Quy luật của sự sống

Lão Cốt-cút nghe ngóng một cách thèm khát. Mắt lão đã loà từ lâu, nhưng tai lão vẫn còn thính, và tiếng động nhỏ nhất cũng lọt vào được chút trí khôn le lói vẫn còn trú ngụ sau vầng trán nhăn nheo, chút trí khôn không còn nhìn ra thế giới được nữa. À! Đó là con Xít-cum-tô-ha, đang the thé rủa mấy con chó trong khi vừa tát vừa đánh chúng vào bộ dây kéo. Xít-cum-tô-ha là con gái của con gái lão, nhưng nó bận quá, chẳng phí một ý nghĩ nào cho ông ngoại tàn tạ đang ngồi một mình trên tuyết, côi cút và bất lực. Phải nhổ trại thôi. Con đường dài đang chờ, mà ngày ngắn thì chẳng chịu nán lại. Sự sống đang gọi nó, những bổn phận của sự sống, chứ không phải cái chết. Mà lão thì giờ đã kề bên cái chết lắm rồi.

Ý nghĩ ấy làm lão già hoảng hốt trong chốc lát. Lão chìa bàn tay run lẩy bẩy ra, lần mò quờ quạng trên đống củi khô nhỏ bên cạnh. Yên tâm rằng nó vẫn còn đó, bàn tay lão lại rụt vào trong lớp áo lông rụng xơ xác, và lão lại nghe ngóng. Tiếng răng rắc khó chịu của những tấm da đông cứng một nửa cho lão biết căn lều da nai sừng tấm của tù trưởng đã được hạ xuống, và đang bị nhồi nhét, ép chặt lại cho gọn để mang đi. Tù trưởng là con trai lão, một người lực lưỡng, khoẻ mạnh, đứng đầu bộ lạc, và là một thợ săn lừng lẫy. Trong khi đám đàn bà vất vả thu dọn đồ đạc, giọng anh vang lên, trách mắng họ chậm chạp. Lão Cốt-cút căng tai ra nghe. Đây là lần cuối cùng lão được nghe giọng nói ấy. Kia là lều của Ghi-hao vừa hạ xuống! Rồi lều của Tớt-ken! Bảy, tám, chín. Chỉ còn lều của ông pháp sư là có thể vẫn đứng. Kia rồi! Giờ họ đang dỡ nó. Lão nghe tiếng ông pháp sư ậm ừ khi chất nó lên xe trượt. Một đứa bé thút thít, và một người đàn bà dỗ dành nó bằng những tiếng ầu ơ khe khẽ trong cổ họng. Bé Cu-ti đây mà, lão nghĩ, một đứa hay quấy, chẳng khoẻ khoắn gì. Có lẽ chẳng bao lâu nữa nó sẽ chết, và người ta sẽ đốt lửa khoét một cái hố xuyên qua lớp đất đông cứng, chất đá lên trên để lũ chồn sói khỏi bới. Ừ thì đã sao? Cùng lắm cũng chỉ vài năm, đói cũng nhiều bằng no. Và rốt cuộc, Thần Chết vẫn chờ, lúc nào cũng đói, và đói hơn tất cả.

Cái gì thế nhỉ? À, đám đàn ông đang buộc xe trượt, kéo căng những sợi dây da. Lão lắng nghe, lão, người sẽ chẳng còn được nghe gì nữa. Những ngọn roi quất vun vút, cắn vào giữa đàn chó. Nghe chúng rên ư ử kìa! Chúng ghét làm việc và ghét đường xa biết bao! Họ đi rồi! Chiếc xe này rồi chiếc xe khác chậm chạp lăn bánh vào cõi im lặng. Họ đã đi cả. Họ đã đi khỏi cuộc đời lão, và lão đối mặt với giờ phút cay đắng cuối cùng một mình. Không. Tuyết lạo xạo dưới một chiếc giày da mềm. Một người đứng bên cạnh lão. Một bàn tay nhẹ nhàng đặt lên đầu lão. Con trai lão thật tốt khi làm việc này. Lão nhớ tới những ông già khác mà con trai họ chẳng nán lại sau khi bộ lạc đã đi. Nhưng con trai lão thì có. Lão thả hồn trôi về quá khứ, cho tới khi giọng người trai trẻ gọi lão trở lại.

— Cha có ổn không? — anh hỏi.

Và ông già đáp:

— Ổn cả.

— Bên cạnh cha có củi, — người con nói tiếp, — và lửa đang cháy sáng. Buổi sáng xám xịt, và cái rét đã dịu đi. Sắp có tuyết rồi. Ngay bây giờ đã có tuyết rơi.

— Ừ, ngay bây giờ đã có tuyết rơi.

— Dân làng đang vội. Hành lý của họ nặng, mà bụng họ thì lép vì lâu ngày không được ăn no. Đường xa, họ phải đi nhanh. Con đi đây. Cha ổn chứ?

— Ổn cả. Ta như chiếc lá năm ngoái, chỉ còn bám hờ trên cành. Cơn gió đầu tiên thổi tới là ta rụng. Giọng ta đã thành giọng một bà già. Mắt ta không còn chỉ đường cho chân ta nữa, chân ta thì nặng nề, và ta mệt rồi. Ổn cả.

Lão cúi đầu mãn nguyện cho tới khi tiếng lạo xạo cuối cùng của tuyết tắt hẳn, và lão biết con trai mình đã đi xa, gọi không còn kịp nữa. Bấy giờ bàn tay lão vội vã bò ra chỗ đống củi. Chỉ còn nó đứng chắn giữa lão và cõi vĩnh hằng đang há miệng chờ. Rốt cuộc, thước đo cuộc đời lão chỉ là một nắm củi. Từng que một sẽ đi nuôi ngọn lửa, và cũng từng bước một như thế, cái chết sẽ bò tới chỗ lão. Khi que củi cuối cùng đã nhả hết hơi ấm, giá rét sẽ bắt đầu mạnh lên. Trước tiên là bàn chân chịu thua, rồi tới bàn tay. Cơn tê dại sẽ lan đi, chậm rãi, từ các đầu chi vào thân mình. Đầu lão sẽ gục xuống đầu gối, và lão sẽ được nghỉ ngơi. Dễ thôi. Người nào rồi cũng phải chết.

Lão không than phiền. Đó là lẽ đời, và nó công bằng. Lão sinh ra gần gũi với đất, sống gần gũi với đất, và quy luật của đất chẳng lạ gì với lão. Đó là quy luật của mọi xác thịt. Thiên nhiên không nhân từ với xác thịt. Thiên nhiên chẳng bận tâm tới cái vật cụ thể gọi là từng con người. Điều thiên nhiên quan tâm là giống loài, là nòi giống. Đó là ý nghĩ trừu tượng sâu xa nhất mà đầu óc mông muội của lão Cốt-cút có thể nghĩ tới, nhưng lão nắm chắc nó. Lão thấy nó hiện ra trong mọi sự sống. Nhựa cây dâng lên, chồi liễu bung ra xanh mơn mởn, chiếc lá vàng rơi xuống, chỉ chừng ấy thôi đã kể hết toàn bộ câu chuyện. Thiên nhiên giao cho mỗi cá thể chỉ một nhiệm vụ. Không làm tròn thì nó chết. Làm tròn rồi thì cũng vậy thôi, nó cũng chết. Thiên nhiên chẳng bận tâm. Có biết bao kẻ biết vâng lời, và chỉ có sự vâng lời trong việc ấy, chứ không phải những kẻ vâng lời, mới sống, sống mãi mãi. Bộ lạc của lão Cốt-cút đã rất lâu đời. Những ông già lão từng biết khi còn bé đã từng biết những ông già trước họ. Thế nên đúng là bộ lạc vẫn sống, nó đại diện cho sự vâng lời của mọi thành viên, xuyên suốt về quá khứ xa xăm đã bị lãng quên, quên tới mức chẳng ai còn nhớ họ yên nghỉ ở đâu. Họ chẳng đáng kể. Họ chỉ là những khúc đoạn. Họ đã trôi qua như những đám mây trên trời hè. Lão cũng là một khúc đoạn, và cũng sẽ trôi qua. Thiên nhiên chẳng bận tâm. Thiên nhiên giao cho sự sống một nhiệm vụ, đặt cho nó một quy luật. Nhiệm vụ của sự sống là duy trì nòi giống, quy luật của nó là cái chết. Một người con gái thật đẹp đẽ khi nhìn ngắm, ngực đầy đặn, khoẻ mạnh, bước đi nhún nhảy, ánh sáng long lanh trong mắt. Nhưng nhiệm vụ của nàng vẫn còn ở phía trước. Ánh sáng trong mắt nàng rực lên, bước chân nàng nhanh hơn, lúc thì nàng bạo dạn với đám trai trẻ, lúc lại e thẹn, và nàng truyền cho họ chính nỗi xao xuyến của mình. Và nàng mỗi lúc một xinh đẹp hơn, xinh đẹp hơn nữa, cho tới khi một chàng thợ săn nào đó không còn kìm lòng được nữa, đưa nàng về lều mình để nấu nướng, làm lụng cho chàng và làm mẹ các con chàng. Rồi khi những đứa con ra đời, nhan sắc nàng cũng ra đi. Chân tay nàng lê lết, lệt xệt, mắt nàng mờ đục, kèm nhèm, và chỉ còn lũ trẻ nhỏ thấy vui khi áp vào đôi má nhăn nheo của bà già bên bếp lửa. Nhiệm vụ của nàng đã xong. Chẳng bao lâu nữa, khi nạn đói đầu tiên chớm tới hay chuyến đường dài đầu tiên, nàng sẽ bị bỏ lại, cũng như lão đã bị bỏ lại, trên tuyết, với một đống củi nhỏ. Quy luật là như thế.

Lão cẩn thận đặt một que củi lên lửa rồi lại tiếp tục suy ngẫm. Đâu đâu cũng thế, vật nào cũng thế. Lũ muỗi biến mất khi đợt sương giá đầu tiên tới. Con sóc cây nhỏ bò đi đâu đó mà chết. Khi tuổi già đè lên con thỏ, nó trở nên chậm chạp, nặng nề, không chạy thoát kẻ thù được nữa. Ngay cả con gấu xám mặt bạc to lớn rồi cũng trở nên vụng về, mù loà, hay gây gổ, để rốt cuộc bị một bầy chó kéo xe sủa ăng ẳng lôi xuống. Lão nhớ có một mùa đông lão đã bỏ lại chính cha mình ở thượng nguồn sông Clôn-đai-cơ, cái mùa đông trước khi nhà truyền giáo tới với những cuốn sách biết nói và cái hộp thuốc của ông ta. Biết bao lần lão Cốt-cút đã chép miệng khi nhớ tới cái hộp ấy, dù giờ đây miệng lão chẳng còn tiết ra được chút nước bọt nào. Thứ thuốc giảm đau đặc biệt ngon. Nhưng rốt cuộc nhà truyền giáo cũng là một của nợ, vì ông ta chẳng mang được miếng thịt nào về trại, mà lại ăn khoẻ, khiến đám thợ săn càu nhàu. Rồi ông ta bị lạnh phổi trên đường phân thuỷ gần sông Mây-ô, và sau đó lũ chó đã lấy mõm hất những hòn đá ra mà tranh nhau đống xương của ông ta.

Lão Cốt-cút đặt thêm một que củi lên lửa, rồi trở về quá khứ xa hơn nữa. Đó là thời Đại Đói, khi các ông già bụng rỗng ngồi co ro bên bếp lửa, thốt ra những truyền thuyết mơ hồ về thời xa xưa, khi sông Y-u-cơn chảy không đóng băng suốt ba mùa đông, rồi lại đóng băng suốt ba mùa hè. Lão mất mẹ trong nạn đói ấy. Mùa hè năm đó cá hồi không về, và bộ lạc trông chờ vào mùa đông và đàn tuần lộc kéo tới. Rồi mùa đông tới, nhưng không có tuần lộc theo cùng. Chuyện như thế chưa từng xảy ra, kể cả trong đời các ông già. Thế mà tuần lộc không tới, đó đã là năm thứ bảy, thỏ chẳng sinh sôi thêm, chó chỉ còn là những bó xương. Và suốt đêm dài tăm tối, lũ trẻ khóc ngằn ngặt rồi chết, đàn bà cũng chết, các ông già cũng chết, trong bộ lạc mười người chưa được một người sống tới ngày gặp lại mặt trời khi xuân về. Nạn đói ấy mới thật là nạn đói!

Nhưng lão cũng đã thấy những thời no đủ, khi thịt ôi thiu trong tay vì ăn không hết, khi lũ chó béo núc mà vô dụng vì ăn quá nhiều, những thời người ta để thú săn chạy qua mà không thèm giết, đàn bà sinh nở nhiều, trong lều nhung nhúc những bé trai bé gái nằm bò lổm ngổm. Những lúc ấy đàn ông trở nên kiêu căng, khơi lại những mối thù xưa, vượt các đường phân thuỷ xuống phía nam giết người Pe-li, và sang phía tây để ngồi bên đống lửa tàn của người Ta-na-na. Lão nhớ hồi còn bé, trong một thời no đủ, lão đã thấy một con nai sừng tấm bị đàn sói quật ngã. Dinh-ha nằm cùng lão trên tuyết mà xem, Dinh-ha, người sau này trở thành thợ săn tinh khôn nhất, và rốt cuộc đã rơi xuống một lỗ hở trên băng sông Y-u-cơn. Một tháng sau người ta mới tìm thấy anh, đúng ở tư thế đã bò ra được nửa người rồi chết cứng dính vào băng.

Nhưng mà con nai sừng tấm. Hôm ấy Dinh-ha và lão ra ngoài chơi đi săn theo kiểu cha ông. Dưới lòng con lạch, chúng bắt gặp dấu chân còn mới của một con nai sừng tấm, và cùng với nó là dấu chân của nhiều con sói.

— Một con già đấy, — Dinh-ha, đứa đọc dấu vết nhanh hơn, nói. — Một con già không theo kịp đàn. Lũ sói đã tách nó ra khỏi anh em nó, và chúng sẽ không bao giờ bỏ nó nữa.

Đúng là như vậy. Đó là cách của chúng. Ngày cũng như đêm, chẳng bao giờ nghỉ, gầm gừ sau gót nó, đớp vào mõm nó, chúng sẽ bám lấy nó tới cùng. Dinh-ha và lão thấy cơn khát máu trỗi dậy trong người biết bao! Đoạn kết hẳn sẽ đáng xem lắm!

Hăm hở, chúng lần theo dấu, mà ngay cả lão, Cốt-cút, đứa mắt kém, đọc dấu còn vụng, cũng có thể nhắm mắt mà đi theo, vì vệt dấu rộng quá. Chúng bám sát gót cuộc săn đuổi, đọc tấn bi kịch nghiệt ngã mới vừa viết ra trên từng bước chân. Rồi chúng tới chỗ con nai đã đứng lại chống cự. Cả một khoảng rộng gấp ba thân người lớn về mọi phía, tuyết đã bị giẫm nát và hất tung lên. Ở giữa là những vết móng chẻ in sâu của con nai, và quanh đó, khắp mọi nơi, là những dấu chân nhẹ hơn của lũ sói. Có mấy con, trong lúc anh em chúng quần con mồi, đã nằm sang một bên nghỉ ngơi. Vết thân chúng nằm duỗi dài in trên tuyết còn nguyên vẹn như vừa mới in xong. Một con sói đã bị con mồi điên cuồng lao tới bắt trúng và giẫm chết. Mấy mẩu xương bị rỉa sạch còn làm chứng.

Rồi chúng lại dừng bước giày tuyết ở chỗ con nai đứng lại chống cự lần thứ hai. Ở đây con vật to lớn đã chiến đấu liều mạng. Nó đã hai lần bị quật ngã, tuyết còn ghi lại rõ, và hai lần nó đã hất văng lũ tấn công ra mà đứng dậy được. Nó đã làm xong nhiệm vụ của mình từ lâu, vậy mà sự sống vẫn quý giá đối với nó. Dinh-ha bảo thật là chuyện lạ, một con nai đã bị quật ngã mà còn thoát ra được, nhưng con này rõ ràng đã làm được. Kể chuyện này cho ông pháp sư, hẳn ông sẽ thấy trong đó những điềm lạ và phép màu.

Rồi chúng lại tới chỗ con nai đã định leo lên bờ để vào rừng. Nhưng kẻ thù xông vào nó từ phía sau, cho tới khi nó chồm lên rồi ngã ngửa đè lên chúng, nghiền hai con lún sâu xuống tuyết. Rõ ràng con mồi đã sắp gục, vì anh em của hai con sói kia không đụng tới chúng. Hai chỗ chống cự nữa bị lướt qua vội vàng, mỗi chỗ chẳng được bao lâu, và rất gần nhau. Giờ vệt dấu đã đỏ máu, và những sải chân gọn gàng của con thú lớn đã trở nên ngắn ngủn, xiêu vẹo. Rồi chúng nghe thấy những âm thanh đầu tiên của trận đánh, không phải tiếng sủa vang đồng thanh của cuộc săn đuổi, mà là những tiếng sủa ngắn, gắt, báo hiệu cuộc giáp lá cà, răng ngập vào thịt. Bò ngược chiều gió, Dinh-ha trườn bụng trên tuyết, và bò theo cùng nó là lão, Cốt-cút, người sau này sẽ làm tù trưởng của bộ lạc. Hai đứa cùng gạt những cành thấp của một cây vân sam non, ló mắt nhìn ra. Chúng nhìn thấy đoạn kết.

Bức tranh ấy, như mọi ấn tượng thời trai trẻ, vẫn còn đậm nét trong lão, và đôi mắt mờ của lão nhìn thấy đoạn kết diễn ra sống động như hồi xa xưa ấy. Lão Cốt-cút lấy làm lạ về điều này, vì những ngày sau đó, khi đã là thủ lĩnh, là người đứng đầu các bô lão, lão đã làm những việc lớn lao, khiến tên lão thành một lời nguyền trong miệng người Pe-li, chưa kể gã da trắng lạ mặt mà lão đã giết, dao đối dao, trong một trận đấu công khai.

Lão nghĩ ngợi rất lâu về những ngày tuổi trẻ, cho tới khi lửa lụi dần và giá rét cắn sâu hơn. Lần này lão bỏ thêm vào hai que củi, và ước lượng chỗ bám víu vào sự sống của mình qua số củi còn lại. Giá như con Xít-cum-tô-ha nhớ tới ông ngoại, gom cho một ôm củi lớn hơn, thì những giờ của lão đã dài hơn. Dễ thôi mà. Nhưng nó vốn là đứa con gái lơ đễnh, và chẳng còn kính trọng tổ tiên kể từ khi thằng Hải Ly, con trai của con trai Dinh-ha, lần đầu đưa mắt nhìn nó. Ừ thì đã sao? Hồi trẻ trung sôi nổi, chẳng phải lão cũng y như vậy sao? Một lúc lão lắng nghe sự im lặng. Biết đâu lòng con trai lão sẽ mềm lại, nó sẽ quay về với đàn chó, đưa ông cha già đi cùng bộ lạc tới nơi tuần lộc chạy từng đàn đông đúc và mỡ trên mình chúng dày nặng.

Lão căng tai, đầu óc bồn chồn trong chốc lát lặng đi. Không một tiếng động, chẳng có gì. Chỉ mình lão còn thở giữa sự im lặng mênh mông. Thật quá cô đơn. Nghe kìa! Cái gì thế? Một cơn ớn lạnh chạy khắp người lão. Tiếng tru kéo dài quen thuộc xé toang khoảng trống, và nó ở ngay gần đây. Rồi trên đôi mắt tối tăm của lão hiện lên hình ảnh con nai sừng tấm, con nai đực già, sườn rách toạc, mình đẫm máu, bờm tơi tả, cặp sừng lớn nhiều nhánh cúi thấp và hất lên tới phút cuối cùng. Lão thấy những bóng xám loang loáng, những đôi mắt lấp lánh, những cái lưỡi thè dài, những chiếc nanh nhỏ dãi. Và lão thấy cái vòng vây không gì cưỡng nổi khép dần lại cho tới khi chỉ còn là một chấm đen giữa nền tuyết bị giẫm nát.

Một cái mõm lạnh ngắt dí vào má lão, và vừa chạm vào nó, hồn lão vụt trở về hiện tại. Tay lão thọc phắt vào lửa, lôi ra một que củi đang cháy. Trong chốc lát bị nỗi sợ con người cha truyền con nối chế ngự, con thú lùi lại, cất tiếng gọi dài gọi anh em nó. Và chúng háo hức đáp lời, cho tới khi một vòng tròn những bóng xám nằm phục, mép nhỏ dãi, giăng ra bao quanh. Lão già lắng nghe vòng tròn ấy khép lại. Lão vung que củi cháy loạn xạ, những tiếng khịt khịt biến thành những tiếng gầm gừ, nhưng lũ thú thở hồng hộc vẫn không chịu tản ra. Giờ một con trườn ngực lên phía trước, lết hai chân sau theo, rồi con thứ hai, rồi con thứ ba, nhưng chẳng con nào lùi lại. Bám víu lấy sự sống làm gì nữa? lão tự hỏi, rồi buông que củi đang cháy xuống tuyết. Nó kêu xèo một tiếng rồi tắt. Vòng tròn ậm ừ khó chịu, nhưng vẫn giữ nguyên chỗ. Một lần nữa lão lại thấy trận chống cự cuối cùng của con nai đực già, và lão Cốt-cút mệt mỏi gục đầu xuống đầu gối. Rốt cuộc thì có hề gì đâu? Đó chẳng phải là quy luật của sự sống hay sao?

— Hết —