anh nức nở.

Hai tháng sau, anh không còn nghi ngờ gì nữa. Bấy giờ anh đưa vợ tới bác sĩ để xác nhận tình trạng, rồi mang tờ giấy chứng nhận tới chỗ ông công chứng giữ bản di chúc.

Ông công chứng tuyên bố rằng một khi đứa trẻ đã có, dù đã ra đời hay sắp ra đời, ông xin tuân theo và sẽ hoãn việc thi hành di chúc cho tới khi sinh nở xong.

Một bé trai ra đời, họ đặt tên là Đi-ơ-đôn-nê, nghĩa là Chúa ban, để nhớ tới tục lệ trong các hoàng tộc ngày xưa.

Họ trở nên giàu có.

Thế rồi một tối, hôm có hẹn anh bạn Phrê-đê-rích Mô-ren tới ăn, ông Bô-nanh vừa về tới nhà thì vợ ông nói bằng một giọng giản dị:

— Em vừa bảo anh bạn Phrê-đê-rích của chúng ta đừng đặt chân tới đây nữa. Anh ta đã có cử chỉ khiếm nhã với em.

Ông nhìn vợ một giây, ánh mắt mỉm cười đầy biết ơn, rồi dang rộng hai tay. Bà sà vào lòng ông, và họ ôm hôn nhau rất lâu, rất lâu, như một đôi vợ chồng tốt, thật âu yếm, thật gắn bó, thật đứng đắn.

Ấy thế mà phải nghe bà Bô-nanh nói về những người đàn bà sa ngã vì tình yêu, về những người bị một cơn bốc đồng của trái tim đẩy vào con đường ngoại tình, mới thấy.

— Hết —