Phần một

Chương 1: Phần một

Dĩ nhiên vấn đề nào cũng có hai mặt. Ta hãy xem mặt kia. Ta thường nghe người ta nói tới "gái bán hàng". Chẳng có hạng người nào như thế. Chỉ có những cô gái làm việc trong cửa hàng. Họ kiếm sống bằng nghề ấy. Nhưng cớ sao lại biến nghề nghiệp của họ thành một cái nhãn? Hãy công bằng một chút. Ta đâu có gọi những cô gái sống trên Đại lộ Năm là "gái lấy chồng".

Lu và Nen-xi là bạn thân. Họ lên thành phố lớn tìm việc vì ở nhà không đủ cái ăn chia cho mọi người. Nen-xi mười chín tuổi, Lu hai mươi. Cả hai đều xinh xắn, nhanh nhẹn, là những cô gái quê không hề có tham vọng lên sân khấu.

Vị tiểu thiên thần ngồi tít trên cao đã dẫn họ tới một nhà trọ rẻ mà đứng đắn. Cả hai đều tìm được chỗ làm, thành người làm công ăn lương. Họ vẫn là bạn thân. Phải tới cuối tháng thứ sáu, tôi mới xin bạn bước tới để được giới thiệu với họ. Thưa bạn đọc tọc mạch: đây là hai cô bạn của tôi, cô Nen-xi và cô Lu. Trong khi bắt tay, xin bạn để ý, một cách thận trọng, tới trang phục của họ. Phải, thận trọng, vì họ cũng nhạy cảm với một cái nhìn soi mói chẳng kém gì một quý bà ngồi lô riêng ở cuộc thi ngựa.

Lu là thợ ủi tính công theo sản phẩm ở một hiệu giặt tay. Cô mặc một chiếc váy màu tím không vừa người, cái lông chim cắm trên mũ dài quá cỡ cả gang tay, nhưng chiếc bao tay và khăn quàng lông chồn ec-min của cô giá hai mươi lăm đô-la, mà trước khi hết mùa, những con thú cùng loài với nó sẽ được bày trong tủ kính với giá bảy đô-la chín mươi tám xu. Má cô hồng hào, đôi mắt xanh nhạt sáng long lanh. Toàn thân cô toả ra sự mãn nguyện.

Nen-xi thì bạn sẽ gọi là gái bán hàng, vì bạn quen gọi thế rồi. Chẳng có khuôn mẫu nào cả, nhưng một thế hệ trái khoáy lúc nào cũng đi tìm khuôn mẫu, nên khuôn mẫu đó sẽ phải như thế này. Cô búi tóc cao độn đầy, mặc áo nịt ngực ưỡn thẳng quá mức. Váy cô bằng thứ vải rẻ tiền, nhưng loe ra đúng kiểu. Chẳng có tấm lông thú nào che chở cô khỏi gió xuân buốt giá, nhưng cô khoác chiếc áo dạ ngắn của mình điệu đà như thể đó là áo lông cừu Ba Tư! Trên gương mặt và trong đôi mắt cô, hỡi kẻ săn khuôn mẫu không biết xót thương, là cái vẻ đặc trưng của gái bán hàng. Đó là một vẻ nổi loạn im lặng mà khinh miệt chống lại thân phận đàn bà bị lừa gạt, một lời tiên tri buồn bã về sự báo thù sắp tới. Ngay cả khi cô cười to nhất, vẻ ấy vẫn còn đó. Cũng cái vẻ ấy ta thấy trong mắt những người nông dân Nga, và những ai trong chúng ta còn sống sót sẽ có ngày thấy nó trên mặt thiên thần Ga-bri-en khi ngài tới thổi kèn tận thế. Đó là cái nhìn lẽ ra phải khiến đàn ông héo hon, xấu hổ, nhưng người ta từng thấy đàn ông nhếch mép cười trước nó rồi dâng hoa, những bó hoa có buộc sẵn điều kiện.

Bây giờ xin bạn ngả mũ chào và lui ra, trong khi nhận lời "Hẹn gặp lại nhé" vui vẻ của Lu, và nụ cười ngọt ngào mà mỉa mai của Nen-xi, nụ cười như thể bằng cách nào đó bay lướt qua bạn, chấp chới như một con bướm đêm trắng bay lên trên mái nhà, tới tận các vì sao.

Hai cô đứng ở góc phố đợi Đan. Đan là bạn trai lâu năm của Lu. Chung thuỷ ư? Chà, anh ta theo cô còn sát hơn con cừu non theo cô bé Ma-ri trong bài đồng dao.

"Cậu không lạnh à, Nen?" Lu nói. "Này, cậu thật là ngốc khi làm ở cái cửa hàng cũ kỹ ấy với tám đô-la một tuần! Tuần trước tớ kiếm được mười tám đô-la năm mươi xu. Tất nhiên ủi đồ không sang bằng đứng quầy bán đăng-ten, nhưng được tiền. Thợ ủi bọn tớ chẳng ai kiếm dưới mười đô-la. Mà tớ thấy việc đó cũng chẳng kém đáng trọng tí nào."

"Cậu cứ giữ lấy mà làm," Nen-xi nói, mũi hếch lên. "Tớ chọn tám đô-la một tuần với cái buồng ngủ cuối hành lang. Tớ thích được ở giữa những thứ đẹp đẽ và những người sang trọng. Mà xem cơ hội tớ có kìa! Hôm nọ, một cô bán găng tay chỗ tớ lấy được một ông ở Pít-xbớc, làm thép hay làm thợ rèn gì đó, giàu cả triệu đô-la. Có ngày tớ cũng sẽ bắt được một ông sang trọng. Tớ không khoe khoang nhan sắc gì đâu, nhưng tớ sẽ thử vận ở chỗ có giải thưởng lớn. Ở hiệu giặt thì con gái có cơ hội gì?"

"Thì chính ở đó tớ gặp Đan đấy thôi," Lu đắc thắng nói. "Anh ấy vào lấy áo sơ-mi với cổ cồn mặc ngày chủ nhật, thấy tớ đang ủi ở bàn số một. Đứa nào cũng tranh làm ở bàn số một. Hôm ấy En-la Ma-ghi-nít ốm, tớ đứng thay chỗ nó. Anh ấy bảo cái đầu tiên anh ấy để ý là cánh tay tớ, tròn trịa và trắng trẻo làm sao. Tớ xắn tay áo lên mà. Có những anh rất tử tế vào hiệu giặt. Nhìn là biết ngay, vì họ đựng quần áo trong va-li, và bước vào cửa gọn gàng, dứt khoát."

"Sao cậu mặc nổi cái áo cánh như thế, Lu?" Nen-xi nói, liếc xuống món đồ chướng mắt bằng đôi mắt mí nặng chứa đầy khinh miệt ngọt ngào. "Trông gu kinh khủng quá."

"Cái áo này á?" Lu kêu lên, mắt mở to phẫn nộ. "Tớ trả mười sáu đô-la cho cái áo này đấy. Giá thật của nó là hai mươi lăm. Một bà mang tới giặt rồi không bao giờ quay lại lấy. Ông chủ bán lại cho tớ. Trên áo có hàng mét hàng mét thêu tay. Nói cái thứ xấu xí trơn tuồn tuột cậu đang mặc kia thì hơn."

"Cái thứ xấu xí trơn tuồn tuột này," Nen-xi bình thản nói, "được may theo đúng cái áo bà Van An-xtai Phít-sơ đã mặc. Các cô ở cửa hàng bảo năm ngoái hoá đơn của bà ấy ở cửa hàng lên tới mười hai nghìn đô-la. Tớ tự may lấy cái của tớ. Mất có một đô-la rưỡi. Đứng cách ba mét, cậu không phân biệt được nó với cái của bà ấy đâu."

"Thôi được," Lu xuề xoà nói, "nếu cậu muốn chịu đói để làm điệu thì cứ việc. Còn tớ, tớ chọn công việc của tớ với đồng lương khá, và ngoài giờ làm thì cho tớ mặc thứ gì thật diện, thật bắt mắt, trong khả năng tớ mua nổi."

Nhưng đúng lúc ấy Đan tới. Một chàng trai nghiêm trang thắt chiếc cà-vạt may sẵn, người đã thoát được cái thói phù phiếm đặc sản của thành phố. Anh là thợ điện, lương ba mươi đô-la một tuần, nhìn Lu bằng đôi mắt buồn của Rô-mê-ô, và cho rằng chiếc áo cánh thêu của cô là một tấm lưới mà con ruồi nào cũng sung sướng được sa vào.

"Đây là bạn em, anh Đan Âu-ần, còn đây là cô Đan-phớt, hai người bắt tay nhau đi," Lu nói.

"Rất hân hạnh được quen cô, cô Đan-phớt," Đan nói, chìa tay ra. "Tôi nghe Lu nhắc tới cô nhiều lắm."

"Cảm ơn anh," Nen-xi nói, chạm đầu những ngón tay mát lạnh vào ngón tay anh. "Tôi cũng nghe cô ấy nhắc tới anh, vài lần."

Lu cười khúc khích.

"Cái kiểu bắt tay ấy cậu cũng học của bà Van An-xtai Phít-sơ hả, Nen?" cô hỏi.

"Nếu đúng thế thì cậu cứ yên tâm mà bắt chước," Nen-xi nói.

"Ồ, tớ chẳng dùng nổi đâu. Sang trọng quá đối với tớ. Cái kiểu bắt tay nâng cao ấy là để khoe nhẫn kim cương. Đợi tớ có vài cái đã rồi tớ thử."

"Cứ học trước đi," Nen-xi khôn ngoan nói, "thì cậu sẽ dễ có nhẫn hơn."

"Thôi, để dàn xếp cuộc tranh cãi này," Đan nói, với nụ cười vui vẻ lúc nào cũng sẵn, "cho phép tôi đề nghị một việc. Vì tôi không thể đưa cả hai cô tới tiệm kim hoàn Típ-pha-ni mà làm cho ra trò, vậy hai cô thấy đi xem tạp kỹ một chút thế nào? Tôi có vé rồi. Ta đi ngắm kim cương sân khấu, vì không bắt tay được với kim cương thật?"

Chàng hiệp sĩ trung thành đi sát mép vỉa hè. Lu đi kế bên, hơi điệu như con công trong bộ đồ sặc sỡ, xinh xắn. Nen-xi đi phía trong, mảnh mai, ăn mặc giản dị như con chim sẻ, nhưng với dáng đi đích thực của bà Van An-xtai Phít-sơ. Cứ thế, họ lên đường đi tìm thú tiêu khiển giản dị của buổi tối.

Tôi không cho rằng có nhiều người coi một cửa hàng bách hoá lớn là một cơ sở giáo dục. Nhưng cửa hàng nơi Nen-xi làm việc thì đúng là có phần như thế đối với cô. Xung quanh cô là những vật đẹp đẽ toát lên vẻ thanh lịch, tinh tế. Nếu bạn sống trong bầu không khí xa hoa, thì xa hoa là của bạn, dù tiền của bạn hay tiền người khác trả cho nó.

Những người cô phục vụ phần lớn là những quý bà mà cách ăn mặc, cử chỉ và địa vị xã hội được người ta lấy làm chuẩn mực. Nen-xi bắt đầu thu thuế từ họ, lấy của mỗi người cái hay nhất, theo con mắt của cô.

Của người này, cô bắt chước và tập luyện một cử chỉ. Của người kia, một cái nhướng mày đầy ý nhị. Của những người khác, dáng đi, cách cầm túi xách, cách mỉm cười, cách chào bạn bè, cách nói chuyện với "kẻ dưới". Từ người mẫu mà cô yêu quý nhất, bà Van An-xtai Phít-sơ, cô trưng dụng thứ quý báu nhất: một giọng nói êm, trầm, trong như bạc và tròn vành rõ chữ như tiếng chim hoét. Đắm mình trong hào quang của sự thanh lịch và giáo dưỡng thượng lưu ấy, cô không thể nào thoát khỏi việc bị nó thấm sâu hơn. Người ta bảo thói quen tốt còn hơn nguyên tắc tốt, thì có lẽ phong thái tốt còn hơn thói quen tốt. Lời dạy của cha mẹ có thể không giữ nổi lương tâm khắt khe xứ Tân Anh trong bạn, nhưng nếu bạn ngồi thẳng lưng trên chiếc ghế tựa thẳng đứng và đọc câu tập uốn lưỡi bốn mươi lần, thì ma quỷ sẽ bỏ chạy khỏi bạn. Và mỗi khi Nen-xi nói bằng giọng của bà Van An-xtai Phít-sơ, cô cảm thấy tới tận xương tuỷ cái rung động của tinh thần quý tộc, rằng đã là người cao quý thì phải xử sự cho cao quý.

Trong ngôi trường bách hoá lớn còn một nguồn học vấn khác. Bất cứ khi nào bạn thấy ba bốn cô gái bán hàng túm tụm lại, rung những chiếc vòng tay bằng dây kẽm làm nhạc đệm cho câu chuyện có vẻ phù phiếm, thì đừng nghĩ họ tụ lại để chê bai kiểu tóc sau gáy của cô Ê-then. Cuộc họp ấy có thể thiếu cái đường bệ của các hội đồng nghị sự của đàn ông, nhưng nó quan trọng không kém gì cái lần bà Ê-va và cô con gái đầu lòng lần đầu chụm đầu bàn cách làm cho ông A-đam hiểu đúng vị trí của mình trong nhà. Đó là Hội nghị Phụ nữ về Phòng thủ Chung và Trao đổi Lý thuyết Chiến lược về Tấn công và Đẩy lùi, nhằm vào và chống lại Thế giới, vốn là một Sân khấu, và Đàn ông, khán giả của nó, kẻ Cứ Khăng khăng Ném Hoa lên Đó. Phụ nữ, kẻ non nớt yếu ớt nhất trong mọi loài vật, có vẻ duyên dáng của nai con mà không có đôi chân nhanh của nó, có vẻ đẹp của chim mà không có đôi cánh để bay, có cái gánh ngọt ngào của ong mật mà không có cái... ồ, thôi bỏ phép so sánh ấy đi, vài người trong chúng ta có lẽ đã từng bị đốt.

Trong hội đồng chiến tranh ấy, họ chuyền tay nhau vũ khí, trao đổi những mưu kế mà mỗi người đã nghĩ ra và đúc kết từ chiến thuật của cuộc đời.

"Tớ bảo hắn," Xê-đi nói, "anh láo vừa thôi chứ! Anh tưởng tôi là ai mà dám nói với tôi câu ấy? Thế các cậu đoán xem hắn đáp lại tớ thế nào?"

Những mái đầu nâu, đen, vàng hoe, đỏ, vàng óng chụm vào nhau. Câu trả lời được nói ra, và miếng đỡ cho đòn tấn công được quyết định, để từ nay về sau ai cũng dùng trong những trận giao đấu với kẻ thù chung là đàn ông.

Cứ thế, Nen-xi học được nghệ thuật phòng thủ, mà với phụ nữ, phòng thủ thành công nghĩa là chiến thắng.

Chương trình học của một cửa hàng bách hoá rất rộng. Có lẽ không trường đại học nào khác có thể trang bị cho cô tốt hơn cho tham vọng cả đời của cô: rút trúng một giải thưởng hôn nhân.

Chỗ đứng của cô trong cửa hàng là một chỗ được ưu ái. Phòng nhạc ở đủ gần để cô nghe và quen dần với tác phẩm của những nhà soạn nhạc giỏi nhất, ít ra cũng quen tới mức được coi là biết thưởng thức trong cái giới thượng lưu mà cô đang mơ hồ thử đặt một bàn chân rụt rè đầy khao khát vào. Cô thấm dần ảnh hưởng giáo dục của đồ mỹ nghệ, của vải vóc đắt tiền và tinh xảo, của những món trang sức mà với phụ nữ gần như chính là văn hoá.

Các cô khác chẳng mấy chốc đã biết tham vọng của Nen-xi. "Nhà triệu phú của cậu tới kìa, Nen-xi," họ gọi cô mỗi khi có người đàn ông nào trông ra dáng như thế tiến lại quầy của cô. Dần dần thành thói quen, những người đàn ông lảng vảng chờ vợ con mua sắm thường tạt sang quầy khăn tay, lần lữa mân mê những mảnh vải lanh vuông. Chính vẻ quý phái bắt chước và nhan sắc thanh tú thật sự của Nen-xi đã hút họ tới. Nhiều người đàn ông tới đó phô bày phong độ trước mặt cô. Vài người trong số họ có thể là triệu phú thật. Những người khác chắc chắn chẳng hơn gì những con khỉ cần mẫn bắt chước triệu phú. Nen-xi học được cách phân biệt. Ở cuối quầy khăn tay có một ô cửa sổ, từ đó cô nhìn thấy những hàng xe đậu chờ khách mua sắm dưới phố. Cô nhìn và nhận ra rằng xe hơi cũng khác nhau như chủ của chúng.

Có lần một quý ông quyến rũ mua bốn tá khăn tay, rồi tán tỉnh cô qua quầy với dáng điệu của một ông vua trong cổ tích cầu hôn cô gái ăn mày. Khi ông ta đi rồi, một cô bạn bảo:

"Sao thế, Nen, sao cậu lạnh nhạt với anh chàng ấy thế? Tớ thấy anh ta đúng là hàng sang thật đấy chứ."

"Hắn ấy à?" Nen-xi nói, với nụ cười lạnh lùng nhất, ngọt ngào nhất, xa cách nhất, đúng kiểu bà Van An-xtai Phít-sơ. "Tớ chẳng thèm đâu. Tớ thấy hắn đỗ xe ngoài kia. Một cái xe mười hai mã lực với gã tài xế người Ai-len! Lại còn cậu thấy hắn mua loại khăn tay gì đấy, khăn lụa! Mà hắn còn làm điệu làm bộ nữa. Xin cho tớ hàng thật, không thì thôi."

Hai người phụ nữ "thanh lịch" nhất trong cửa hàng, một chị tổ trưởng và một chị thu ngân, có vài "quý ông bạn sang trọng" thỉnh thoảng cùng đi ăn tối. Có lần họ rủ cả Nen-xi. Bữa tối diễn ra ở một nhà hàng hoành tráng, nơi bàn cho đêm giao thừa phải đặt trước cả năm. Có hai "quý ông bạn". Một người đầu không còn sợi tóc nào, ăn chơi sang quá nên tóc rụng sạch, chuyện này có bằng chứng hẳn hoi. Người kia là một chàng trai trẻ, gây ấn tượng về giá trị và sự sành điệu của mình bằng hai cách thuyết phục: anh ta thề rằng chai rượu nào cũng có mùi nút bần, và anh ta đeo khuy măng-sét kim cương. Chàng trai này nhận thấy ở Nen-xi những ưu điểm không cưỡng lại được. Anh ta vốn mê các cô bán hàng, mà đây lại là một cô kết hợp giọng nói và phong thái của giới thượng lưu nhà anh ta với nét quyến rũ bộc trực hơn của tầng lớp cô. Vì thế, hôm sau anh ta xuất hiện ở cửa hàng và nghiêm túc cầu hôn cô bên trên một hộp khăn vải lanh Ai-len viền đường ren, phơi cỏ cho trắng. Nen-xi từ chối. Cách đó ba mét, một mái tóc búi cao màu nâu đã căng mắt căng tai theo dõi. Khi kẻ cầu hôn bị từ chối đi rồi, mái tóc nâu ấy trút lên đầu Nen-xi hàng thùng lời trách móc và kinh hoàng.

"Cậu là con ngốc kinh khủng nhất trần đời! Anh ta là triệu phú đấy, cháu ruột của chính lão Van Xkít-tơn đấy. Mà anh ta nói nghiêm túc hẳn hoi. Cậu điên rồi hả, Nen?"

"Điên à?" Nen-xi nói. "Tớ có nhận lời anh ta đâu, đúng không? Mà anh ta cũng chẳng triệu phú tới mức ai cũng thấy được. Gia đình chỉ cho anh ta tiêu hai mươi nghìn đô-la một năm thôi. Cái ông đầu hói đã chọc anh ta về chuyện đó trong bữa tối hôm nọ."

Mái tóc búi nâu tiến lại gần, nheo mắt.

"Này, thế cậu muốn gì?" cô ta hỏi, giọng khàn khàn vì thiếu kẹo cao su. "Thế chưa đủ với cậu à? Cậu muốn theo đạo Moóc-môn, lấy cùng lúc ông Rốc-phe-lơ, ông Glát-xtôn Đao-i, vua Tây Ban Nha và cả lũ ấy à? Hai mươi nghìn đô-la một năm vẫn chưa xứng với cậu à?"

Nen-xi hơi đỏ mặt dưới cái nhìn thẳng tắp của đôi mắt đen nông choèn.

"Không hoàn toàn vì tiền đâu, Ca-ri," cô giải thích. "Bữa tối hôm nọ, bạn anh ta bắt quả tang anh ta nói dối trắng trợn. Chuyện về một cô gái nào đó mà anh ta bảo là chưa từng đi xem hát cùng. Mà tớ thì không chịu nổi kẻ nói dối. Gộp tất cả lại thì tớ không thích anh ta, thế là xong. Khi nào tớ bán mình, thì sẽ không phải vào ngày hạ giá. Dù sao người tớ chọn cũng phải biết ngồi trên ghế cho ra dáng một người đàn ông. Phải, tớ đang tìm một mối hời, nhưng mối ấy phải làm được điều gì đó hơn là kêu leng keng như con heo đất."

"Cậu vào nhà thương điên là vừa!" mái tóc nâu nói rồi bỏ đi.

Những ý tưởng cao xa ấy, nếu không gọi là lý tưởng, Nen-xi vẫn tiếp tục vun trồng bằng tám đô-la một tuần. Cô đóng trại ngay trên dấu vết của "mối hời" vĩ đại chưa biết mặt, ăn bánh mì khô và mỗi ngày lại thắt lưng chặt thêm một nấc. Trên mặt cô là nụ cười mờ nhạt, ngọt ngào, cứng rắn như người lính, của kẻ đi săn đàn ông đã được định sẵn. Cửa hàng là khu rừng của cô, và nhiều lần cô đã giương súng nhắm vào những con mồi trông có vẻ to lớn, gạc rộng, nhưng lần nào cũng có một bản năng sâu xa không bao giờ sai, có lẽ là bản năng của người thợ săn, có lẽ là của người đàn bà, khiến cô ghìm tay không bắn, rồi lại tiếp tục lần theo dấu vết.

— Hết chương 1 —