Cuộn tranh của người cha

Chương 1: Cuộn tranh của người cha

Người xưa ví anh em hoà thuận như cây ngọc trước sân nhà họ Tạ, như cây tử kinh dưới bóng anh em họ Điền. Anh em hiền thảo hoà thuận thì cha mẹ trong lòng vui mừng. Còn biết bao nhà tranh của giành sản, cùng một gốc mà đốt nhau đau đớn, như con cò con trai giữ chặt nhau, rốt cuộc để ông lão đánh cá ngồi không hưởng lợi.

Ba đạo Nho, Phật, Lão, kinh sách chất đầy hòm đầy án, nghìn lời vạn chữ, đều là dạy người làm lành. Theo kẻ kể chuyện này, muốn làm người tốt chỉ cần một bộ kinh hai chữ, là hai chữ hiếu đễ. Mà trong bộ kinh hai chữ ấy, lại chỉ cần hiểu cho thấu một chữ hiếu. Ví như người hiếu thuận với cha mẹ, thấy cha mẹ yêu ai thì mình cũng yêu, cha mẹ kính ai thì mình cũng kính. Huống chi anh em là cùng một khí huyết, cùng một gốc cành, nghĩ đến cha mẹ, lẽ nào lại không hoà thuận?

Ngay đến gia tài ruộng đất, cũng là do cha mẹ làm ra, còn phân gì của anh của tôi, phần béo phần gầy? Giả như anh sinh vào nhà nghèo, chẳng được thừa hưởng một đồng, thì cũng phải tự mình nhướng mày gắng gượng mà sống. Nay có sẵn ruộng sẵn đất, lại còn tranh nhiều chê ít, hơi một tí là bảo cha mẹ thương lệch, chia không đều. Cha mẹ dưới chín suối ắt lòng không vui. Đó há phải việc của người con hiếu?

Cho nên người xưa nói rất hay: khó được là anh em, dễ được là ruộng đất. Sao lại nói khó được là anh em? Người sống ở đời, thân nhất không ai bằng cha mẹ. Nhưng lúc cha mẹ sinh ra ta, sớm nhất cũng đã đến tuổi tráng niên, cha mẹ đâu ở mãi với ta được, cũng chỉ chung sống được nửa đời. Yêu nhất không ai bằng vợ chồng, đầu bạc có nhau, ấy là lâu dài lắm rồi. Thế nhưng trước khi cưới, anh họ Trương tôi họ Lý, mỗi người một nhà, cũng trống mất một quãng tuổi thơ. Chỉ có anh em ruột, sinh ra trong một nhà, từ nhỏ theo nhau đến già, có việc cùng bàn, có nạn cùng cứu, thật như tay với chân, tình nghĩa biết bao! Ruộng tốt đất đẹp, hôm nay bỏ đi, ngày mai lại làm ra được. Còn mất đi một người anh em, khác nào chặt một cánh tay, gãy một cái chân, là khuyết tật suốt đời. Nói đến đây, chẳng phải khó được là anh em, dễ được là ruộng đất sao? Nếu vì ruộng đất mà làm hỏng tình ruột thịt, chẳng bằng làm kẻ nghèo, trơn trụi chẳng được thừa hưởng gì, lại hoá sạch sẽ, đỡ bao nhiêu thị phi.

Nay xin kể một chuyện ở triều ta, gọi là chuyện quan Đằng mượn ma xử chia gia tài. Chuyện này khuyên người ta trọng nghĩa khinh tài, chớ quên bộ kinh hai chữ hiếu đễ. Các vị nghe chuyện có anh em hay không có anh em, đều chẳng liên quan gì đến kẻ kể chuyện này, mỗi người tự sờ vào lòng mình, học làm người tốt là được. Thật đúng là người lành nghe như kim châm vào lòng, kẻ ác nghe như gió thoảng qua tai.

Triều ta, khoảng năm Vĩnh Lạc, ở huyện Hương Hà, phủ Thuận Thiên, vùng Bắc Trực Lệ, có một ông quan Thái thú họ Nghê, tên Thủ Khiêm, tự là Ích Chi. Nhà ông giàu nghìn vàng, ruộng tốt nhà đẹp. Phu nhân họ Trần chỉ sinh được một con trai, đặt tên là Thiện Kế. Thiện Kế lớn lên lấy vợ xong thì Trần phu nhân qua đời.

Nghê Thái thú thôi làm quan, sống goá ở nhà. Tuy tuổi đã già nhưng tinh thần còn khoẻ mạnh. Việc thu tô, cho vay, việc gì ông cũng để tâm, không chịu ngồi không hưởng nhàn. Năm ông bảy mươi chín tuổi, Nghê Thiện Kế nói với cha:

— Người đời bảy mươi xưa nay hiếm. Năm nay cha đã bảy mươi chín, sang năm là tròn tám mươi, sao không giao việc nhà cho con trông coi, cha ngồi ăn cơm sẵn chè sẵn, chẳng sướng hơn sao?

Ông già lắc đầu, nói mấy câu:

— Còn sống ngày nào, ta lo ngày ấy. Ta lo thay mày, làm thay mày, kiếm ít tiền lãi cùng ăn cùng mặc. Đợi đến lúc hai chân duỗi thẳng, thì chẳng còn là việc của ta nữa.

Năm nào cũng vậy, cứ tháng mười, Nghê Thái thú thân hành về trang trại thu tô, ở luôn cả tháng. Tá điền gà béo rượu ngon dâng lên ông hưởng. Năm ấy ông lại về ở mấy hôm. Tình cờ một buổi chiều rảnh rỗi, ông đi dạo quanh trại, ngắm cảnh đồng quê. Bỗng thấy một cô gái cùng một bà cụ tóc bạc đang giặt áo trên phiến đá bên suối. Cô gái tuy ăn mặc quê mùa nhưng có mấy phần nhan sắc. Tóc đen như sơn, mắt long lanh như sóng nước, mười ngón tay thon như búp hành, đôi mày cong như vẽ. Áo vải bình thường mà dáng người còn đẹp hơn kẻ mặc lụa là. Cài một bông hoa dại mà duyên dáng chẳng cần trâm thoa. Người nhỏ nhắn mà dễ thương, đang độ tuổi trăng tròn.

Nghê Thái thú già mà nổi hứng, đứng nhìn ngẩn người. Cô gái giặt xong, theo bà cụ đi về. Ông già để ý nhìn theo, thấy cô đi qua mấy nhà, vào một cái cổng rào trắng nho nhỏ. Nghê Thái thú vội quay về, gọi người coi trại đến dặn thế này thế này, bảo hắn dò hỏi gốc gác cô gái, đã hứa hôn với ai chưa. Nếu chưa có nơi nào, ông muốn lấy làm vợ lẽ, không biết cô có chịu không. Người coi trại chỉ mong được lấy lòng chủ, vâng lệnh đi ngay.

Thì ra cô gái họ Mai, cha cũng là một tú tài ở trường phủ. Vì cha mẹ mất sớm, cô ở với bà ngoại, năm nay mười bảy tuổi, chưa hứa hôn với ai. Người coi trại dò hỏi chắc chắn rồi, bèn nói với bà cụ:

— Ông nhà tôi thấy cháu gái bà xinh xắn, muốn hỏi về làm vợ lẽ. Tuy nói là làm lẽ, nhưng bà cả mất đã lâu, trên chẳng có ai cai quản. Nếu gả được thì ăn sung mặc sướng là cái chắc, đến quần áo trà gạo quanh năm của bà cũng do nhà tôi lo hết, đến lúc trăm tuổi còn được chôn cất tử tế. Chỉ sợ bà không có phúc thôi.

Bà cụ nghe một tràng lời hay như gấm như hoa, ưng thuận ngay. Cũng là nhân duyên tiền định, vừa nói đã thành. Người coi trại về báo, Nghê Thái thú mừng lắm. Thoả thuận xong lễ vật, xem lịch chọn ngày tốt. Lại sợ con trai ngăn trở, ông làm lễ hỏi ngay ở trại, cưới luôn ở trại. Đêm cưới, một già một trẻ, nhìn thật là lạ mắt: một người mũ đen tóc bạc, một người tóc xanh má hồng, như cây mây khô quấn lấy cành hoa non, trông chẳng khác gì ông nội ngồi bên cháu gái.

Qua ba ngày, ông gọi kiệu khiêng Mai thị về nhà, ra mắt con trai con dâu. Cả nhà trai gái đều ra dập đầu chào, gọi là "bà hai". Nghê Thái thú đem vải lụa thưởng cho mọi người, ai nấy đều vui.

Chỉ có Nghê Thiện Kế trong lòng không ưa. Trước mặt tuy không nói, sau lưng hai vợ chồng bàn tán:

— Ông già này thật chẳng ra gì! Ngần ấy tuổi rồi, như ngọn đèn trước gió, làm việc gì cũng phải tính trước tính sau chứ. Biết còn sống được năm năm mười năm nữa không, lại đi làm cái việc chẳng đâu vào đâu này! Rước một cô gái như hoa như ngọc về, rồi để người ta lỡ dở ở đấy. Lại còn một chuyện, biết bao nhà ông già có vợ trẻ, giữ không nổi, vợ trẻ sinh chuyện, bêu xấu cả nhà, thành vết nhơ cho gia đình. Lại một chuyện nữa, vợ trẻ theo ông già, rõ ràng như đi tránh năm đói, đợi đến năm được mùa là bỏ đi. Ngày thường thì bớt xén ăn cắp, gom góp riêng tư, gửi chỗ này chỗ kia. Lại làm nũng làm duyên, bắt chồng sắm sửa quần áo trang sức. Đến khi cây đổ chim bay, nó trở mặt đi lấy chồng, thu một gói mang đi hưởng. Đó là con mọt trong gỗ, con sâu trong gạo. Nhà nào có hạng người ấy là hao tổn nguyên khí nhất.

Lại nói:

— Con bé ấy õng à õng ẹo, như gái lầu xanh, chẳng có chút dáng vẻ con nhà lương thiện, xem ra là tay sừng sỏ, chuyên nắm đầu đàn ông. Ở bên cha mình, chỉ nên nửa thiếp nửa tì, gọi là cô hầu, mai sau còn có đường lui. Buồn cười cha mình hồ đồ, lại bảo mọi người gọi nó là bà hai, chẳng lẽ bắt chúng ta gọi nó là mẹ? Chúng ta cứ không coi nó ra gì, đừng nịnh nó quá, để nó lên mặt, mai kia chúng ta lại phải chịu nó hành.

Hai vợ chồng thì thầm to nhỏ không thôi. Đã có kẻ lắm mồm truyền lời ra ngoài. Nghê Thái thú biết, tuy không vui, nhưng cũng để bụng. May sao Mai thị tính tình hiền lành, trên kính dưới nhường, ai cũng hoà nhã, nên mọi người cũng yên ổn.

Qua hai tháng, Mai thị có mang, giấu mọi người, chỉ chồng biết. Ngày qua tháng lại, đủ mười tháng, sinh ra một đứa con trai, cả nhà kinh ngạc. Hôm ấy đúng ngày mồng chín tháng chín, tiết Trùng Dương, nên đặt tên tục là Trùng Dương. Đến ngày mười một là sinh nhật Nghê Thái thú, năm ấy vừa tròn tám mươi tuổi. Khách đến mừng đầy nhà. Nghê Thái thú mở tiệc khoản đãi, một là mừng thọ, hai là mừng đứa bé được ba ngày. Khách khứa nói:

— Lão tiên sinh tuổi cao mà lại được thêm cậu con trai, đủ thấy khí huyết chưa suy, là điềm sống lâu trăm tuổi.

Nghê Thái thú mừng lắm. Nghê Thiện Kế sau lưng lại nói:

— Tám mươi tuổi rồi, có ai thấy cây khô nở hoa bao giờ? Thằng bé này không biết con ai, quyết không phải máu mủ của cha ta. Ta nhất định không nhận nó làm em.

Ông già lại biết được, cũng để bụng.

Thời gian như tên bay, thoắt lại một năm. Trùng Dương đầy năm, theo tục bày đồ cho bé chọn đoán nghề. Họ nội họ ngoại lại đến mừng. Nghê Thiện Kế lại bỏ đi khỏi nhà, không ra tiếp khách. Ông già biết ý con, cũng chẳng đi tìm về, tự mình tiếp họ hàng uống rượu cả ngày. Miệng tuy không nói, trong lòng không khỏi có chỗ bất bình.

Xưa nay vẫn nói: con có hiếu thì lòng cha mới thư thái. Nghê Thiện Kế ngày thường làm người vừa tham vừa ác, chỉ sợ đứa bé lớn lên chia mất một phần gia tài, nên mới không chịu nhận làm em, lại tung trước những lời độc địa, để sau này dễ bề chèn ép mẹ con nó. Nghê Thái thú là người đọc sách làm quan, cái mánh ấy sao lại không hiểu? Chỉ giận mình đã già, không đợi được Trùng Dương khôn lớn, mai sau thế nào cũng phải sống nhờ trong tay con cả. Bây giờ không thể gây thù với nó, đành nhẫn nhịn. Nhìn đứa con nhỏ, ông thương xót vô cùng. Nhìn Mai thị còn ít tuổi, ông lại tội nghiệp. Ông thường nghĩ một lúc, buồn một lúc, bực một lúc, rồi lại hối hận một lúc.

Qua bốn năm nữa, đứa bé lên năm tuổi. Ông già thấy con lanh lợi, lại rất ham chơi, muốn cho đến trường đi học. Đặt cho tên học là: anh là Thiện Kế thì em là Thiện Thuật. Chọn ngày tốt, sắm rượu và hoa quả, dắt con đến lạy thầy. Ông thầy ấy chính là người Nghê Thái thú mời về nhà dạy cháu nội, chú cháu cùng học một trường, tiện cả đôi đường.

Ngờ đâu Nghê Thiện Kế với cha chẳng cùng một bụng. Hắn thấy đứa bé được đặt tên Thiện Thuật, đứng cùng hàng chữ với mình, đã không vừa ý. Lại thấy nó học cùng con mình, con mình phải gọi nó là chú, từ nhỏ đã gọi thế thì về sau sẽ bị nó lấn. Chi bằng gọi con về, theo thầy khác. Ngay hôm ấy hắn gọi con về, chỉ nói là ốm, mấy ngày liền không đến trường.

Lúc đầu Nghê Thái thú tưởng cháu ốm thật. Qua mấy ngày, nghe ông thầy nói:

— Cậu cả đã mời một thầy khác, chia làm hai lớp, chẳng biết có ý gì?

Nghê Thái thú không nghe thì thôi, nghe xong bất giác nổi giận, định đi tìm con cả hỏi cho ra lẽ. Rồi lại nghĩ: "Trời sinh ra cái giống nghịch tử ấy, nói với nó cũng vô ích, mặc nó!" Ông nén một cục tức trở về phòng, tình cờ chân bước chậm, vấp ngưỡng cửa ngã xuống. Mai thị vội vàng đỡ dậy, dìu ra ghế ngồi, thì ông đã không biết gì nữa. Vội mời thầy thuốc đến xem, thầy thuốc nói là trúng phong. Vội lấy nước gừng đổ cho tỉnh, dìu lên giường. Tuy trong lòng còn tỉnh táo, nhưng khắp người tê dại, không cử động được.

Mai thị ngồi đầu giường, sắc thuốc nấu cháo, ân cần hầu hạ. Uống liền mấy thang mà chẳng công hiệu gì. Thầy thuốc bắt mạch nói:

— Chỉ có thể kéo dài ngày tháng, không khỏi hẳn được nữa.

Nghê Thiện Kế nghe tin cũng đến thăm mấy lần. Thấy cha bệnh nặng, đoán chắc không qua khỏi, hắn bèn quát tháo ầm ĩ, đánh tớ mắng tì, làm ra cái dáng chủ nhà từ trước. Ông già nghe thấy càng thêm phiền não. Mai thị chỉ biết khóc. Đến đứa học trò nhỏ cũng chẳng đi học nữa, ở lại trong phòng bầu bạn với cha.

Nghê Thái thú tự biết bệnh nặng, gọi con cả đến trước mặt, lấy ra một quyển sổ, ruộng đất nhà cửa và người làm trong nhà đều ghi đủ trong đó, dặn:

— Thiện Thuật mới lên năm, đến quần áo còn phải có người trông nom. Mai thị lại còn trẻ, chưa chắc đã quán xuyến được việc nhà. Nếu chia gia tài cho chúng cũng uổng. Nay ta giao cả cho con. Nếu sau này Thiện Thuật khôn lớn, con nể mặt cha mà cưới cho nó một người vợ, chia cho nó một căn nhà nhỏ, năm sáu chục mẫu ruộng tốt, đừng để nó đói rét là đủ. Những lời này ta đã viết rõ trong sổ gia tài, coi như là chia nhà, đưa con giữ làm bằng. Mai thị nếu muốn đi lấy chồng thì cứ để tuỳ ý. Nếu chịu ở vậy nuôi con thì cũng đừng ép. Sau khi ta chết, con làm đúng từng lời ta, thế là con hiếu, ta dưới chín suối cũng được nhắm mắt.

Nghê Thiện Kế giở sổ ra xem, quả nhiên ghi tỉ mỉ, viết rõ ràng, liền tươi cười đầy mặt, luôn miệng dạ:

— Cha đừng lo, con xin làm đúng từng lời cha dặn.

Rồi ôm quyển sổ gia tài, hớn hở đi ra.

Mai thị thấy hắn đã đi xa, hai mắt rơi lệ, chỉ đứa bé mà nói:

— Đứa oan gia nhỏ này, lẽ nào chẳng phải máu mủ của ông? Ông lại đem cả ra trao hết cho con cả, bảo mẹ con tôi sau này lấy gì mà sống?

Nghê Thái thú nói:

— Bà không biết đấy thôi. Ta thấy Thiện Kế không phải người lương thiện. Nếu chia đều gia tài, đến tính mạng thằng bé này cũng khó giữ. Chẳng bằng đưa hết cho nó, vừa ý nó, thì nó không còn ghen ghét nữa.

Mai thị lại khóc:

— Tuy là thế, nhưng xưa nay nói con không phân con vợ cả con vợ lẽ, chia hậu bạc lệch quá, người ta cười cho.

Nghê Thái thú nói:

— Ta cũng chẳng lo được đến thế nữa. Bà tuổi còn trẻ, nhân lúc ta chưa chết, gửi gắm con cho Thiện Kế. Đợi ta qua đời, lâu thì một năm, chóng thì nửa năm, bà cứ tuỳ lòng chọn lấy một nơi tốt, tự lo cho nửa đời sau, đừng ở bên cạnh chúng nó mà chịu nhục.

Mai thị nói:

— Ông nói gì vậy! Tôi cũng là con gái nhà nho, đàn bà theo một người đến cùng. Huống chi lại có đứa nhỏ này, sao nỡ bỏ nó? Dù thế nào tôi cũng phải ở bên con.

Nghê Thái thú hỏi:

— Bà quả thật chịu giữ tiết suốt đời sao? Hay lâu ngày lại hối?

Mai thị bèn thề một lời thề nặng. Nghê Thái thú nói:

— Nếu bà quả thật quyết chí như thế, thì không lo mẹ con không có gì mà sống.

Rồi ông thò tay vào dưới gối lấy ra một vật, đưa cho Mai thị. Mai thị lúc đầu tưởng lại là một quyển sổ gia tài nữa, nào ngờ là một cuộn tranh nhỏ, rộng một thước, dài ba thước. Mai thị hỏi:

— Cuộn tranh nhỏ này để làm gì?

Nghê Thái thú nói:

— Đây là bức tranh vẽ chân dung ta, bên trong có điều kỳ diệu. Bà lén cất kỹ, đừng để ai thấy. Đợi đến khi con lớn, nếu Thiện Kế không chịu trông nom nó, bà cũng cứ giữ kín trong lòng. Đợi đến lúc có một vị quan hiền minh về đây, bà đem cuộn tranh này đến kêu, thuật lại lời dặn của ta, xin ngài xem xét cho kỹ, tự nhiên sẽ có cách xử, đủ cho mẹ con bà hưởng dùng.

Mai thị cất cuộn tranh đi. Chẳng nói dông dài, Nghê Thái thú cầm cự thêm mấy ngày, một đêm đờm dâng lên nghẹt thở, gọi không tỉnh nữa, thế là qua đời, hưởng thọ tám mươi tư tuổi. Thật đúng là còn ba tấc hơi thì lo nghìn việc, một sớm vô thường thì vạn việc đều thôi. Sớm biết dưới chín suối chẳng mang theo được gì, thì lo làm giàu vất vả để mà chi!

Lại nói Nghê Thiện Kế được gia tài, lại đòi được chìa khoá các kho các vựa, ngày nào cũng chỉ lo kiểm đếm của cải đồ đạc, đâu có thì giờ vào phòng cha hỏi thăm. Mãi đến khi cha tắt thở, Mai thị sai a hoàn đi báo tin dữ, hai vợ chồng mới chạy đến, cũng khóc mấy tiếng "cha ơi". Chưa được một canh giờ đã quay đi, lại để Mai thị ngồi canh xác. May mà áo liệm quan quách đều đã sắm sẵn từ trước, không phải để Nghê Thiện Kế bận lòng. Khâm liệm, phát tang xong, hai mẹ con Mai thị ngồi canh nhà tang, sớm tối khóc lóc, không rời nửa bước. Thiện Kế chỉ ra điểm danh tiếp khách, chẳng có chút gì đau xót. Mới trong tuần thất đầu đã chọn ngày đưa đi chôn.

Đêm đưa tang về, hắn lục tung hòm rương trong phòng Mai thị, chỉ sợ cha để lại tiền riêng gì trong đó. Mai thị khôn khéo, sợ hắn thu mất cuộn tranh, bèn tự mở trước hai cái hòm của mình mang theo lúc về làm dâu, lấy ra mấy bộ áo cũ cho hai vợ chồng hắn xem. Thiện Kế thấy bà không giấu giếm gì, bèn chẳng xem nữa. Hai vợ chồng lục lọi một hồi rồi bỏ đi. Mai thị nghĩ đến nỗi khổ của mình, khóc oà lên. Đứa bé thấy mẹ như vậy, cũng khóc mãi không thôi. Cảnh ấy, đến tượng đất cũng phải rơi lệ, đến người sắt cũng phải xót lòng.

Sáng hôm sau, Nghê Thiện Kế lại gọi thợ đến xem căn phòng ấy, định sửa sang lại để cưới vợ cho con mình. Hắn dồn mẹ con Mai thị ra ba gian nhà kho sau vườn mà ở, chỉ cho một cái giường nhỏ bốn chân và mấy cái bàn ghế thô, đến một món đồ tử tế cũng không có. Trong phòng vốn có hai a hoàn hầu hạ, hắn chọn đứa lớn gọi đi, chỉ để lại một đứa mười một mười hai tuổi. Ngày ngày con bé xuống bếp lấy cơm, có thức ăn hay không cũng chẳng ai đoái hoài. Mai thị thấy bất tiện, dứt khoát xin ít gạo, đắp một cái bếp đất tự nấu lấy ăn. Sớm tối làm chút kim chỉ, mua ít rau dưa, tạm bợ qua ngày. Đứa con nhỏ phải sang học nhờ nhà hàng xóm, tiền đèn sách đều do Mai thị tự lo.

Thiện Kế lại mấy lần bảo vợ khuyên Mai thị đi lấy chồng, lại tìm bà mối đến dạm hỏi. Thấy Mai thị thề chết không theo, đành thôi. Vì Mai thị hết sức nhẫn nhịn, việc gì cũng không nói không rằng, nên Thiện Kế tuy hung ác cũng chẳng để mẹ con bà vào mắt.

Thời gian như tên bay, Thiện Thuật thoắt đã mười bốn tuổi. Thì ra Mai thị bình sinh cẩn thận, chuyện ngày trước không nhắc một chữ trước mặt con, chỉ sợ trẻ con miệng nhanh, gây ra thị phi, chẳng ích gì mà còn hại. Đến năm mười bốn tuổi, trong lòng cậu đã dần phân biệt được đục trong, không giấu cậu được nữa.

Một hôm, cậu xin mẹ một bộ áo lụa mới. Mai thị đáp:

— Không có tiền mua.

Thiện Thuật nói:

— Cha con từng làm Thái thú, chỉ sinh được hai anh em con. Hiện giờ anh con giàu sang như thế, con muốn một bộ áo mà cũng không được, là sao? Mẹ đã không có tiền thì con tự đi đòi anh.

Nói rồi định đi. Mai thị túm lại:

— Con ơi, một bộ áo lụa có đáng gì mà phải mở miệng cầu người. Người ta vẫn nói: biết tiếc phúc thì mới tích phúc. Nhỏ mặc vải thô, lớn mới mặc lụa. Nếu nhỏ đã mặc lụa, đến lớn đến vải thô cũng chẳng có mà mặc. Đợi hai năm nữa, con học hành tấn tới, mẹ có bán thân cũng may áo cho con mặc. Anh con không phải người dễ chọc đâu, dây vào làm gì!

Thiện Thuật nói:

— Mẹ nói phải.

Miệng tuy dạ, lòng lại không cho là phải. Cậu nghĩ: "Cha ta gia tài vạn quan, thế nào anh em cũng phải chia nhau. Ta có phải con riêng mẹ mang theo khi tái giá đâu, sao anh ta chẳng đoái hoài gì? Mẹ lại nói thế, chẳng lẽ đến một tấm lụa ta cũng không có phần, phải đợi mẹ bán thân may cho ta mặc? Thật lạ lùng! Anh ta có phải hổ ăn thịt người đâu mà sợ?" Lòng nảy ra một ý, cậu giấu mẹ, đi thẳng đến nhà lớn.

Tìm gặp anh, cậu vái chào. Thiện Kế giật mình hỏi:

— Mày đến làm gì?

Thiện Thuật nói:

— Em là con nhà quan, áo quần rách rưới, bị người ta cười. Em đến xin anh một tấm lụa may áo.

Thiện Kế nói:

— Mày muốn áo mặc thì đi xin mẹ mày.

Thiện Thuật nói:

— Gia tài của cha là anh quản, đâu phải mẹ quản.

Thiện Kế nghe hai chữ gia tài, thấy chuyện lớn rồi, đỏ mặt hỏi:

— Câu ấy ai dạy mày nói? Hôm nay mày đến xin áo, hay đến tranh gia tài?

Thiện Thuật nói:

— Gia tài thế nào cũng có ngày phải chia. Hôm nay em xin một bộ áo cho ra dáng trước đã.

Thiện Kế nói:

— Cái đồ con hoang như mày, cần gì ra dáng! Cha dù có vạn quan gia tài thì đã có con cả cháu đích, mắc mớ gì đến đứa con hoang như mày! Hôm nay mày nghe ai xúi đến đây chuốc lấy hoạ? Đừng chọc giận tao, tao cho mẹ con mày không còn chỗ dung thân!

Thiện Thuật nói:

— Đều là cha sinh ra, sao em lại là con hoang? Chọc giận anh thì sao? Chẳng lẽ anh hại chết mẹ con em, để một mình chiếm hết gia tài?

Thiện Kế giận lắm, mắng:

— Thằng súc sinh, dám cãi lại tao!

Rồi túm lấy tay áo cậu, nắm tay lại, cốc liền bảy tám cái, đánh cho da đầu sưng tím cả lên. Thiện Thuật vùng ra được, chạy biến đi, khóc thảm thiết về đến trước mặt mẹ, kể lể đầu đuôi cho mẹ nghe. Mai thị trách:

— Mẹ đã bảo con đừng gây chuyện, con không nghe, bị đánh là đáng lắm!

Miệng tuy nói thế, tay kéo vạt áo vải xanh xoa chỗ sưng trên đầu con, bất giác nước mắt giàn giụa. Thương thay người goá phụ trẻ ôm đứa con côi, ăn đói mặc rách, chẳng có gì trong tay, chỉ vì trong nhà thiếu tình hiếu đễ, mà cùng một cây một cành, bên tươi bên héo.

Mai thị nghĩ trước tính sau, sợ Thiện Kế để bụng, bèn sai con a hoàn vào nhà lớn thưa, nói rằng thằng bé không hiểu chuyện, xúc phạm anh, xin nhận lỗi. Thiện Kế vẫn còn giận chưa nguôi. Sáng sớm hôm sau, hắn mời mấy người trong họ đến nhà, lấy ra tờ chia gia tài do chính tay cha viết, mời mẹ con Mai thị đến, cùng xem, rồi nói:

— Thưa các bậc bề trên, chẳng phải Thiện Kế này không chịu nuôi mẹ con họ, muốn đuổi họ đi. Chỉ vì hôm qua Thiện Thuật đến tranh gia tài với cháu, nói nhiều lời lắm. Cháu sợ sau này nó lớn lên, lời lẽ càng nhiều, nên hôm nay cho mẹ con họ ra ở riêng. Một căn nhà ở trại phía đông, năm mươi tám mẫu ruộng, đều theo đúng lời cha dặn lại, cháu không dám tự ý một chút nào. Kính xin các bậc bề trên làm chứng.

Đám họ hàng ngày thường biết Thiện Kế là tay lợi hại, lại thêm có di chúc chính tay người cha viết, ai còn chịu lắm mồm, chuốc thêm oan gia? Ai cũng nói những lời êm tai. Kẻ nịnh Thiện Kế thì nói:

— Nghìn vàng khó mua được bút tích người chết. Theo đúng tờ chia, chẳng còn gì phải nói nữa.

Ngay cả người thương mẹ con Thiện Thuật cũng chỉ nói:

— Con trai không ăn cơm lúc chia nhà, con gái không mặc áo lúc lấy chồng. Biết bao người tay trắng làm nên, nay có nhà ở, có ruộng cày, cũng không phải là không có gốc rễ. Chỉ cần tự gắng gượng. Được cháo thì đừng chê loãng, mỗi người tự có số.

Mai thị đoán ở mãi trong nhà kho sau vườn cũng chẳng phải cách, đành nghe theo cho chia. Bà cùng con cảm tạ các bậc bề trên, lạy từ biệt từ đường, chào vợ chồng Thiện Kế, rồi thuê người khiêng mấy món đồ cũ cùng hai cái hòm mang theo lúc về làm dâu, thuê con lừa cưỡi, đến căn nhà ở trại phía đông.

Chỉ thấy cỏ hoang đầy đất, ngói nhà thưa thớt, nhiều năm không ai sửa sang. Trên dột dưới ẩm, ở sao được? Đành quét dọn tạm một hai gian, kê giường chiếu. Gọi tá điền đến hỏi, thì cả năm mươi tám mẫu ruộng đều là ruộng xấu nhất. Năm được mùa to, thu hoạch chưa được một nửa. Gặp năm mất mùa thì chỉ có bù thuế. Mai thị chỉ biết kêu khổ.

Đứa con lại có trí, nói với mẹ:

— Anh em con đều là con ruột của cha, sao tờ chia gia tài lại lệch như vậy? Trong đó ắt có duyên cớ. Hay là không phải chữ cha viết? Xưa nay nói chia gia tài không phân trên dưới. Sao mẹ không lên quan kêu? Nhiều ít để quan xử, có thế mình mới không oán.

Mai thị được con nhắc đến đầu mối, bèn đem cả nỗi niềm giấu kín mười năm nay ra kể:

— Con ơi, con đừng ngờ tờ chia gia tài. Đó đúng là chữ cha con. Cha con bảo con còn nhỏ, sợ bị anh con ngấm ngầm hãm hại, nên mới đem cả gia tài xử cho nó, để nó yên lòng. Lúc lâm chung, cha chỉ trao cho mẹ một cuộn tranh vẽ chân dung, dặn đi dặn lại: "Bên trong có giấu câu đố, đợi khi có quan hiền minh tại nhiệm, đem đến cho ngài xem xét kỹ, bảo đảm hai mẹ con có cái mà sống, không đến nỗi nghèo khổ."

Thiện Thuật nói:

— Đã có chuyện ấy sao mẹ không nói sớm! Cuộn tranh đâu? Mẹ mau lấy cho con xem.

Mai thị mở hòm, lấy ra một cái gói vải. Mở gói ra, bên trong lại có một lớp giấy dầu bọc kín. Bóc lớp giấy ra, mở cuộn tranh nhỏ rộng một thước dài ba thước, treo lên ghế, hai mẹ con cùng quỳ lạy. Mai thị khấn:

— Nơi thôn quê hương nến không đủ, xin ông thứ cho sự sơ sài.

Thiện Thuật lạy xong, đứng dậy nhìn kỹ, thì là một bức tranh ông già ngồi, mũ đen tóc bạc, vẽ sống động như thật. Trong lòng ông bế một đứa bé, một tay chỉ xuống đất. Cậu ngẫm nghĩ hồi lâu, hoàn toàn không hiểu. Đành cuộn lại cất đi như cũ, trong lòng rất buồn bực.

— Hết chương 1 —