Ngày về

Pha-tic Cha-crô-voc-ti là đầu sỏ của đám con trai trong làng. Một trò tinh nghịch mới vừa nảy ra trong đầu cậu. Trên bãi bùn ven sông có một khúc gỗ to nằm đó, chờ người ta đẽo thành cột buồm. Cậu quyết định cả bọn sẽ cùng nhau dùng sức đẩy khúc gỗ ra khỏi chỗ, lăn nó đi. Chủ khúc gỗ sẽ vừa giận vừa ngạc nhiên, còn cả bọn thì được một phen khoái chí. Ai cũng tán thành, và đề nghị được thông qua không một tiếng phản đối.

Nhưng đúng lúc trò vui sắp bắt đầu, thì Ma-khan, em trai Pha-tic, thong thả đi tới, chẳng nói chẳng rằng, ngồi phịch xuống khúc gỗ trước mặt cả bọn. Đám con trai ngớ ra một lúc. Một đứa rụt rè đẩy cậu em, bảo đứng dậy, nhưng Ma-khan vẫn tỉnh bơ. Trông cậu như một nhà hiền triết nhỏ đang trầm ngâm suy nghĩ về sự vô ích của mọi cuộc vui đùa. Pha-tic tức điên.

"Ma-khan," cậu quát, "mày không xuống ngay thì tao đánh cho bây giờ!"

Ma-khan chỉ xoay người cho ngồi dễ chịu hơn.

Giờ đây, muốn giữ được uy phong vương giả trước công chúng, rõ ràng Pha-tic phải làm đúng lời doạ. Nhưng đến lúc gay go, cậu lại thấy chùn tay. Có điều, bộ óc nhiều mưu mẹo của cậu lập tức nghĩ ra một nước đi mới, vừa làm cho thằng em bẽ mặt, vừa cho đám lâu la thêm một trò vui. Cậu ra lệnh lăn cả khúc gỗ lẫn Ma-khan đi một thể. Ma-khan nghe lệnh, liền coi việc bám trụ là chuyện danh dự. Nhưng cũng như những kẻ mưu cầu danh vọng ở đời trong những việc khác, cậu quên mất rằng việc ấy có hiểm nguy.

Đám con trai bắt đầu dồn hết sức đẩy khúc gỗ, hô lên:

"Một, hai, ba, đi!"

Đến tiếng "đi" thì khúc gỗ đi thật. Và cùng đi với nó là cả triết lý, cả vinh quang, cả mọi thứ của Ma-khan.

Đám trẻ kia reo hò khoái chí đến khản cả giọng. Nhưng Pha-tic thì hơi sợ. Cậu biết chuyện gì sắp đến. Quả nhiên, Ma-khan từ lòng Đất Mẹ đứng dậy, mù quáng như Số phận, gào thét như ác quỷ. Nó lao vào Pha-tic, cào mặt, đấm, đá túi bụi, rồi khóc tu tu chạy về nhà. Màn thứ nhất của tấn kịch đã hạ.

Pha-tic lau mặt, ngồi lên mạn một chiếc xà lan đắm bên bờ sông, nhai một cọng cỏ. Một chiếc thuyền ghé vào bến, một người đàn ông đứng tuổi, tóc đã bạc, ria mép đen, bước lên bờ. Ông thấy thằng bé ngồi không, liền hỏi nhà Cha-crô-voc-ti ở đâu. Pha-tic vẫn nhai cọng cỏ mà rằng:

"Đằng kia."

Nhưng chẳng tài nào biết được cậu chỉ về đâu. Người lạ hỏi lại. Pha-tic đung đưa chân bên mạn xà lan mà đáp:

"Tự đi mà tìm."

Rồi lại nhai cọng cỏ như trước.

Nhưng lúc ấy một người đầy tớ từ trong nhà đi xuống, bảo Pha-tic là mẹ cậu gọi. Pha-tic không chịu nhúc nhích. Có điều lần này đầy tớ lại làm chủ. Hắn thô bạo nhấc bổng Pha-tic lên mà vác đi, mặc cho cậu đá đạp giãy giụa trong cơn giận bất lực.

Pha-tic vào đến nhà, mẹ cậu trông thấy, liền giận dữ quát:

"Thế là mày lại đánh thằng Ma-khan nữa hả?"

Pha-tic phẫn nộ đáp:

"Không, con không đánh! Ai bảo mẹ thế?"

Mẹ cậu thét lên:

"Đừng có nói dối! Mày đánh nó."

Pha-tic hầm hầm đáp:

"Con bảo là con không đánh mà. Mẹ cứ hỏi thằng Ma-khan!"

Nhưng Ma-khan nghĩ tốt nhất là cứ giữ nguyên lời khai trước. Nó nói:

"Có đấy mẹ ạ. Anh Pha-tic đánh con."

Pha-tic đã hết kiên nhẫn. Cậu không chịu nổi cái oan ức ấy. Cậu lao vào Ma-khan, đấm túi bụi:

"Này thì nói dối," cậu kêu lên, "này, này, này!"

Mẹ cậu lập tức bênh Ma-khan, kéo Pha-tic ra, lấy tay đánh cậu. Pha-tic đẩy bà ra, bà liền hét lên:

"Cái gì! Đồ mất dạy! Mày định đánh cả mẹ mày hả?"

Đúng vào lúc gay cấn ấy thì người lạ tóc bạc bước vào. Ông hỏi có chuyện gì. Pha-tic có vẻ ngượng nghịu, xấu hổ.

Nhưng khi mẹ cậu lùi lại, nhìn người lạ, thì cơn giận của bà biến thành ngạc nhiên. Bà nhận ra anh trai mình, liền kêu lên:

"Ơ kìa, anh! Anh ở đâu về thế?"

Vừa nói, bà vừa cúi rạp xuống đất, chạm tay vào chân anh. Người anh đã đi xa ngay sau khi em gái lấy chồng, và làm ăn buôn bán ở Bom-bay. Trong thời gian anh ở đó, cô em goá chồng. Nay Bi-sam-be đã trở về Calcutta, và lập tức dò hỏi tin em gái. Biết được em ở đâu, ông vội vã tìm đến thăm.

Mấy hôm sau đó nhà rộn ràng vui vẻ. Người anh hỏi han chuyện học hành của hai đứa cháu. Cô em kể rằng Pha-tic là một nỗi phiền không dứt. Nó lười, nó bướng, nó ngỗ nghịch. Còn Ma-khan thì ngoan như vàng, hiền như cừu, lại rất chăm đọc sách. Bi-sam-be tốt bụng ngỏ ý đỡ đần em gái, đưa Pha-tic về Calcutta cho ăn học cùng các con mình. Bà mẹ goá chồng ưng ngay. Khi ông cậu hỏi Pha-tic có muốn theo cậu lên Calcutta không, cậu bé mừng quýnh, nói:

"Ôi, có chứ ạ, cậu ơi!"

Cái giọng ấy làm ai cũng thấy rõ là cậu muốn thật.

Gỡ được Pha-tic ra khỏi tay, bà mẹ thấy nhẹ nhõm vô cùng. Bà vốn có định kiến với thằng bé, mà hai anh em lại chẳng ưa gì nhau. Ngày nào bà cũng nơm nớp sợ có hôm nó dìm chết thằng Ma-khan dưới sông, hoặc đánh vỡ đầu em trong một trận ẩu đả, hoặc dắt em vào chỗ nguy hiểm nào đó. Thế nhưng thấy Pha-tic háo hức muốn đi đến thế, bà cũng hơi buồn lòng.

Mọi việc vừa thu xếp xong, Pha-tic đã chốc chốc lại hỏi ông cậu bao giờ thì đi. Suốt ngày cậu bồn chồn như ngồi trên đống lửa, đêm thì gần như thức trắng. Cậu để lại cho Ma-khan, vĩnh viễn, chiếc cần câu, con diều to và mấy hòn bi của mình. Quả thật, vào lúc chia tay ấy, lòng hào phóng của cậu đối với Ma-khan không bờ bến.

Lên tới Calcutta, Pha-tic mới lần đầu gặp mợ. Bà mợ chẳng vui vẻ gì với cái của nợ thêm vào nhà mình. Bà thấy chỉ ba đứa con trai của bà thôi đã đủ mệt rồi, chẳng cần thêm ai nữa. Mà đem một thằng nhà quê mười bốn tuổi vào giữa bọn trẻ thì thật là đảo lộn hết cả. Đáng lẽ Bi-sam-be phải nghĩ kỹ trước khi làm một việc dại dột như vậy.

Trong cõi đời này, không có gì phiền toái hơn một đứa con trai mười bốn tuổi. Nó chẳng để làm cảnh, mà cũng chẳng được việc gì. Không thể nựng nịu nó như nựng một đứa bé con, mà nó thì lúc nào cũng vướng chân vướng tay. Nó nói giọng ngọng nghịu trẻ con thì bị chê là còn bé bỏng, nó đáp lời như người lớn thì bị mắng là hỗn. Thực ra, nó cứ mở miệng là bị khó chịu. Rồi nó lại đang ở cái tuổi lớn phổng phao, chẳng ưa nhìn chút nào. Quần áo nó chật ních vì nó lớn nhanh quá đáng. Giọng nó khàn đi, vỡ ra, run run. Mặt nó bỗng góc cạnh, thô kệch. Lỗi lầm của tuổi thơ bé còn dễ bỏ qua, chứ ở một đứa mười bốn tuổi thì ngay cả những sơ suất không tránh được cũng khó mà dung thứ. Chính thằng bé cũng trở nên ngượng ngùng khổ sở. Khi nói chuyện với người lớn, nó hoặc là xấc xược quá mức, hoặc là rụt rè quá mức, đến nỗi như thể nó xấu hổ vì chính sự có mặt của mình trên đời.

Thế mà chính ở cái tuổi ấy, tận đáy lòng, một cậu trai lại khao khát nhất được người ta để ý và thương yêu. Ai đối xử tử tế với nó một chút, nó sẵn sàng làm nô lệ tận tuỵ cho người ấy. Nhưng chẳng ai dám công khai thương nó, vì như thế sẽ bị coi là nuông chiều quá đáng, có hại cho nó. Thế là bị mắng mỏ, bị trách móc, nó chẳng khác gì một con chó lạc mất chủ.

Với một cậu bé mười bốn tuổi, nhà mình là thiên đường duy nhất. Sống trong một ngôi nhà lạ với những người lạ chẳng khác gì cực hình. Còn hạnh phúc tột bậc là được những người đàn bà nhìn mình ân cần, và chẳng bao giờ bị họ coi khinh.

Pha-tic đau khổ vô cùng khi làm người khách không mời trong nhà bà mợ, bị người đàn bà đứng tuổi ấy khinh miệt, lúc nào cũng bị coi thường. Hễ bà mợ có sai cậu làm việc gì, cậu mừng rỡ đến nỗi làm quá tay. Thế là bà lại bảo cậu đừng có ngớ ngẩn như thế, lo mà học bài đi.

Bầu không khí ghẻ lạnh tù túng ấy đè nặng lên Pha-tic, đến mức cậu thấy như không thở nổi. Cậu muốn chạy ra đồng rộng, hít căng lồng ngực bầu không khí trong lành. Nhưng chẳng có cánh đồng nào mà chạy ra. Bốn bề toàn nhà cửa tường vách Calcutta. Đêm này qua đêm khác, cậu mơ về mái nhà ở làng, ao ước được trở về. Cậu nhớ bãi cỏ mênh mông, nơi cậu thả diều suốt ngày. Nhớ những bờ sông rộng, nơi cậu lang thang từ sáng đến tối, ca hát, hò hét vì vui sướng. Nhớ con lạch nhỏ, nơi cậu muốn lặn ngụp bơi lội lúc nào thì bơi. Cậu nghĩ tới đám bạn mà cậu từng làm vua. Và hơn hết thảy, hình ảnh bà mẹ hay đánh mắng, có định kiến với cậu đến thế, cứ chiếm lấy tâm trí cậu cả ngày lẫn đêm.

Một thứ tình yêu gần như thể xác, như tình của loài vật. Một nỗi khát khao được ở bên người mình thương. Một nỗi bâng khuâng không sao tả được khi xa cách. Một tiếng kêu thầm lặng từ tận đáy lòng gọi mẹ, như tiếng con bê rống lên lúc chạng vạng. Thứ tình yêu gần như bản năng ấy cứ khuấy động cậu bé nhút nhát, hay lo, gầy gò, vụng về và xấu xí kia. Không ai hiểu được, nhưng nó cứ gặm nhấm tâm trí cậu không ngừng.

Trong cả trường không có đứa nào học kém hơn Pha-tic. Thầy hỏi gì, cậu cũng há miệng ra rồi đứng im. Rồi cậu nhẫn nhục chịu mọi trận đòn giáng xuống lưng, như một con lừa chở quá nặng. Khi các bạn ra sân chơi, cậu đứng bên cửa sổ, buồn bã nhìn những mái nhà xa xa. Và nếu tình cờ thấy trên sân thượng một ngôi nhà nào đó có trẻ con đang chơi đùa, lòng cậu lại thắt lên vì nhớ nhung.

Một hôm, cậu lấy hết can đảm hỏi ông cậu:

"Cậu ơi, bao giờ cháu được về nhà?"

Ông cậu đáp:

"Chờ đến kỳ nghỉ đã."

Nhưng phải đến tháng Mười mới tới kỳ nghỉ, còn phải chờ lâu lắm.

Một hôm, Pha-tic đánh mất quyển sách học. Có sách trong tay, cậu đã thấy học bài khó lắm rồi. Giờ thì không thể nào học được nữa. Ngày nào thầy giáo cũng quất roi không chút thương xót. Cảnh ngộ cậu khốn khổ đến nỗi ngay cả mấy đứa em họ cũng xấu hổ không muốn nhận là anh em. Chúng bắt đầu chế giễu, sỉ nhục cậu còn hơn cả những đứa trẻ khác. Cuối cùng, cậu đến gặp bà mợ, nói là mình đã đánh mất sách.

Bà mợ bĩu môi khinh bỉ:

"Cái thằng nhà quê to xác vụng về này! Nhà tao đông người thế này, lấy đâu ra tiền mà mỗi tháng mua sách mới cho mày năm lần?"

Tối hôm ấy, trên đường đi học về, Pha-tic thấy đau đầu dữ dội, người run lên từng cơn. Cậu biết mình sắp lên cơn sốt rét. Nỗi sợ lớn nhất của cậu là mình sẽ làm phiền bà mợ.

Sáng hôm sau, không thấy Pha-tic đâu cả. Tìm khắp các nhà quanh đó cũng vô ích. Suốt đêm mưa như trút nước, những người đi tìm thằng bé ướt sũng đến tận da. Cuối cùng Bi-sam-be phải nhờ đến cảnh sát.

Chiều tối hôm ấy, một chiếc xe cảnh sát dừng lại trước cửa. Trời vẫn mưa, đường phố ngập hết. Hai viên cảnh sát bế Pha-tic ra, đặt cậu trước mặt Bi-sam-be. Cậu ướt sũng từ đầu đến chân, bùn bê bết khắp người, mặt mũi đỏ rực vì sốt, chân tay run lẩy bẩy. Bi-sam-be ôm cậu trong tay, đưa vào buồng trong. Vợ ông trông thấy thì kêu lên:

"Thằng bé này gây cho mình bao nhiêu là phiền! Sao ông không cho nó về quách nhà nó đi?"

Pha-tic nghe thấy, bật lên nức nở:

"Cậu ơi, cháu đang đi về nhà đấy chứ. Nhưng người ta lôi cháu lại."

Cơn sốt lên rất cao, suốt đêm ấy thằng bé mê sảng. Bi-sam-be mời thầy thuốc đến. Pha-tic mở đôi mắt đỏ ngầu vì sốt, nhìn lên trần nhà, ngơ ngác hỏi:

"Cậu ơi, đã đến kỳ nghỉ chưa?"

Bi-sam-be lau nước mắt, nắm lấy đôi bàn tay gầy guộc nóng hổi của Pha-tic, ngồi bên cậu suốt đêm. Thằng bé lại bắt đầu lẩm bẩm. Cuối cùng giọng nó trở nên gấp gáp:

"Mẹ ơi," nó kêu lên, "mẹ đừng đánh con như thế... Mẹ ơi! Con nói thật mà!"

Hôm sau, Pha-tic tỉnh lại được một lúc. Cậu đưa mắt nhìn quanh phòng, như đang chờ ai đến. Cuối cùng, với vẻ thất vọng, đầu cậu lại ngả xuống gối. Cậu thở dài một tiếng, quay mặt vào tường.

Bi-sam-be hiểu cậu đang nghĩ gì, cúi xuống thì thầm:

"Pha-tic, cậu đã cho người đi đón mẹ cháu rồi."

Ngày trôi qua. Thầy thuốc nói giọng lo âu rằng bệnh tình thằng bé rất nguy kịch.

Pha-tic bắt đầu kêu lên:

"Dò mốc, ba sải! Dò mốc, bốn sải! Dò mốc..."

Cậu đã từng nghe người thuỷ thủ trên chiếc tàu thuỷ chạy sông hô số đo trên dây dò nước. Giờ đây chính cậu đang dò một biển sâu không đáy.

Cuối ngày, mẹ Pha-tic xông vào phòng như một cơn lốc, lăn lộn, rên rỉ, khóc to thành tiếng.

Bi-sam-be cố làm cho bà dịu xuống, nhưng bà đã lao lên giường mà kêu:

"Pha-tic ơi, con ơi, con của mẹ ơi!"

Pha-tic thôi trằn trọc trong chốc lát. Đôi tay cậu thôi đập lên đập xuống. Cậu nói:

"Hả?"

Người mẹ lại kêu:

"Pha-tic ơi, con ơi, con của mẹ ơi!"

Pha-tic rất chậm rãi quay đầu lại, mắt không nhìn thấy ai, mà nói:

"Mẹ ơi, đến kỳ nghỉ rồi."

— Hết —