Người ta nghĩ ra được điều gì

Ngày xưa có một chàng trai trẻ đang học để làm nhà thơ. Chàng muốn tới lễ Phục Sinh là thành nhà thơ, rồi lấy vợ, rồi sống bằng nghề làm thơ. Chàng biết làm thơ chỉ cốt ở chỗ nghĩ ra được một cái gì đó. Nhưng chàng chẳng nghĩ ra được gì cả. Chàng sinh ra muộn quá, mọi thứ đã bị người khác chiếm hết trước khi chàng chào đời, mọi điều đều đã có người viết, có người kể rồi.

Chàng nói:

— Sung sướng thay những người sinh ra từ một nghìn năm trước! Hồi ấy muốn bất tử thì dễ ợt. Sung sướng cả kẻ sinh ra từ một trăm năm trước, vì hồi ấy vẫn còn có cái để làm thơ. Bây giờ thế gian đã bị viết cạn rồi, ta còn làm thơ về cái gì được nữa?

Rồi chàng học mãi, học tới phát ốm, khốn khổ, con người khốn khổ ấy! Chẳng ông bác sĩ nào chữa được cho chàng, nhưng có lẽ bà thông thái thì chữa được. Bà sống trong ngôi nhà nhỏ bên vệ đường, chỗ có cái cổng chắn mà bà vẫn mở cho người cưỡi ngựa, người đánh xe đi qua. Nhưng bà làm được nhiều việc hơn là mở cổng. Bà khôn ngoan hơn cả ông bác sĩ có xe ngựa riêng và đóng thuế theo phẩm hàm.

Chàng trai nói:

— Mình phải tới chỗ bà ấy.

Ngôi nhà bà ở nhỏ và gọn gàng, nhưng nhìn thì buồn tẻ, vì quanh đó chẳng có hoa, chẳng có cây. Bên cửa có một tổ ong, rất có ích. Lại có một mảnh ruộng khoai tây nhỏ, rất có ích. Và một bờ đất trồng mấy bụi mận gai đã hết hoa, giờ đang ra quả, những quả mận gai chát xít cả miệng nếu ăn trước khi sương giá chạm vào chúng.

Chàng trai nghĩ: "Đó đúng là bức tranh của thời đại chẳng có thơ của chúng ta, cái mà mình đang thấy trước mắt đây."

Thế cũng là một ý nghĩ rồi, một hạt vàng chàng nhặt được bên cửa nhà bà thông thái.

Bà nói:

— Ghi câu ấy lại! Vụn bánh cũng là bánh. Ta biết vì sao cậu tới đây. Cậu chẳng nghĩ ra được gì, vậy mà lại muốn tới lễ Phục Sinh là thành nhà thơ.

Chàng nói:

— Mọi thứ đều đã có người viết hết rồi. Thời của chúng cháu đâu phải thời xưa.

Bà nói:

— Không phải. Thời xưa người ta thiêu sống các bà thông thái, còn các nhà thơ thì bụng rỗng, áo rách khuỷu tay. Thời bây giờ tốt lắm, là thời tốt nhất. Nhưng cậu không biết cách nhìn nó cho đúng. Tai cậu chưa được mài cho thính mà nghe, và ta đoán buổi tối cậu chẳng đọc kinh Lạy Cha. Ở đây có cả đống thứ để làm thơ, để kể chuyện, cho ai biết cách. Cậu có thể đọc thấy nó trong hoa trái của đất, có thể múc nó lên từ nước chảy, nước đọng. Nhưng phải biết cách, phải biết cách bắt lấy một tia nắng. Giờ cậu hãy đeo thử cặp kính của ta, đặt cái loa nghe của ta vào tai, rồi cầu nguyện Chúa, và thôi đừng nghĩ tới bản thân mình nữa.

Điều sau cùng thật là khó, quá cái mức một bà thông thái nên đòi hỏi.

Chàng nhận cặp kính và cái loa nghe, rồi được đặt đứng giữa ruộng khoai tây. Bà đặt vào tay chàng một củ khoai tây to. Từ bên trong củ khoai vang ra những âm thanh. Có một bài hát có lời, câu chuyện về củ khoai tây, một câu chuyện thường ngày gồm mười phần, một câu chuyện thú vị. Mà chỉ mười dòng là đủ để kể.

Thế củ khoai tây hát gì?

Nó hát về mình và về gia đình mình, về việc khoai tây tới châu Âu, về những điều tiếng oan uổng mà nó phải chịu trước khi được công nhận, như bây giờ, là một kho báu còn quý hơn một cục vàng.

— Theo lệnh nhà vua, chúng tôi được phân phát từ các toà thị chính đi khắp các thị trấn, người ta còn đọc cáo thị về giá trị lớn lao của chúng tôi. Nhưng chẳng ai tin, đến cách trồng chúng tôi cũng chẳng ai hiểu. Có người đào một cái hố rồi đổ cả thúng khoai xuống. Có người cắm mỗi chỗ một củ, chờ mỗi củ mọc thành một cái cây hẳn hoi để rung cây cho khoai rơi xuống. Cây có mọc thật, có ra hoa, ra những quả xanh lõng bõng nước, nhưng rồi héo hết. Chẳng ai nghĩ tới cái nằm dưới đất, cái phúc lành, là củ khoai tây. Phải, chúng tôi đã chịu đựng, đã khổ sở, nghĩa là tổ tiên chúng tôi đã thế. Tổ tiên hay chúng tôi thì cũng là một cả.

Thật là một câu chuyện!

Bà thông thái nói:

— Thế là đủ. Giờ nhìn bụi mận gai đi.

Những quả mận gai nói:

— Chúng tôi cũng có mấy người họ hàng gần ở quê hương của khoai tây, nhưng ở xa hơn về phía bắc so với chỗ khoai mọc. Có những người phương Bắc từ xứ Na Uy lái thuyền về phía tây qua sương mù và bão tố, tới một miền đất lạ. Ở đó, sau lớp băng tuyết, họ thấy cây cỏ, đồng cỏ xanh, và những bụi cây có chùm quả nho đen xanh, chính là những bụi mận gai. Quả được sương giá làm cho chín, y như chúng tôi. Và họ gọi miền đất ấy là "xứ nho".

Chàng trai nói:

— Đúng là một câu chuyện lãng mạn.

Bà thông thái nói:

— Phải, hẳn rồi. Nhưng giờ đi với ta.

Rồi bà dẫn chàng tới tổ ong.

Chàng nhìn vào. Bao nhiêu là sự sống và lao động! Có những con ong đứng khắp các lối đi, vẫy cánh để gió mát lành thổi qua cả xưởng lớn, đó là việc của chúng. Rồi có những con ong từ ngoài bay về, sinh ra đã có những cái giỏ nhỏ ở chân. Chúng mang về phấn hoa, đổ ra, phân loại, làm thành mật và sáp. Chúng bay ra bay vào. Ong chúa muốn bay ra ngoài, nhưng nếu thế thì cả đàn phải bay theo. Chưa tới lúc ấy, vậy mà ong chúa cứ muốn bay ra. Thế là những con khác cắn đứt cánh của nữ hoàng, và bà đành phải ở yên chỗ cũ.

Bà thông thái nói:

— Giờ lên bờ đất kia. Lên mà nhìn ra đường cái, nơi cậu thấy người qua lại.

Chàng trai nói:

— Đông người quá! Chuyện này nối chuyện kia. Quay cuồng, quay cuồng! Rối loạn cả mắt cháu. Cháu sẽ đi ra lối sau.

Bà nói:

— Không, cứ đi thẳng. Đi thẳng vào đám đông. Hãy nhìn họ cho đúng cách. Có đôi tai để nghe và trái tim đúng đắn để cảm, thì chẳng mấy chốc cậu sẽ nghĩ ra được điều gì đó. Nhưng trước khi đi, cậu phải trả ta cặp kính và cái loa nghe đã.

Nói rồi bà lấy lại cả hai thứ.

Chàng trai nói:

— Giờ thì cháu chẳng thấy được tí gì nữa, chẳng nghe được gì nữa.

Bà thông thái nói:

— Thế thì cậu không thể thành nhà thơ trước lễ Phục Sinh được rồi.

Chàng hỏi:

— Thế thì tới bao giờ cháu mới thành được?

Bà đáp:

— Lễ Phục Sinh cũng không, lễ Hiện Xuống cũng không! Cậu sẽ không học được cách nghĩ ra điều gì đâu.

Chàng lại hỏi:

— Thế cháu phải làm gì để kiếm miếng ăn bằng thơ?

Bà đáp:

— Cái đó thì trước ngày hội đầu mùa chay là cậu làm được. Hãy săn đuổi các nhà thơ! Giết những gì họ viết, thế là cậu giết được họ. Đừng có ngượng. Cứ mạnh dạn mà chê bai họ thẳng tay, rồi cậu sẽ có bánh ngày hội, đủ nuôi cả cậu lẫn vợ cậu.

Chàng trai reo lên:

— Thế mà cũng nghĩ ra được!

Thế là chàng mạnh dạn chê bai hết nhà thơ này tới nhà thơ khác, vì chính chàng không làm nổi nhà thơ.

Chúng ta nghe chuyện này từ bà thông thái. Bà biết người ta có thể nghĩ ra được điều gì.

— Hết —