Nỗi khổ

Bác thợ tiện Gri-gô-ri Pê-tơ-rốp, từ lâu đã nổi tiếng là một tay thợ cừ khôi, đồng thời là gã nông dân vô tích sự nhất cả vùng Gan-chin-xcai-a, đang chở bà vợ già đau ốm đến bệnh viện của hội đồng địa phương. Bác phải đi chừng ba mươi dặm, mà đường thì kinh khủng, đến người phu trạm của nhà nước còn chẳng kham nổi, huống chi là một kẻ lười chảy thây như bác thợ tiện Gri-gô-ri. Gió lạnh buốt quất thẳng vào mặt. Nhìn đâu cũng thấy những đám mây bông tuyết xoay tròn trong không trung, đến nỗi chẳng phân biệt được tuyết rơi từ trên trời xuống hay bốc từ dưới đất lên. Sau màn sương tuyết, chẳng thấy cánh đồng, chẳng thấy cột điện báo, chẳng thấy rừng. Mỗi khi một cơn gió đặc biệt mạnh ập vào Gri-gô-ri, thì đến cái vòng cổ ngựa trước mặt bác cũng không trông thấy. Con ngựa cái già nua yếu ớt lê bước chậm chạp. Toàn bộ sức lực của nó dồn hết vào việc rút chân khỏi lớp tuyết dày và giật giật cái đầu. Bác thợ tiện thì vội. Bác bồn chồn nhổm nhổm trên ghế đánh xe, chốc chốc lại quất lên lưng ngựa.

— Bà nó đừng khóc, Ma-chi-ô-na ạ… Bác lẩm bẩm. Chịu khó một tí. Đến bệnh viện, nhờ trời, thì loáng một cái là bà, cái này ấy… Ông Pa-ven I-va-nứt sẽ cho bà mấy giọt thuốc, hay bảo trích máu, hay có khi ông ấy thương mà cho xoa cái thứ rượu thuốc gì đấy, thế là nó… nó rút khỏi sườn ngay. Ông Pa-ven I-va-nứt sẽ cố hết sức… Quát tháo đấy, dậm chân đấy, nhưng mà cố hết sức… Ông ấy là người tốt, lịch sự, cầu Chúa ban cho ông ấy sức khoẻ… Đến nơi một cái là việc đầu tiên ông ấy sẽ chạy ra khỏi phòng, chửi hết lũ quỷ đến lũ ma. Ông ấy sẽ quát: "Sao? Thế là thế nào? Sao không đến đúng giờ? Tao là con chó hay sao mà phải quần quật cả ngày với chúng mày, lũ quỷ sứ? Sao sáng không đến? Cút! Đừng để tao thấy mặt. Mai hẵng đến!" Thế là tôi sẽ thưa: "Thưa ông bác sĩ! Ông Pa-ven I-va-nứt! Bẩm quan lớn!" Còn mày, con ngựa kia, đi đi chứ, cho mày chết khô đi, đồ quỷ! Đi!

Bác thợ tiện quất con ngựa nhỏ, không nhìn bà già, tiếp tục lẩm bẩm một mình:

— "Bẩm quan lớn! Thật như có Chúa… con xin thề có cây thánh giá này, con đi từ mờ sáng. Làm sao kịp giờ được, khi Chúa… Đức Mẹ… nổi giận mà cho cái trận bão tuyết thế này? Chính ông cũng trông thấy rồi đấy… Con ngựa nào tử tế hơn thì cũng chẳng đi nổi, mà con của con, ông thấy đấy, chẳng phải ngựa mà là đồ nhục nhã!" Thế là ông Pa-ven I-va-nứt sẽ cau mày mà quát: "Biết tỏng chúng mày rồi! Lúc nào cũng có cớ! Nhất là mày đấy, Gri-gô-ri! Tao biết mày lâu rồi! Chắc ghé quán rượu đến năm lần rồi chứ gì!" Thế là tôi bảo ông ấy: "Bẩm quan lớn! Con là quân độc ác hay quân vô đạo hay sao? Bà nhà con sắp trả linh hồn cho Chúa, sắp chết đến nơi, mà con lại đi chạy hết quán này quán khác à? Ông nói gì thế, xin ông thương cho! Cho mấy cái quán rượu ấy chết khô đi!" Thế rồi ông Pa-ven I-va-nứt sẽ bảo người ta khiêng bà vào bệnh viện. Còn tôi thì sụp xuống lạy… "Ông Pa-ven I-va-nứt! Bẩm quan lớn! Chúng con muôn vàn đội ơn ông! Ông tha cho chúng con, lũ ngu ngốc, lũ đáng nguyền rủa, ông đừng chấp chúng con, lũ nhà quê! Đáng lẽ phải tống cổ chúng con ra, thế mà ông còn phải bận lòng, còn phải bước đôi chân của ông xuống tuyết!" Thế là ông Pa-ven I-va-nứt sẽ nhìn tôi như muốn đánh, rồi bảo: "Thay vì sụp lạy, đồ ngốc, thì mày bớt nốc vốt-ca đi mà thương bà già nhà mày. Phải đánh đòn mày mới được!" "Thật đáng đánh đòn, ông Pa-ven I-va-nứt ạ, Chúa đánh chết con đi, đáng đánh đòn lắm! Nhưng làm sao chúng con không sụp lạy được, khi ông là ân nhân của chúng con, là cha mẹ đẻ của chúng con? Bẩm quan lớn! Con nói thật đấy… như có Chúa đây… nếu con lừa ông thì ông cứ nhổ vào mắt con: hễ bà Ma-chi-ô-na nhà con, cái này ấy, khỏi bệnh, đứng vững lại trên đôi chân của mình, thì ông bảo gì con cũng làm hết cho ông! Ông có muốn thì con làm cho ông cái hộp thuốc lá bằng gỗ bạch dương Ca-rê-li… bóng chơi cờ-rô-kê, ky lăn con tiện cho ông y như hàng ngoại quốc… làm hết cho ông! Một đồng kô-pếch con cũng chẳng lấy! Ở Mát-xcơ-va, cái hộp thuốc như thế người ta đòi ông bốn rúp, còn con thì chẳng lấy một kô-pếch." Bác sĩ sẽ cười rồi bảo: "Thôi được, được… Ta cảm động rồi! Có điều tiếc là mày nghiện rượu"… Tôi biết cách ăn nói với các ông lớn mà, bà già ạ. Chẳng có ông lớn nào mà tôi không biết cách nói chuyện. Chỉ cầu Chúa cho đừng lạc đường thôi. Kìa, tuyết quất ghê chưa! Mù cả mắt rồi.

Và bác thợ tiện cứ lẩm bẩm không ngớt. Bác máy móc khua lưỡi, để chí ít cũng át đi được phần nào cái cảm giác nặng nề trong lòng. Trên đầu lưỡi thì nhiều lời, nhưng trong đầu thì ý nghĩ và câu hỏi còn nhiều hơn. Nỗi khổ ập đến với bác thợ tiện bất ngờ, chẳng ai ngờ tới, và giờ đây bác không sao tỉnh lại, hoàn hồn, nghĩ cho ra được. Từ trước tới nay bác sống chẳng lo nghĩ, đều đều, trong cơn nửa say nửa tỉnh, chẳng biết buồn cũng chẳng biết vui, thế mà bỗng dưng giờ đây bác thấy trong lòng một nỗi đau khủng khiếp. Gã lười vô tư lự, gã bợm rượu ấy tự dưng rơi vào cảnh một người bận rộn, lo âu, vội vã, thậm chí phải vật lộn với cả thiên nhiên.

Bác thợ tiện nhớ rằng nỗi khổ bắt đầu từ tối hôm qua. Tối qua, khi bác trở về nhà, ngà ngà say như mọi khi, và theo thói quen lâu năm bắt đầu chửi bới, vung nắm đấm, thì bà già nhìn ông chồng hung hăng của mình theo cái cách mà trước kia bà chưa nhìn bao giờ. Thường ngày, đôi mắt già nua của bà có vẻ khổ sở, hiền lành, như mắt những con chó bị đánh nhiều mà cho ăn ít. Còn giờ thì bà nhìn nghiêm khắc, bất động, như các vị thánh nhìn từ trên thánh tượng, hay như người sắp chết. Nỗi khổ bắt đầu từ đôi mắt lạ lùng, không lành ấy. Bác thợ tiện hoảng hồn đi mượn hàng xóm con ngựa nhỏ, và giờ đang chở bà già đến bệnh viện, mong rằng ông Pa-ven I-va-nứt bằng thuốc bột và thuốc mỡ sẽ trả lại cho bà ánh nhìn ngày trước.

— Bà nó, Ma-chi-ô-na này, cái này ấy… Bác lẩm bẩm. Nếu ông Pa-ven I-va-nứt hỏi tôi có đánh bà hay không, thì bà bảo: không ạ! Mà tôi sẽ không đánh bà nữa đâu. Thề có cây thánh giá đây. Mà tôi có đánh bà vì ác đâu? Đánh thế thôi, vô cớ thôi. Tôi thương bà mà. Người khác thì đã mặc kệ, đằng này tôi đang chở bà đây… cố hết sức. Mà tuyết quất, quất ghê quá! Lạy Chúa, xin theo ý Ngài! Chỉ cầu Chúa cho đừng lạc đường… Sao, sườn có đau không? Ma-chi-ô-na, sao bà im lặng thế? Tôi hỏi bà đấy: sườn có đau không?

Bác thấy lạ là tuyết trên mặt bà già không tan, thấy lạ là chính khuôn mặt ấy cứ như dài ra, chuyển sang màu xám nhợt, màu sáp bẩn, và trở nên nghiêm khắc, nghiêm trang.

— Đồ ngốc! Bác thợ tiện lẩm bẩm. Tôi nói thật lòng với bà, như trước mặt Chúa… thế mà bà, cái này ấy… Đồ ngốc! Tôi không chở bà đến ông Pa-ven I-va-nứt nữa bây giờ!

Bác thợ tiện buông dây cương, ngồi nghĩ. Bác không dám ngoái lại nhìn bà già: sợ lắm! Hỏi bà một câu mà không được trả lời cũng sợ lắm. Cuối cùng, để chấm dứt cái mập mờ ấy, bác không ngoái lại, mò mẫm tìm bàn tay lạnh ngắt của bà. Bàn tay bị nhấc lên rơi xuống như sợi roi.

— Thế là chết rồi! Khổ chưa!

Và bác thợ tiện khóc. Bác thấy tức nhiều hơn là thương. Bác nghĩ: trên đời này sao mọi chuyện lại xảy ra nhanh đến thế! Nỗi khổ của bác còn chưa kịp bắt đầu, mà đoạn kết đã sẵn rồi. Bác chưa kịp sống với bà già, chưa kịp nói hết với bà, chưa kịp thương bà, thì bà đã chết. Bác sống với bà bốn mươi năm, nhưng bốn mươi năm ấy trôi qua như trong sương mù. Giữa rượu chè, đánh đấm và túng thiếu, chẳng cảm thấy cuộc sống là gì. Mà như cố tình trêu ngươi, bà già lại chết đúng vào lúc bác cảm thấy mình thương bà, không sống thiếu bà được, có lỗi với bà ghê gớm.

— Mà bà ấy còn từng đi ăn xin! Bác nhớ ra. Chính mình bắt bà ấy đi xin bánh mì của người ta, khổ chưa! Đáng lẽ bà ấy, con mụ ngốc ấy, còn sống thêm được chục năm nữa, chứ thế này thì chắc bà ấy cứ tưởng mình thật sự là cái loại người tệ bạc ấy. Lạy Đức Mẹ, mà mình đang đi đâu thế này, quỷ tha ma bắt? Giờ đâu phải chữa bệnh, giờ phải chôn cất. Quay lại!

Bác thợ tiện quay xe trở lại, dồn hết sức quất con ngựa nhỏ. Đường mỗi giờ một tệ hơn. Giờ thì đã hoàn toàn không thấy vòng cổ ngựa nữa. Thỉnh thoảng chiếc xe trượt va vào một cây thông non, một vật sẫm màu cào xước tay bác thợ tiện, loé qua trước mắt bác, rồi tầm mắt lại chỉ còn một màu trắng, xoay tròn.

"Giá được sống lại từ đầu…" Bác thợ tiện nghĩ.

Bác nhớ rằng bốn mươi năm trước, Ma-chi-ô-na trẻ trung, xinh đẹp, vui tươi, con nhà khá giả. Người ta gả bà cho bác vì ham tay nghề của bác. Có đủ mọi điều kiện để sống tốt, nhưng khổ một nỗi là bác, sau đám cưới, say khướt, nằm vật lên lò sưởi, rồi cứ như đến tận bây giờ vẫn chưa tỉnh. Đám cưới thì bác nhớ, còn sau đám cưới có chuyện gì thì có giết bác bác cũng chẳng nhớ, trừ chuyện uống, nằm và đánh nhau. Thế là mất toi bốn mươi năm.

Những đám mây tuyết trắng dần dần xám lại. Hoàng hôn buông xuống.

— Mình đi đâu thế này? Bỗng bác thợ tiện sực tỉnh. Phải chôn cất, mà mình lại đi đến bệnh viện… Cứ như hoá rồ!

Bác thợ tiện lại quay xe, lại quất ngựa. Con ngựa cái dồn hết sức, khịt khịt mũi, chạy nước kiệu nhỏ. Bác thợ tiện quất mãi lên lưng nó… Sau lưng nghe có tiếng lộc cộc, và tuy không ngoái lại, bác biết đó là đầu người chết đang đập vào thành xe trượt. Còn không khí thì mỗi lúc một tối thêm, gió mỗi lúc một lạnh hơn, buốt hơn…

"Giá được sống lại từ đầu… Bác thợ tiện nghĩ. Sắm đồ nghề mới, nhận việc đặt hàng… đưa tiền cho bà già… phải!"

Rồi bác đánh rơi dây cương. Bác tìm, muốn nhặt lên mà nhặt mãi không được: tay chẳng còn cử động được nữa…

"Mặc kệ… Bác nghĩ. Con ngựa tự đi được, nó biết đường. Giờ mà được ngủ một giấc… Trong lúc chờ đám tang hay lễ cầu hồn, được ngả lưng một tí…"

Bác thợ tiện nhắm mắt lại, thiu thiu ngủ. Một lúc sau, bác nghe thấy con ngựa dừng lại. Bác mở mắt, thấy trước mặt có cái gì đó sẫm màu, giống như túp nhà hay đống rơm…

Lẽ ra bác phải leo xuống xe xem có chuyện gì, nhưng khắp người bác lười nhác đến mức thà chết cóng còn hơn phải nhúc nhích… Và bác thanh thản thiếp đi.

Bác tỉnh dậy trong một căn phòng lớn tường sơn. Từ cửa sổ, ánh nắng chói chang tràn vào. Bác thợ tiện thấy có người trước mặt, và việc đầu tiên bác muốn là tỏ ra mình là người đứng đắn, biết điều.

— Làm lễ cầu hồn cho bà nhà tôi đi, các anh em ạ! Bác nói. Phải báo với cha xứ…

— Thôi được, được! Nằm yên đi! Một giọng nói ngắt lời bác.

— Ông bác sĩ! Ông Pa-ven I-va-nứt! Bác thợ tiện ngạc nhiên khi thấy bác sĩ trước mặt. Bẩm quan lớn! Ân nhân!

Bác muốn bật dậy, sụp xuống lạy ông thầy thuốc, nhưng thấy chân tay mình không chịu nghe lời.

— Bẩm quan lớn! Chân con đâu rồi? Tay con đâu rồi?

— Đành mất cả tay lẫn chân rồi… Bị cóng hỏng cả! Thôi, thôi… khóc làm gì? Đã sống rồi thì tạ ơn Chúa! Chắc cũng sống được sáu chục năm rồi, thế là đủ cho anh rồi!

— Khổ quá!.. Bẩm quan lớn, khổ quá ông ạ! Xin ông rộng lòng tha thứ! Được sống thêm năm sáu năm nữa…

— Để làm gì?

— Con ngựa là của người ta, phải trả… Bà nhà con phải chôn cất… Sao trên đời này mọi chuyện lại xảy ra nhanh thế! Bẩm quan lớn! Ông Pa-ven I-va-nứt! Cái hộp thuốc lá bằng gỗ bạch dương Ca-rê-li thật đẹp! Con tiện cho ông bộ cờ-rô-kê…

Bác sĩ phẩy tay rồi đi ra khỏi phòng bệnh. Bác thợ tiện thế là hết đời!

— Hết —