Người tàn tật

Chuyện này xảy ra với tôi vào khoảng năm một nghìn tám trăm tám mươi hai. Tôi vừa ngồi vào góc một toa tàu trống, đã đóng cửa lại, hy vọng được ngồi một mình, thì cửa bỗng mở ra, và tôi nghe một giọng nói:

- Ông cẩn thận nhé, chỗ này đúng chỗ giao nhau của các đường ray, bậc lên cao lắm.

Một giọng khác đáp:

- Đừng lo, Lô-răng, tôi sẽ nắm lấy tay vịn.

Rồi một cái đầu đội mũ tròn xuất hiện, và hai bàn tay, bám vào những sợi đai da và vải treo hai bên cửa toa, chậm chạp kéo lên một thân hình to béo, đôi chân gõ lên bậc lên xuống những tiếng như tiếng gậy gõ xuống đất.

Thế rồi khi người đàn ông đã đưa được nửa người vào trong toa, tôi thấy lộ ra, trong ống quần vải lùng thùng, đầu sơn đen của một cái chân gỗ, rồi ngay sau đó là một cái chân gỗ giống hệt.

Một cái đầu ló ra sau người khách ấy và hỏi:

- Ông ngồi ổn chứ ạ?

- Ổn rồi, anh bạn.

- Thế thì đây là hành lý và nạng của ông.

Rồi một người hầu, trông như một người lính già, đến lượt mình bước lên, hai tay ôm một đống đồ gói trong giấy đen và giấy vàng, buộc dây cẩn thận, và đặt từng gói một lên giá lưới trên đầu chủ. Rồi anh nói:

- Thưa ông, thế là xong. Có năm gói: kẹo, búp bê, cái trống, khẩu súng và pa-tê gan ngỗng.

- Tốt lắm, anh bạn.

- Chúc ông đi đường vui vẻ.

- Cảm ơn anh Lô-răng, chúc anh mạnh khoẻ!

Người kia đi ra, đẩy cửa lại, và tôi nhìn người ngồi cạnh mình.

Anh ta có lẽ chừng ba mươi lăm tuổi, dù tóc đã gần bạc trắng. Anh đeo huân chương, để ria, rất béo, mắc cái chứng béo phì thở hổn hển của những người đàn ông năng động và khoẻ mạnh bị một tật nguyền giữ chặt một chỗ.

Anh lau trán, thở phì phò, rồi nhìn thẳng vào mặt tôi:

- Khói thuốc có làm phiền ông không?

- Không, thưa ông.

Con mắt ấy, giọng nói ấy, khuôn mặt ấy, tôi biết. Nhưng ở đâu, từ bao giờ? Hẳn nhiên tôi đã gặp anh chàng này, đã nói chuyện với anh, đã bắt tay anh. Chuyện đã lâu lắm rồi, lâu lắm, đã chìm vào trong cái màn sương nơi trí óc như lần mò tìm những kỷ niệm và đuổi theo chúng, như đuổi theo những bóng ma chạy trốn, mà không tóm được.

Giờ đến lượt anh cũng nhìn tôi chòng chọc, với sự dai dẳng và cái nhìn đăm đăm của một người nhớ ra được một chút, nhưng chưa hẳn.

Mắt chúng tôi, ngượng vì cứ chạm nhau mãi, quay đi. Rồi mấy giây sau, lại bị ý chí mơ hồ và dai dẳng của trí nhớ đang làm việc lôi kéo, chúng lại gặp nhau, và tôi nói:

- Trời ơi, thưa ông, thay vì lén lút quan sát nhau suốt một tiếng đồng hồ, có phải hay hơn là ta cùng tìm xem đã quen nhau ở đâu không?

Người ngồi cạnh đáp, vui vẻ:

- Ông nói hoàn toàn đúng.

Tôi xưng tên:

- Tôi là Ăng-ri Bông-cle, quan toà.

Anh ngần ngừ mấy giây, rồi với cái vẻ mơ hồ trong ánh mắt và giọng nói đi kèm những cố gắng lớn của trí óc:

- À, đúng rồi, tôi đã gặp ông ở nhà ông bà Poanh-xen, ngày xưa, trước chiến tranh, đã mười hai năm rồi!

- Vâng, thưa ông. À! À! Ông là trung uý Rơ-va-li-e phải không?

- Vâng. Tôi còn là đại uý Rơ-va-li-e cho tới cái ngày tôi mất cả hai bàn chân, cả hai cùng một lúc, vì một quả đạn pháo đi qua.

Và chúng tôi lại nhìn nhau, giờ thì đã nhận ra nhau.

Tôi nhớ rõ đã gặp chàng trai đẹp và mảnh khảnh này dẫn những điệu vũ cô-ti-ông với một sự cuồng nhiệt nhanh nhẹn và duyên dáng, và người ta đã đặt cho anh biệt danh, hình như là "Cơn Lốc". Nhưng sau hình ảnh hiện lên rõ nét ấy, vẫn còn lơ lửng một cái gì không nắm bắt được, một câu chuyện tôi đã biết rồi quên, một trong những câu chuyện người ta nghe với một sự chú ý thiện cảm mà ngắn ngủi, chỉ để lại trong đầu một dấu vết gần như không nhận ra.

Trong đó có tình yêu. Tôi tìm lại được cái cảm giác đặc biệt của nó tận đáy trí nhớ, nhưng chẳng gì hơn, một cảm giác giống như mùi hương mà bước chân con thú săn để lại trên mặt đất cho mũi con chó.

Thế nhưng dần dần bóng tối sáng ra, và một khuôn mặt thiếu nữ hiện lên trước mắt tôi. Rồi tên cô bùng lên trong đầu tôi như một quả pháo vừa châm: cô đờ Măng-đan. Giờ thì tôi nhớ ra hết. Quả thật đó là một câu chuyện tình, nhưng tầm thường. Cô gái ấy yêu chàng trai ấy, hồi tôi gặp anh, và người ta bàn tán về đám cưới sắp tới của họ. Chính anh cũng có vẻ rất say mê, rất hạnh phúc.

Tôi ngước mắt lên giá lưới nơi tất cả những gói đồ người hầu của anh mang đến đang rung rinh theo nhịp xóc của đoàn tàu, và giọng nói của người hầu trở lại với tôi như thể anh ta vừa nói dứt.

Anh ta đã nói:

- Thưa ông, thế là xong. Có năm gói: kẹo, búp bê, cái trống, khẩu súng và pa-tê gan ngỗng.

Thế là trong một giây, cả một cuốn tiểu thuyết hình thành và diễn ra trong đầu tôi. Vả lại nó giống mọi cuốn tiểu thuyết tôi từng đọc, trong đó khi thì chàng trai, khi thì cô gái, vẫn kết hôn với vị hôn thê hay vị hôn phu của mình sau tai hoạ, tai hoạ thân thể hay tai hoạ tiền bạc. Vậy là viên sĩ quan bị tàn phế trong chiến tranh này, sau chiến dịch, đã gặp lại cô gái từng hứa hẹn với mình. Và giữ lời ước hẹn, cô đã lấy anh.

Tôi thấy điều đó đẹp, nhưng đơn giản, như người ta thấy đơn giản mọi sự hy sinh và mọi kết thúc trong sách vở và trên sân khấu. Khi đọc, hay khi nghe, ở những trường học của lòng cao thượng ấy, lúc nào người ta cũng tưởng rằng chính mình cũng sẽ hy sinh với một niềm vui hăng hái, với một đà bay tuyệt đẹp. Nhưng hôm sau người ta lại rất bực bội khi một người bạn khốn khó đến vay ít tiền.

Rồi bỗng nhiên, một giả thuyết khác, kém thơ mộng và thực tế hơn, thay thế cho giả thuyết đầu. Có lẽ anh đã cưới trước chiến tranh, trước cái tai nạn khủng khiếp quả đạn pháo cắt cụt chân anh, và cô đã phải, đau khổ và cam chịu, đón nhận, chăm sóc, an ủi, nâng đỡ người chồng ấy, ra đi khoẻ mạnh và đẹp trai, trở về với đôi chân bị phạt cụt, một mảnh vụn khủng khiếp bị kết án phải bất động, phải chịu những cơn giận bất lực và cái béo phì không tránh khỏi.

Anh hạnh phúc hay đau khổ? Một nỗi thèm muốn, lúc đầu nhẹ, rồi lớn dần, rồi không cưỡng nổi, chộp lấy tôi, muốn biết câu chuyện của anh, ít ra biết những điểm chính, để tôi đoán ra những gì anh không thể hay không muốn nói với tôi.

Tôi vừa nói chuyện với anh vừa suy nghĩ. Chúng tôi đã trao đổi vài câu tầm thường. Còn tôi, mắt ngước lên giá lưới, tôi nghĩ: "Vậy là anh có ba đứa con. Kẹo là cho vợ, búp bê cho con gái, trống và súng cho các con trai, pa-tê gan ngỗng cho chính anh."

Bỗng tôi hỏi anh:

- Ông đã có con rồi à?

Anh đáp:

- Không, thưa ông.

Tôi bỗng thấy ngượng như vừa phạm một điều khiếm nhã lớn, và tôi nói tiếp:

- Xin lỗi ông. Tôi nghĩ thế khi nghe người hầu của ông nói về đồ chơi. Người ta nghe mà không để ý, rồi kết luận ngoài ý muốn.

Anh mỉm cười, rồi thì thầm:

- Không, tôi thậm chí còn chưa lấy vợ. Tôi chỉ dừng lại ở những bước đầu thôi.

Tôi làm như chợt nhớ ra.

- À, phải rồi, hồi tôi quen ông, ông đã đính hôn, đính hôn với cô đờ Măng-đan thì phải.

- Vâng, thưa ông, trí nhớ của ông tuyệt lắm.

Tôi táo bạo quá mức mà nói thêm:

- Phải, hình như tôi còn nhớ đã nghe nói cô đờ Măng-đan đã lấy ông... ông...

Anh thản nhiên nói ra cái tên:

- Ông đờ Phlơ-ren.

- Phải, đúng rồi! Phải, tôi còn nhớ là nhân chuyện ấy đã nghe người ta nói về vết thương của ông.

Tôi nhìn thẳng vào mặt anh, và anh đỏ mặt.

Khuôn mặt đầy đặn, phị ra của anh, vốn đã đỏ tía vì máu dồn lên thường xuyên, càng đỏ thêm.

Anh đáp, sôi nổi, với cái nhiệt huyết đột ngột của một người đang bênh vực một vụ kiện đã thua từ trước, thua trong đầu óc và trong trái tim mình, mà vẫn muốn thắng trước dư luận:

- Thưa ông, người ta sai khi nhắc tên bà đờ Phlơ-ren bên cạnh tên tôi. Khi tôi trở về sau chiến tranh, không còn đôi chân, than ôi, tôi sẽ không bao giờ chấp nhận, không bao giờ, để cô ấy trở thành vợ tôi. Liệu có thể như thế được sao? Thưa ông, khi người ta lấy nhau, không phải là để phô trương lòng rộng lượng. Mà là để sống, mỗi ngày, mỗi giờ, mỗi phút, mỗi giây, bên cạnh một người đàn ông. Và nếu người đàn ông ấy dị dạng như tôi, thì cưới anh ta là người ta tự kết án mình vào một nỗi khổ kéo dài cho tới chết! Ôi, tôi hiểu, tôi ngưỡng mộ mọi sự hy sinh, mọi sự tận tuỵ, khi chúng có giới hạn. Nhưng tôi không chấp nhận một người đàn bà từ bỏ cả một cuộc đời mà cô ấy mong là hạnh phúc, từ bỏ mọi niềm vui, mọi giấc mơ, chỉ để thoả mãn sự ngưỡng mộ của thiên hạ. Khi tôi nghe trên sàn phòng mình tiếng gõ của hai cái chân gỗ và hai cái nạng, cái tiếng như cối xay mà tôi gây ra mỗi bước đi, tôi bực đến muốn bóp cổ người hầu của mình. Ông có nghĩ là người ta có thể nhận của một người đàn bà việc chịu đựng cái mà chính mình còn không chịu nổi không? Rồi ông có tưởng tượng được rằng hai mẩu chân của tôi đẹp đẽ lắm không?

Anh im bặt. Biết nói gì với anh? Tôi thấy anh nói đúng! Tôi có thể trách cô ấy, khinh cô ấy, thậm chí cho là cô ấy sai không? Không. Thế nhưng? Cái kết cục đúng với lệ thường, với mức trung bình, với sự thật, với lẽ phải, lại không làm thoả mãn cái thèm thơ mộng của tôi. Những mẩu chân cụt anh hùng ấy đòi hỏi một sự hy sinh đẹp đẽ mà ở đây thiếu, và tôi thấy thất vọng.

Bỗng tôi hỏi anh:

- Bà đờ Phlơ-ren có con không?

- Có, một gái hai trai. Tôi mang đồ chơi này đến cho chúng đấy. Hai vợ chồng họ rất tốt với tôi.

Đoàn tàu đang leo dốc lên Xanh Giéc-manh. Nó đi qua những đường hầm, vào ga, dừng lại.

Tôi đang định đưa tay đỡ viên sĩ quan tàn phế xuống thì có hai bàn tay chìa về phía anh qua cánh cửa toa đã mở:

- Chào anh Rơ-va-li-e thân mến!

- À! Chào anh Phlơ-ren.

Sau lưng người đàn ông, người đàn bà mỉm cười rạng rỡ, vẫn còn xinh đẹp, vẫy những ngón tay đeo găng gửi những tiếng "chào anh!". Một bé gái bên cạnh bà nhảy cẫng lên vì vui sướng, và hai cậu bé đang nhìn bằng đôi mắt thèm thuồng cái trống và khẩu súng được chuyển từ giá lưới trên toa xuống tay bố chúng.

Khi người tàn tật đã xuống sân ga, tất cả bọn trẻ ôm hôn anh. Rồi mọi người lên đường, và cô bé, vì thương mến, nắm trong bàn tay nhỏ của mình thanh ngang đánh véc ni của một cây nạng, như cô có thể nắm, khi đi bên cạnh, ngón tay cái của người bạn lớn của mình.

— Hết —