Viên thanh tra ngân hàng

Chương 1: Viên thanh tra ngân hàng

Chuyến tàu đi về phía tây dừng ở Xan Rô-da-ri-ô đúng giờ, tám giờ hai mươi sáng. Một người đàn ông kẹp dưới nách chiếc cặp da đen dày bước xuống tàu, đi nhanh lên phố chính của thị trấn. Cũng có vài hành khách khác xuống ở Xan Rô-da-ri-ô, nhưng họ hoặc lững thững uể oải tới quán ăn của nhà ga hay quán rượu Đồng Đô-la Bạc, hoặc nhập vào những tốp người ngồi không quanh nhà ga.

Trong từng cử động của người đàn ông xách cặp không có chút do dự nào. Ông thấp người nhưng chắc nịch, tóc rất nhạt màu, cắt ngắn sát, khuôn mặt nhẵn nhụi, cương quyết, đeo cặp kính kẹp mũi gọng vàng trông đầy vẻ gây hấn. Ông ăn mặc đẹp theo kiểu đang thịnh ở miền Đông. Dáng vẻ ông toát ra một sức mạnh dự trữ lặng lẽ mà tự biết mình, nếu chưa phải là quyền lực thật sự.

Đi được ba khối nhà, ông tới trung tâm khu buôn bán của thị trấn. Ở đây một con phố quan trọng khác cắt ngang phố chính, tạo thành cái trục của đời sống và thương mại Xan Rô-da-ri-ô. Một góc là bưu điện. Góc khác là Đại lý Quần áo Ru-ben-xki. Hai góc đối chéo còn lại là hai ngân hàng của thị trấn, Ngân hàng Quốc gia Thứ Nhất và Ngân hàng Quốc gia Chủ Trại. Người mới tới bước vào Ngân hàng Quốc gia Thứ Nhất của Xan Rô-da-ri-ô, không hề chậm bước chân nhanh nhẹn cho tới khi đứng trước ô cửa của thủ quỹ trưởng. Chín giờ ngân hàng mới mở cửa giao dịch, nhưng nhân viên đã có mặt đủ, ai nấy đang sửa soạn bộ phận của mình cho công việc trong ngày. Ông thủ quỹ trưởng đang xem thư thì để ý thấy người lạ đứng trước ô cửa của mình.

— Chín giờ ngân hàng mới mở cửa, — ông nói cụt lủn nhưng chẳng có ý gì. Từ khi Xan Rô-da-ri-ô áp dụng giờ giao dịch kiểu thành phố, ông đã phải nói câu ấy với bao nhiêu con chim dậy sớm.

— Tôi biết rõ điều đó, — người kia nói, giọng lạnh và giòn. — Phiền ông nhận cho tấm danh thiếp.

Ông thủ quỹ kéo tấm giấy hình bình hành nhỏ, sạch tinh qua song cửa, và đọc: "Giê. Ép. Xê. Nét-tơn-uých, Thanh tra Ngân hàng Quốc gia."

— Ồ, ờ, mời ông vòng vào trong, ông, ờ, Nét-tơn-uých. Lần đầu ông tới, dĩ nhiên tôi không biết ông có việc. Mời ông vòng vào ngay ạ.

Viên thanh tra nhanh chóng vào trong khu vực thiêng liêng của ngân hàng, ở đó ông được ông Ét-lin-giơ, thủ quỹ trưởng, một quý ông trung niên chậm rãi, kín đáo và có phương pháp, lần lượt giới thiệu nặng nề với từng nhân viên.

— Tôi cứ đinh ninh là sắp tới ông Xam Tơc-nơ lại ghé, — ông Ét-lin-giơ nói. — Xam thanh tra bọn tôi chừng bốn năm nay rồi. Nhưng tôi đoán ông sẽ thấy mọi thứ ở đây đều ổn, xét tới tình hình làm ăn khó khăn. Tiền mặt trong két không quá nhiều, nhưng đủ sức chống bão, thưa ông, chống bão được.

— Ông Tơc-nơ và tôi được lệnh của ông Tổng kiểm soát đổi địa bàn cho nhau, — viên thanh tra nói, giọng dứt khoát, khuôn phép. — Ông ấy đang phụ trách vùng cũ của tôi ở miền Nam I-li-noi và In-đi-a-na. Xin cho tôi kiểm tiền mặt trước.

Pe-ri Đoóc-xi, nhân viên thu chi, đã đang xếp tiền mặt lên quầy cho viên thanh tra kiểm. Anh biết số tiền đúng tới từng xu, chẳng có gì phải sợ, vậy mà anh vẫn bồn chồn, luống cuống. Mọi người trong ngân hàng đều thế. Người đàn ông này có cái gì đó lạnh như băng và chớp nhoáng, vô cảm và không khoan nhượng đến mức chỉ riêng sự có mặt của ông đã như một lời buộc tội. Trông ông như người không bao giờ phạm một lỗi, cũng không bao giờ bỏ qua một lỗi.

Ông Nét-tơn-uých chộp lấy tiền giấy trước, và bằng một động tác nhanh như làm xiếc, đếm theo từng xấp. Rồi ông xoay chiếc cốc bọt biển thấm nước về phía mình, đếm lại từng tờ. Những ngón tay gầy trắng của ông bay trên đó như ngón tay một nhạc công điêu luyện lướt trên phím dương cầm. Ông đổ tiền vàng xuống quầy loảng xoảng, những đồng tiền rít lên và ngân nga khi trượt trên mặt đá cẩm thạch từ đầu những ngón tay nhanh nhẹn. Tới đồng năm mươi xu và hai lăm xu thì không khí như đầy tiền lẻ bay. Ông đếm tới đồng năm xu, đồng một hào cuối cùng. Ông cho mang cân tới, cân từng túi bạc trong hầm két. Ông hỏi Đoóc-xi về từng phiếu ghi tiền mặt, mấy tấm séc, mấy phiếu ghi nợ chuyển từ ngày hôm trước, lịch sự không chê vào đâu được, nhưng trong cung cách lạnh lùng của ông có gì đó hệ trọng bí ẩn đến mức anh thu chi chỉ còn hai má đỏ ửng và cái lưỡi lắp bắp.

Ông thanh tra mới nhập về này khác hẳn ông Xam Tơc-nơ. Ông Xam vẫn quen vừa bước vào ngân hàng vừa reo to, mời xì-gà khắp lượt, rồi kể những chuyện mới nhất nhặt được trên đường đi. Ông vẫn chào Đoóc-xi: "Chào Pe-ri! Vẫn chưa ôm của chuồn đi à." Cách đếm tiền của Tơc-nơ cũng khác. Ông mân mê mấy xấp tiền giấy như mệt mỏi lắm, rồi vào hầm két đá đổ dăm túi bạc, thế là xong. Đồng năm mươi xu, hai lăm xu, một hào ấy à? Không phải chuyện của Xam Tơc-nơ. "Tôi không ăn thóc gà," ông nói khi người ta bày chúng ra trước mặt. "Tôi đâu phải người của Bộ Nông nghiệp." Nhưng mà Tơc-nơ là dân Tếch-xát, bạn lâu năm của ông chủ tịch ngân hàng, và biết Đoóc-xi từ hồi anh còn ẵm ngửa.

Trong khi viên thanh tra đang đếm tiền, thiếu tá Tô-mát B. Kinh-man, ai cũng gọi là "Thiếu tá Tôm", chủ tịch Ngân hàng Quốc gia Thứ Nhất, đánh chiếc xe ngựa nhẹ với con ngựa xám vàng già tới cửa bên rồi bước vào. Ông thấy viên thanh tra đang bận với tiền, liền đi vào cái mà ông gọi là "bãi quây ngựa con", chỗ bàn làm việc của ông được rào lan can riêng, và bắt đầu xem thư.

Trước đó có xảy ra một chuyện nhỏ mà ngay cả đôi mắt sắc của viên thanh tra cũng không để ý. Khi ông bắt đầu làm việc ở quầy tiền mặt, ông Ét-lin-giơ đã nháy mắt đầy ngụ ý với Roi Uyn-xơn, cậu bé chạy giấy của ngân hàng, và khẽ hất đầu về phía cửa trước. Roi hiểu ý, cầm mũ, thong thả bước ra, cuốn sổ thu tiền kẹp dưới nách. Vừa ra ngoài là cậu chạy thẳng một mạch sang Ngân hàng Quốc gia Chủ Trại. Ngân hàng ấy cũng đang chuẩn bị mở cửa. Chưa có khách hàng nào tới.

— Này mọi người! — Roi kêu lên, với sự suồng sã của tuổi trẻ và của người quen lâu năm. — Nhanh chân lên đi. Bên Thứ Nhất có một ông thanh tra ngân hàng mới tới, dữ lắm. Ông ấy đang đếm từng đồng năm xu của anh Pe-ri, cả bộ máy bị ông ấy doạ cho khiếp vía. Ông Ét-lin-giơ bảo cháu sang báo cho mọi người biết.

Ông Bắc-li, chủ tịch Ngân hàng Quốc gia Chủ Trại, một ông già béo tốt trông như nhà nông diện đồ ngày chủ nhật, nghe tiếng Roi từ văn phòng riêng phía sau liền gọi cậu.

— Thiếu tá Kinh-man đã tới ngân hàng chưa? — ông hỏi thằng bé.

— Dạ rồi, lúc cháu đi thì ông vừa đánh xe tới, — Roi nói.

— Ta muốn cháu mang cho ông ấy một lá thư. Về tới nơi là đưa tận tay ông ấy ngay.

Ông Bắc-li ngồi xuống và bắt đầu viết.

Roi quay về, đưa thiếu tá Kinh-man chiếc phong bì đựng lá thư. Ông thiếu tá đọc, gấp lại, nhét vào túi áo gi-lê. Ông ngả người ra ghế một lúc như đang suy tính sâu xa, rồi đứng dậy đi vào hầm két. Ông mang ra chiếc cặp da kiểu cũ cồng kềnh, mặt sau in nhũ vàng dòng chữ "Thương phiếu chiết khấu". Trong đó là các giấy nợ đến hạn phải trả cho ngân hàng cùng những chứng khoán thế chấp kèm theo, và ông thiếu tá, theo cái kiểu thô ráp của mình, đổ hết lên bàn rồi bắt đầu xếp lại.

Lúc ấy Nét-tơn-uých đã đếm xong tiền mặt. Cây bút chì của ông bay như cánh én trên tờ giấy ghi số liệu. Ông mở chiếc cặp đen, thứ có vẻ cũng là một cuốn sổ ghi chép bí mật, ghi nhanh vài con số, rồi quay phắt lại, ghim chặt Đoóc-xi bằng ánh lửa từ cặp kính. Cái nhìn ấy như muốn nói: "Lần này anh thoát, nhưng mà..."

— Tiền mặt đúng cả, — viên thanh tra nói cộc lốc.

Ông lao tới chỗ nhân viên kế toán tài khoản cá nhân, và trong mấy phút, những trang sổ cái lật phần phật, những bảng cân đối bay vèo vèo trong không khí.

— Bao lâu các anh đối chiếu sổ tài khoản một lần? — ông bất ngờ hỏi.

— Ờ, một tháng một lần ạ, — anh kế toán ấp úng, tự hỏi không biết người ta sẽ tuyên anh bao nhiêu năm tù.

— Được, — viên thanh tra nói, quay ngoắt sang tấn công anh kế toán tổng hợp, người đã chuẩn bị sẵn sao kê của các ngân hàng đối tác ở xa cùng các phiếu đối chiếu. Mọi thứ ở đó đều ổn. Rồi tới cuống sổ chứng chỉ tiền gửi. Phần phật, phần phật, vèo, vèo, đánh dấu! Ổn. Danh sách các khoản thấu chi, làm ơn. Cảm ơn. Hừm. Tiếp theo, giấy bạc chưa ký của ngân hàng. Ổn.

Rồi tới lượt ông thủ quỹ trưởng, và ông Ét-lin-giơ dễ tính cứ xoa mũi, lau kính liên tục, bồn chồn dưới làn đạn câu hỏi dồn dập về lượng giấy bạc lưu hành, lợi nhuận chưa chia, bất động sản của ngân hàng và cổ phần sở hữu.

Một lúc sau Nét-tơn-uých nhận ra có một người đàn ông to lớn đứng sừng sững cạnh khuỷu tay mình, một người sáu mươi tuổi, rắn rỏi, khoẻ mạnh, râu lởm chởm hoa râm, tóc xám dày, và đôi mắt xanh sắc sảo nhìn thẳng vào cặp kính đáng sợ của viên thanh tra mà không chớp.

— Ờ, đây là thiếu tá Kinh-man, chủ tịch của chúng tôi, ờ, còn đây là ông Nét-tơn-uých, — ông thủ quỹ nói.

Hai người đàn ông thuộc hai kiểu hoàn toàn khác nhau bắt tay nhau. Một người là sản phẩm hoàn chỉnh của thế giới những đường thẳng, những phương pháp theo lệ thường và những việc hình thức. Người kia là một cái gì đó tự do hơn, rộng hơn, gần với thiên nhiên hơn. Tôm Kinh-man chưa từng bị cắt theo bất cứ khuôn mẫu nào. Ông từng là người đánh xe la, cao bồi, kỵ binh biên phòng, lính chiến, cảnh sát trưởng, người đi tìm mỏ và chủ trại bò. Giờ đây, khi ông đã là chủ tịch ngân hàng, những đồng đội cũ trên thảo nguyên, trên yên ngựa, trong lều trại, trên đường mòn chẳng thấy ông thay đổi chút nào. Ông làm giàu khi giá bò Tếch-xát lên tới đỉnh, và lập ra Ngân hàng Quốc gia Thứ Nhất Xan Rô-da-ri-ô. Dù ông có tấm lòng rộng lớn và đôi khi hào phóng thiếu khôn ngoan với bạn cũ, ngân hàng vẫn phát đạt, vì thiếu tá Tôm Kinh-man hiểu người cũng rõ như hiểu bò. Mấy năm gần đây nghề nuôi bò sa sút, và ngân hàng của ông thiếu tá là một trong số ít ngân hàng không bị thiệt hại lớn.

— Còn bây giờ, — viên thanh tra nhanh nhảu nói, rút đồng hồ ra, — việc cuối cùng là các khoản cho vay. Xin phép ta xem tới chúng luôn.

Ông đã xem xét Ngân hàng Thứ Nhất với tốc độ gần như kỷ lục, nhưng kỹ lưỡng, như mọi việc ông làm. Mọi thứ trong ngân hàng vận hành trơn tru và sạch sẽ, nên việc của ông thuận lợi. Thị trấn chỉ còn một ngân hàng nữa. Chính phủ trả cho ông hai mươi lăm đô-la mỗi ngân hàng ông thanh tra. Ông có thể xem xong các khoản cho vay và chiết khấu trong nửa giờ. Nếu được thế, ông có thể thanh tra ngay ngân hàng kia, rồi kịp chuyến tàu mười một giờ bốn lăm, chuyến duy nhất còn lại trong ngày đi theo hướng ông đang làm việc. Nếu không, ông sẽ phải ở lại qua đêm và cả ngày chủ nhật trong cái thị trấn miền Tây chán ngắt này. Vì thế ông Nét-tơn-uých mới gấp gáp như vậy.

— Mời ông đi với tôi, — thiếu tá Kinh-man nói, bằng giọng trầm kết hợp cái giọng kéo dài miền Nam với âm điệu ngân nga của miền Tây. — Ta cùng xem. Trong ngân hàng không ai hiểu mấy cái giấy nợ ấy bằng tôi. Vài cái hơi lung lay trên chân, vài cái như bò hoang trên lưng chẳng có mấy dấu sắt nung, nhưng tới mùa lùa bò thì hầu hết đều trả đủ.

Hai người ngồi xuống bàn của ông chủ tịch. Trước tiên, viên thanh tra lướt qua các giấy nợ với tốc độ chớp nhoáng, cộng tổng, thấy khớp với số tiền cho vay ghi trong sổ cân đối hằng ngày. Tiếp đó ông xem các khoản vay lớn, hỏi han kỹ lưỡng về tình trạng của người bảo lãnh hay tài sản thế chấp. Đầu óc ông thanh tra mới như chạy, ngoặt, rồi bất ngờ lao bên này bên kia như con chó săn tìm dấu vết. Cuối cùng ông gạt sang một bên tất cả giấy nợ, chỉ trừ vài tờ xếp thành một chồng ngay ngắn trước mặt, rồi bắt đầu một bài diễn văn ngắn khô khan, khuôn phép.

— Thưa ông, tôi thấy tình trạng ngân hàng của ông rất tốt, nếu xét tới mùa màng thất bát và nghề nuôi bò sa sút ở bang ông. Sổ sách có vẻ được làm chính xác và đúng hạn. Số giấy nợ quá hạn ở mức vừa phải, chỉ hứa hẹn thiệt hại nhỏ. Tôi khuyên ông nên thu hồi các khoản vay lớn, và chỉ cho vay sáu mươi ngày, chín mươi ngày, hay vay trả khi đòi, cho tới khi làm ăn nói chung khởi sắc. Và bây giờ còn một việc nữa là tôi xong với ngân hàng. Đây là sáu tờ giấy nợ tổng cộng chừng bốn vạn đô-la. Theo những gì ghi trên mặt chúng, chúng được bảo đảm bằng nhiều loại cổ phiếu, trái phiếu, cổ phần, vân vân, trị giá bảy vạn đô-la. Những chứng khoán ấy không có kèm theo các giấy nợ như lẽ ra phải có. Tôi đoán ông để chúng trong két hay trong hầm. Xin ông cho phép tôi xem.

Đôi mắt xanh nhạt của thiếu tá Tôm hướng về viên thanh tra, không chút nao núng.

— Không, thưa ông, — ông nói, giọng thấp nhưng vững vàng. — Những chứng khoán ấy không ở trong két, cũng không ở trong hầm. Tôi đã lấy chúng. Ông có thể buộc cá nhân tôi chịu trách nhiệm về sự vắng mặt của chúng.

Nét-tơn-uých thấy hơi rùng mình. Ông không ngờ chuyện này. Ông đã bắt được một dấu vết hệ trọng đúng lúc cuộc săn sắp kết thúc.

— À! — viên thanh tra nói. Ông chờ một lát rồi nói tiếp. — Tôi có thể xin ông giải thích rõ hơn không?

— Những chứng khoán ấy do tôi lấy, — ông thiếu tá nhắc lại. — Không phải để tôi dùng riêng, mà để cứu một người bạn cũ đang gặp nạn. Mời ông vào đây, ta nói chuyện.

Ông dẫn viên thanh tra vào văn phòng riêng của ngân hàng phía sau, đóng cửa lại. Trong phòng có một bàn giấy, một cái bàn và nửa tá ghế bọc da. Trên tường treo chiếc đầu bò Tếch-xát nhồi bông, cặp sừng dài một mét rưỡi từ chóp này tới chóp kia. Đối diện treo thanh gươm kỵ binh cũ của ông thiếu tá, thanh gươm ông từng mang trong những trận đánh thời nội chiến.

Kéo một chiếc ghế cho Nét-tơn-uých, ông thiếu tá ngồi xuống bên cửa sổ, từ đó ông nhìn thấy bưu điện và mặt tiền đá vôi chạm khắc của Ngân hàng Quốc gia Chủ Trại. Ông không nói ngay, và có lẽ Nét-tơn-uých cảm thấy có thể phá băng bằng một thứ gì đó có nhiệt độ gần với băng, là giọng cảnh cáo công vụ.

— Lời khai của ông, — ông mở đầu, — vì ông không chịu sửa đổi, hẳn ông biết, là một chuyện rất nghiêm trọng. Ông cũng biết bổn phận buộc tôi phải làm gì. Tôi sẽ phải tới gặp uỷ viên tư pháp liên bang và lập...

— Tôi biết, tôi biết, — thiếu tá Tôm nói, phẩy tay. — Ông không nghĩ tôi điều hành một ngân hàng mà lại không thuộc luật ngân hàng quốc gia với bộ luật sửa đổi chứ! Ông cứ làm bổn phận của ông. Tôi không xin xỏ gì. Nhưng tôi có nhắc tới bạn tôi. Tôi chỉ muốn ông nghe tôi kể về Bóp.

Nét-tơn-uých ngồi yên vào ghế. Hôm nay ông sẽ chẳng rời được Xan Rô-da-ri-ô. Ông sẽ phải đánh điện cho ông Tổng kiểm soát tiền tệ. Ông sẽ phải ra trước uỷ viên tư pháp liên bang tuyên thệ xin lệnh bắt thiếu tá Kinh-man. Có lẽ ông còn được lệnh đóng cửa ngân hàng vì mất chứng khoán. Đây không phải tội ác đầu tiên viên thanh tra phanh phui. Một hai lần, cơn chấn động khủng khiếp của cảm xúc con người mà những cuộc điều tra của ông gây ra đã suýt làm gợn sóng sự bình thản công vụ của ông. Ông từng thấy người làm ngân hàng quỳ xuống van xin, khóc như đàn bà, xin một cơ hội, một giờ thôi, xin bỏ qua chỉ một sai sót. Có một ông thủ quỹ đã tự sát ngay tại bàn làm việc trước mặt ông. Chưa ai đón nhận chuyện ấy với vẻ đường hoàng và bình tĩnh như ông già miền Tây nghiêm nghị này. Nét-tơn-uých cảm thấy ít ra mình cũng nợ ông ấy việc lắng nghe, nếu ông ấy muốn nói. Khuỷu tay tì lên tay ghế, chiếc cằm vuông tựa lên mấy ngón tay phải, viên thanh tra ngân hàng chờ nghe lời thú tội của ông chủ tịch Ngân hàng Quốc gia Thứ Nhất Xan Rô-da-ri-ô.

— Hết chương 1 —