Người chơi đàn thuê

Đã quá một giờ đêm. Tôi ngồi trong phòng trọ của mình, viết một bài thơ phiếm luận người ta đặt. Bỗng cửa bật mở, và người bạn ở chung phòng với tôi, Pi-ốt Rúp-li-ốp, mà tôi vẫn gọi thân là Pê-chi-a, cựu học trò nhạc viện thành phố M, bước vào hoàn toàn bất ngờ. Đội mũ chóp cao, áo lông thú mở phanh, thoạt đầu trông anh giống nhân vật Rê-pê-ti-lốp, gã ba hoa trong vở hài kịch nổi tiếng. Nhưng rồi khi tôi nhìn kỹ khuôn mặt tái nhợt và đôi mắt sắc lạ thường, như đang viêm đỏ của anh, thì cái vẻ giống ấy biến mất.

— Sao cậu về sớm thế? Tôi hỏi. Mới có hai giờ! Đám cưới xong rồi à?

Anh bạn không trả lời. Anh lặng lẽ đi ra sau vách ngăn, cởi vội quần áo, rồi thở phì phò nằm xuống giường mình.

— Ngủ đi, đồ súc vật! Mười phút sau tôi nghe anh thì thầm. Đã nằm rồi thì ngủ đi! Còn không muốn ngủ thì… thì quỷ tha ma bắt mày đi!

— Không ngủ được à, Pê-chi-a? Tôi hỏi.

— Có quỷ mới biết… chẳng hiểu sao không ngủ được… Buồn cười quá… Cái cười nó không cho ngủ! Ha ha!

— Có gì mà buồn cười thế?

— Có một chuyện buồn cười. Sao lại xảy ra cái chuyện trời đánh ấy cơ chứ!

Rúp-li-ốp đi ra khỏi vách ngăn, vừa cười vừa ngồi xuống cạnh tôi.

— Buồn cười mà… xấu hổ… Anh vừa vò tóc vừa nói. Từ thuở cha sinh mẹ đẻ, ông bạn ạ, tớ chưa từng gặp những chuyện như thế… Ha ha… Tai tiếng hạng nhất! Tai tiếng giới thượng lưu!

Rúp-li-ốp đấm nắm tay vào đầu gối, bật dậy, rồi đi đi lại lại chân đất trên sàn nhà lạnh ngắt.

— Bị tống cổ ra! Anh nói. Vì thế nên mới về sớm.

— Thôi đi, nói dối làm gì!

— Có trời làm chứng… Bị tống cổ ra, đúng theo nghĩa đen luôn!

Tôi nhìn Rúp-li-ốp… Mặt anh hốc hác, tàn tạ, nhưng trong toàn bộ dáng vẻ bên ngoài của anh vẫn còn sót lại biết bao nhiêu nét đứng đắn, cái vẻ nuông chiều của con nhà quyền quý và sự lịch sự, đến nỗi cái chữ thô tục "bị tống cổ" chẳng hợp chút nào với dáng dấp trí thức của anh.

— Tai tiếng hạng nhất… Trên đường về tớ cười suốt. Ôi, cậu bỏ cái thứ vớ vẩn đang viết ấy đi! Tớ nói ra, trút hết ra khỏi lòng, có khi nó lại không… buồn cười như thế nữa!.. Bỏ đi! Chuyện hay lắm… Nào, nghe đây… Ở phố Ác-bát có một ông Pri-xvi-xtốp, trung tá về hưu, lấy con gái ngoài giá thú của bá tước phôn Crắc… Nghĩa là dòng dõi quý tộc… Ông ta gả con gái cho con trai một nhà buôn tên là Ét-ki-mô-xốp… Gã Ét-ki-mô-xốp này là đồ mới phất, đồ quê kệch, con lợn đội mũ chỏm, vô phép vô tắc, nhưng hai cha con nhà kia thì thèm được ăn ngon uống sướng, nên chẳng có thì giờ mà bàn chuyện quê kệch nữa. Hôm nay, khoảng tám giờ tối, tớ đến nhà Pri-xvi-xtốp chơi đàn thuê. Ngoài đường bùn ngập, mưa, sương mù… Trong lòng, như mọi khi, thấy tởm lợm.

— Cậu kể ngắn thôi, tôi bảo Rúp-li-ốp. Bỏ qua cái phần tâm lý đi…

— Được rồi… Tớ đến nhà Pri-xvi-xtốp… Đôi tân hôn và khách khứa làm lễ cưới xong về đang chén hoa quả. Trong lúc chờ khiêu vũ, tớ đi tới vị trí của mình, tức là cây dương cầm, rồi ngồi xuống.

"À, à… anh đến rồi đấy à! Ông chủ nhà trông thấy tớ thì bảo. Vậy anh nhớ nhé, anh bạn: chơi cho tử tế, và quan trọng nhất là đừng có say"…

— Tớ thì, cậu ạ, quen với kiểu chào hỏi ấy rồi, chẳng tự ái gì… Ha ha… Đã làm thân trâu thì phải kéo cày… Có phải không? Tớ là cái gì chứ? Người chơi đàn thuê, kẻ hầu… một gã bồi bàn biết chơi đàn!.. Ở nhà mấy ông lái buôn, người ta gọi mày tao, rồi thưởng tiền uống trà, mà chẳng thấy nhục chút nào! Ừ, chẳng có gì làm, trước giờ khiêu vũ tớ bắt đầu dạo đàn khe khẽ, để, cậu biết đấy, cho ngón tay nó dẻo ra. Tớ chơi, rồi một lúc sau, ông bạn ạ, tớ nghe thấy sau lưng có người hát theo. Ngoái lại thì là một cô tiểu thư! Đứng sau lưng tớ, cái con quỷ nhỏ ấy, nhìn phím đàn với vẻ cảm động. Tớ bảo: "Thưa cô, tôi không biết là có người nghe mình chơi đấy!" Cô ấy thở dài bảo: "Bản nhạc hay quá!" Tớ bảo: "Vâng, hay lắm… Thế cô cũng yêu âm nhạc à?" Thế là câu chuyện bắt đầu… Cô tiểu thư hoá ra rất ưa nói. Tớ có kéo lưỡi cô ấy ra đâu, tự cô ấy huyên thuyên. Cô ấy bảo: "Tiếc quá là lớp trẻ bây giờ không chịu chơi âm nhạc nghiêm túc." Còn tớ, đồ ngốc, đồ đầu đất, mừng vì có người để ý tới mình… vẫn còn sót lại cái lòng tự ái đáng ghét ấy!.. Tớ làm bộ, cậu biết đấy, rồi giảng giải cho cô ấy rằng lớp trẻ thờ ơ là vì xã hội ta thiếu nhu cầu thẩm mỹ… Triết lý tràng giang đại hải!

— Thế tai tiếng ở chỗ nào? Tôi hỏi Rúp-li-ốp. Cậu phải lòng cô ta à?

— Bịa ra đấy! Tình yêu là tai tiếng có tính chất riêng tư, còn ở đây, ông bạn ạ, xảy ra một chuyện chung chung, chuyện của giới thượng lưu… phải! Tớ đang chuyện trò với cô tiểu thư thì bỗng bắt đầu thấy có gì không ổn: sau lưng tớ có mấy cái bóng người ngồi thì thào. Tớ nghe thấy chữ "người chơi đàn thuê", có tiếng khúc khích… Tức là đang nói về tớ… Chuyện quái gì thế? Hay cà vạt mình bị tuột? Tớ sờ cà vạt, chẳng sao cả… Đương nhiên tớ chẳng để ý mà tiếp tục câu chuyện… Còn cô tiểu thư thì hăng lên, cãi lý, mặt đỏ ửng cả lên… Cứ thế mà tuôn! Cô ấy phê bình các nhà soạn nhạc dữ đến mức nghe mà choáng! Vở nhạc kịch Quỷ dữ thì phối khí hay mà chẳng có giai điệu, ông Rim-xki Coóc-xa-cốp là tay đánh trống, ông Vác-la-mốp chẳng làm nổi cái gì cho trọn vẹn, và vân vân. Bọn trai gái bây giờ mới chỉ chơi được gam, mỗi buổi học trả hai mươi lăm kô-pếch, thế mà đã chẳng ngần ngại viết phê bình âm nhạc… Cô tiểu thư của tớ cũng thế… Tớ nghe mà không cãi… Tớ thích khi cái thứ non trẻ, xanh rờn ấy phồng mang trợn má, động não… Còn sau lưng thì cứ lầm rầm, lầm rầm mãi… Thế rồi sao? Bỗng có một con công mái béo núc bơi tới chỗ cô tiểu thư của tớ, thuộc giống các bà mẹ hay các bà dì, đường bệ, mặt đỏ tía, người to năm vòng tay ôm… bà ta chẳng nhìn tớ, thì thầm gì đó vào tai cô ấy… Nghe đây này… Cô tiểu thư đỏ bừng mặt, ôm lấy hai má, rồi như bị ong đốt, nhảy vọt ra khỏi cây dương cầm… Chuyện quái gì thế? Hỡi chàng Ơ-đíp thông thái, giải giùm đi! Tớ nghĩ, hẳn là hoặc áo đuôi tôm của mình rách sau lưng, hoặc quần áo con bé có sự cố gì đó, chứ không thì khó mà hiểu nổi chuyện kỳ cục này. Để cho chắc, chừng mười phút sau tớ ra phòng ngoài ngắm lại dáng vẻ của mình… Ngắm cà vạt, áo đuôi tôm, tra la la… đâu vẫn vào đấy, chẳng có gì rách cả! May cho tớ, ông bạn ạ, ở phòng ngoài có một bà già ôm cái tay nải. Bà ấy giải thích hết cho tớ… Không có bà ấy thì tớ cứ thế mà sống trong ngu ngơ hạnh phúc. Bà ấy kể với một gã hầu nào đó: "Cô chủ nhà ta không khoe tính nết của mình ra thì không chịu được. Thấy một chàng trai đứng cạnh cây đàn, thế là tíu tít trò chuyện, cứ như với người đàng hoàng ấy… nào là ôi, nào là cười, mà hoá ra chàng trai ấy chẳng phải khách khứa gì, mà là người chơi đàn thuê… thuộc hạng nhạc công… Thế là nói chuyện cho lắm vào! May mà bà Mác-pha Xtê-pa-nốp-na thì thầm cho cô ấy biết, chứ không thì có khi cô ấy còn khoác tay anh ta mà đi dạo ấy chứ… Giờ thì xấu hổ đấy, nhưng muộn rồi: lời nói ra đâu có rút lại được"… Thế nào? Hay chưa?

— Cả con bé ấy lẫn bà già ấy đều ngốc, tôi bảo Rúp-li-ốp. Chẳng đáng để ý làm gì…

— Tớ có để ý đâu… Chỉ buồn cười thôi, không có gì hơn. Tớ quen với những chuyện như thế từ lâu rồi… Ngày trước thì đúng là đau thật, chứ giờ thì cóc cần! Con bé ngốc, còn trẻ… thương nó thì có! Tớ ngồi xuống bắt đầu chơi nhạc khiêu vũ… Ở đấy chẳng cần gì nghiêm túc… Cứ việc tuôn ra những điệu van, những bản cát-đri dài lê thê và những khúc hành khúc ầm ầm… Còn nếu tâm hồn âm nhạc của mình thấy buồn nôn, thì đi làm một ly, rồi chính mình cũng tưng bừng theo khúc nhạc trong vở Bô-ca-xi-ô.

— Nhưng mà rốt cuộc tai tiếng ở chỗ nào?

— Tớ cứ gõ lách cách trên phím đàn và… chẳng nghĩ gì tới con bé… Chỉ cười, thế thôi, nhưng mà… có cái gì đó cứ cào cấu dưới tim! Cứ như có con chuột ngồi ngay dưới ức mà gặm bánh mì khô… Vì sao mình thấy buồn, thấy tởm, chính mình cũng không hiểu… Tớ tự thuyết phục mình, tự mắng mình, cười… hát theo bản nhạc mình đang chơi, nhưng lòng vẫn xót xa, xót xa một cách đặc biệt… Nó xoay một vòng trong ngực, nó khều một cái, nó gặm một cái, rồi bỗng trào lên cổ, thế này này… như một cục nghẹn… Nghiến răng, chờ cho qua, thì nó dịu đi, rồi sau lại bắt đầu từ đầu… Khổ thân chưa! Mà như cố tình trêu ngươi, trong đầu toàn những ý nghĩ hèn hạ nhất đời… Tớ nhớ lại mình đã thành cái thứ bỏ đi như thế nào… Đi hai nghìn dặm lên Mát-xcơ-va, nhắm làm nhà soạn nhạc, làm nghệ sĩ dương cầm, thế mà rốt cuộc làm người chơi đàn thuê… Thật ra thì chuyện ấy tự nhiên thôi… thậm chí buồn cười nữa, thế mà tớ lại buồn nôn… Tớ nhớ đến cả cậu… Tớ nghĩ, giờ này ông bạn ở chung phòng của mình đang ngồi viết lách… Đang viết, khổ thân cậu ấy, về mấy ông nghị viên ngủ gật, về lũ gián trong lò bánh mì, về thời tiết mùa thu… viết đúng những thứ người ta đã viết từ đời nảo đời nào, đã nhai đi nhai lại, đã tiêu hoá hết rồi… Tớ nghĩ, và chẳng hiểu sao thấy thương cậu… thương đến muốn khóc!.. Cậu là người tốt, có tâm hồn, nhưng trong cậu thiếu cái gì đó, cậu biết đấy, thiếu lửa, thiếu mật đắng, thiếu sức mạnh… thiếu cái máu say mê, mà vì sao cậu không làm dược sĩ, không làm thợ giày, lại đi làm nhà văn, có Chúa mới biết! Tớ nhớ đến tất cả những người bạn lỡ vận của mình, tất cả những ca sĩ, hoạ sĩ, những người mê nghệ thuật ấy… Tất cả từng có thời sôi sục, rộn ràng, bay bổng trên tận trời xanh, thế mà giờ thì… quỷ biết là cái gì! Sao trong đầu tớ lại cứ chui ra đúng những ý nghĩ như thế, tớ không hiểu! Đuổi mình ra khỏi đầu thì bạn bè chui vào, đuổi bạn bè thì con bé chui vào… Tớ cười con bé, coi nó chẳng ra gì, vậy mà nó không để tớ yên… Tớ nghĩ, người Nga mình sao lại có cái nét này! Khi mình còn tự do, còn đi học hay rong chơi chẳng làm gì, thì mình có thể uống rượu với người ta, vỗ bụng người ta, tán tỉnh con gái người ta, nhưng hễ mình rơi vào chỗ phải phục tùng một chút thôi, là mình thành con dế mèn phải biết thân biết phận ngồi yên trong xó… Cậu biết đấy, tớ cố dập cái ý nghĩ ấy đi, mà nó vẫn trào lên cổ… Trào lên, siết lại, thế này này… bóp nghẹt… Rốt cuộc tớ thấy mắt mình ươn ướt, khúc nhạc Bô-ca-xi-ô của tớ đứt ngang, và… thế là hỏng hết. Gian phòng quý phái vang lên những âm thanh khác… Lên cơn khóc cười…

— Nói dối!

— Thề có Chúa… Rúp-li-ốp đỏ mặt nói, cố cười. Tai tiếng chưa? Rồi tớ thấy mình bị lôi ra phòng ngoài… bị khoác áo lông vào… Nghe tiếng ông chủ nhà: "Ai cho tay chơi đàn uống rượu? Ai dám đưa vốt-ca cho nó?" Cuối cùng thì… tống cổ ra… Hay chưa? Ha ha… Lúc ấy thì chẳng cười nổi, chứ giờ thì buồn cười kinh khủng… kinh khủng! Một gã to xác… cao như cái tháp canh lửa, thế mà bỗng dưng lên cơn khóc cười! Ha ha ha!

— Có gì mà buồn cười? Tôi hỏi, nhìn đôi vai và cái đầu Rúp-li-ốp rung lên vì cười. Pê-chi-a, lạy Chúa… có gì mà buồn cười? Pê-chi-a! Anh bạn của tôi ơi!

Nhưng Pê-chi-a cứ cười sằng sặc, và trong tiếng cười ấy, tôi dễ dàng nhận ra cơn khóc cười. Tôi bắt đầu lăng xăng lo cho anh, vừa làm vừa chửi rủa cái thói của những phòng trọ Mát-xcơ-va là chẳng bao giờ để sẵn nước qua đêm.

— Hết —