Tác phẩm nghệ thuật

Cắp dưới nách một vật gì đó gói trong tờ Tin Sở Giao Dịch số hai trăm hai mươi ba, Xa-sa Xmia-nốp, đứa con trai một của mẹ, làm bộ mặt nhăn nhó rồi bước vào phòng làm việc của bác sĩ Cô-sen-cốp.

— A, chàng trai trẻ thân mến! bác sĩ đón cậu. Thế nào, chúng ta thấy trong người ra sao rồi? Có tin gì hay không nào?

Xa-sa chớp chớp mắt, đặt tay lên ngực, rồi nói giọng xúc động:

— Thưa bác sĩ I-van Ni-cô-la-ê-vích, mẹ cháu gửi lời chào bác sĩ, và dặn cháu đến cảm ơn bác sĩ… Cháu là con trai một của mẹ, mà bác sĩ đã cứu sống cháu… đã chữa khỏi cho cháu một căn bệnh hiểm nghèo, và… cả hai mẹ con cháu không biết phải cảm ơn bác sĩ thế nào.

— Thôi nào, chàng trai trẻ! bác sĩ ngắt lời, mềm cả người ra vì sung sướng. Tôi chỉ làm cái việc mà bất kỳ ai ở vào địa vị tôi cũng sẽ làm.

— Cháu là con trai một của mẹ cháu… Nhà cháu nghèo, dĩ nhiên là không thể trả công cho bác sĩ được, và… mẹ con cháu ngượng lắm, thưa bác sĩ, nhưng mà, dù sao thì mẹ cháu và cháu… đứa con trai một của mẹ, tha thiết xin bác sĩ nhận lấy, để tỏ lòng biết ơn của mẹ con cháu… món đồ này đây, nó là… Món đồ rất quý, bằng đồng cổ… một tác phẩm nghệ thuật hiếm có.

— Không cần đâu! bác sĩ nhăn mặt. Mà thế để làm gì kia chứ?

— Không, bác sĩ đừng từ chối ạ, Xa-sa vừa lí nhí nói tiếp vừa mở gói đồ. Bác sĩ từ chối là làm phật lòng cả cháu lẫn mẹ cháu… Món đồ đẹp lắm… bằng đồng cổ… Nó là của bố cháu, đã mất, để lại, mẹ con cháu vẫn giữ gìn như một kỷ vật quý… Bố cháu ngày trước hay mua đồ đồng cổ rồi bán lại cho những người sành chơi… Bây giờ mẹ cháu với cháu cũng làm nghề ấy…

Xa-sa mở gói ra, trịnh trọng đặt món đồ lên bàn. Đó là một cây chân nến nhiều ngọn không cao lắm, bằng đồng cổ, chạm trổ tinh xảo. Nó là một nhóm tượng: trên bệ đứng hai người đàn bà trong trang phục của bà E-va, trong những tư thế mà tôi không có đủ can đảm, cũng chẳng có đủ khí chất thích hợp để tả lại. Hai bức tượng mỉm cười điệu đà, và nói chung có cái vẻ như thể nếu không phải đỡ cái chân nến, thì họ đã nhảy khỏi bệ mà bày ra trong phòng một cuộc truy hoan mà, thưa bạn đọc, chỉ nghĩ đến thôi cũng đã là không đứng đắn.

Nhìn món quà, bác sĩ chậm rãi gãi sau tai, hắng giọng một cái, rồi ngập ngừng hỉ mũi.

— Phải, món đồ quả là tuyệt đẹp, ông lẩm bẩm, nhưng mà… nói thế nào nhỉ, nó hơi… nó không được nhã cho lắm… Thế này thì đâu phải hở cổ nữa, mà quỷ biết là cái gì…

— Tức là sao ạ?

— Đến con rắn cám dỗ cũng chẳng nghĩ ra được thứ gì tệ hơn. Đặt cái thứ kỳ quái thế này lên bàn thì khác gì làm bẩn cả căn nhà!

— Bác sĩ nhìn nghệ thuật lạ thật đấy! Xa-sa phật ý. Đây là một tác phẩm nghệ thuật, bác sĩ nhìn kỹ mà xem! Bao nhiêu là cái đẹp, cái thanh nhã, khiến tâm hồn tràn ngập một cảm giác thành kính, khiến nước mắt dâng lên nghẹn ngào! Khi ngắm một vẻ đẹp như thế, người ta quên hết mọi thứ trần tục… Bác sĩ nhìn xem, bao nhiêu là chuyển động, bao nhiêu là không khí, là biểu cảm!

— Tất cả những cái đó tôi hiểu rất rõ, cậu thân mến ạ, bác sĩ ngắt lời, nhưng tôi là người có gia đình, ở đây có trẻ con chạy nhảy, có các bà các cô đến chơi.

— Dĩ nhiên, nếu nhìn theo quan điểm của đám đông, Xa-sa nói, thì dĩ nhiên là tác phẩm nghệ thuật cao siêu này hiện ra dưới một ánh sáng khác… Nhưng thưa bác sĩ, bác sĩ hãy đứng cao hơn đám đông, nhất là vì nếu bác sĩ từ chối, bác sĩ sẽ làm cả cháu lẫn mẹ cháu đau lòng lắm. Cháu là con trai một của mẹ… bác sĩ đã cứu sống cháu… Mẹ con cháu tặng bác sĩ món đồ quý nhất đối với mẹ con cháu, và… và cháu chỉ tiếc một điều là bác sĩ không có chiếc thứ hai cho thành đôi với chiếc chân nến này…

— Cảm ơn cậu, cậu thân mến, tôi rất biết ơn… Cho tôi gửi lời chào mẹ cậu, nhưng có Chúa chứng giám, cậu thử nghĩ xem, ở đây có trẻ con chạy nhảy, có các bà các cô đến chơi… Thôi, mà thôi, cứ để lại đây vậy! Đằng nào cũng chẳng giảng giải được với cậu.

— Mà cũng chẳng có gì phải giảng giải đâu ạ, Xa-sa mừng rỡ. Bác sĩ đặt cây chân nến này ở đây, cạnh cái lọ hoa này. Tiếc quá, không có chiếc thứ hai cho thành đôi! Tiếc thật! Thôi, cháu chào bác sĩ.

Xa-sa đi rồi, bác sĩ nhìn cây chân nến hồi lâu, gãi gãi sau tai, và suy nghĩ.

«Món đồ tuyệt vời, khỏi phải bàn», ông nghĩ, «mà vứt đi thì tiếc… Nhưng giữ lại thì không được… Hừm!.. Khó nghĩ thật! Biết đem tặng ai, hay biếu ai bây giờ?»

Nghĩ ngợi hồi lâu, ông nhớ đến ông bạn tốt của mình, luật sư U-khốp, người mà ông còn nợ tiền công cãi một vụ kiện.

— Thế thì hay quá, bác sĩ quyết định. Là chỗ bạn bè, anh ta ngại lấy tiền của mình, nên mình đem biếu anh ta một món đồ thì rất phải phép. Đem cái của quỷ này đến cho anh ta thôi! Mà anh ta lại còn độc thân, tính tình phóng khoáng…

Chẳng để việc dây dưa, bác sĩ mặc áo, cầm cây chân nến, đi đến nhà U-khốp.

— Chào anh bạn! ông nói, khi gặp ông luật sư ở nhà. Tôi đến chỗ anh đây… Đến để cảm ơn anh bạn vì đã giúp đỡ tôi… Anh không chịu lấy tiền, thì nhận lấy cái món đồ nhỏ này vậy… đây này, ông bạn ơi… Món đồ nhỏ, mà xa xỉ lắm đấy!

Nhìn thấy món đồ nhỏ, ông luật sư khoái chí không tả xiết.

— Ôi chao cái của này! ông cười ha hả. Ối chà, quỷ tha ma bắt nó đi, cái lũ quỷ ấy nghĩ ra được thứ này cũng hay! Tuyệt vời! Mê li! Anh kiếm đâu ra được cái của quý thế?

Trút hết nỗi khoái chí của mình ra rồi, ông luật sư sợ sệt liếc nhìn ra cửa, nói:

— Có điều, anh bạn ơi, anh cất món quà của anh đi. Tôi không nhận đâu…

— Sao thế? bác sĩ hoảng hốt.

— Thì vì… Ở đây mẹ tôi hay đến, rồi khách hàng nữa… Lại còn ngượng với người hầu.

— Không, không, không… Anh không được từ chối! bác sĩ xua tay lia lịa. Anh làm thế là tệ với tôi lắm! Món đồ nghệ thuật đấy… bao nhiêu là chuyển động… biểu cảm… Tôi không muốn nghe gì hết! Anh làm tôi phật lòng đấy!

— Giá mà nó được bôi trát đi một chút, hay gắn thêm mấy cái lá vả vào…

Nhưng bác sĩ còn xua tay lia lịa hơn, rồi nhảy ra khỏi nhà U-khốp, và hài lòng vì đã tống khứ được món quà, ông lên xe về nhà…

Ông đi rồi, ông luật sư ngắm nghía cây chân nến, sờ khắp mọi phía, rồi cũng như ông bác sĩ, vắt óc rất lâu với câu hỏi: làm gì với món quà này đây?

«Món đồ đẹp tuyệt», ông nghĩ, «vứt đi thì tiếc, mà giữ lại thì không phải phép. Hay nhất là đem tặng ai đó… Thế này nhé, tối nay mình đem cây chân nến này tặng anh diễn viên hài Sát-skin. Cái tay khốn ấy thích những thứ như thế này lắm, mà tối nay lại đúng buổi diễn hưởng lợi của anh ta…»

Nói là làm. Buổi tối, cây chân nến được gói ghém cẩn thận đã được đem tặng anh diễn viên hài Sát-skin. Suốt buổi tối, phòng hoá trang của anh bị cánh đàn ông xông vào như công đồn, họ đến để chiêm ngưỡng món quà. Suốt buổi, trong phòng hoá trang lúc nào cũng rộn lên những tiếng trầm trồ và những tràng cười như ngựa hí. Hễ có cô diễn viên nào lại gần cửa hỏi: «Em vào được không ạ?», là lập tức vang lên giọng khàn khàn của anh diễn viên hài:

— Không, không, cô em ơi! Anh đang chưa mặc quần áo!

Diễn xong, anh diễn viên hài nhún vai, dang hai tay ra mà than:

— Biết đem cái của nợ này đi đâu bây giờ? Tôi đang ở nhà thuê! Các cô diễn viên vẫn đến chơi! Đây đâu phải tấm ảnh mà nhét vào ngăn kéo được!

— Thưa ông, ông bán nó đi, anh thợ cắt tóc khuyên, trong khi giúp anh diễn viên trút bỏ trang phục. Ở ngoại ô có một bà cụ chuyên mua đồ đồng cổ… Ông cứ đến hỏi bà Xmia-nô-va… Ai cũng biết bà ấy.

Anh diễn viên hài nghe theo… Hai hôm sau, bác sĩ Cô-sen-cốp đang ngồi trong phòng làm việc, đặt ngón tay lên trán, suy nghĩ về các axit mật. Bỗng cửa bật mở, và Xa-sa Xmia-nốp bay vào phòng. Cậu tươi cười, rạng rỡ, toàn thân toát lên vẻ hạnh phúc… Trên tay cậu cầm một vật gì đó bọc trong tờ báo.

— Thưa bác sĩ! cậu bắt đầu, hổn hển. Bác sĩ thử hình dung xem cháu mừng đến thế nào! May mắn cho bác sĩ quá, mẹ con cháu đã mua được chiếc thứ hai cho thành đôi với cây chân nến của bác sĩ!.. Mẹ cháu sung sướng lắm… Cháu là con trai một của mẹ… bác sĩ đã cứu sống cháu…

Và Xa-sa, run lên vì lòng biết ơn, đặt cây chân nến trước mặt bác sĩ. Bác sĩ há hốc miệng, định nói gì đó, nhưng chẳng nói được gì: lưỡi ông cứng lại.

— Hết —