Tài mạng tương đố — Phần 10

Phần 10

Lúc bấy giờ, quan còn đang tra xét, thấy hai chị em nàng lại đã được về, bèn day lại gạn hỏi hai nàng đặng cho biết tung-tích đứa gian để sai người tầm nả. Trần-lệ-Dung bèn đem đầu đuôi các việc, từ lúc chúng nó xông thuốc và chở đem lên trên rừng, cho đến khi hai chị em tỉnh lại, chống cự với nó, lại may gặp Hạo-Nhiên giải cứu, nhứt nhứt bẩm thiệt một hồi; ngặt vì lạ hết, cho nên không biết rõ mặt mày mà nhìn cho ra được.

(Số là Lệ-Dung vẫn biết trong lúc hổn chiến, nàng đã đánh trúng chỗ nhược của Đào-duy-Thạt; tuy hắn không chết, song mà rồi đây hắn cũng trở ra một đứa tàn-tật trọn đời, thân sống như thân chết, cũng đã đáng cái tội ác của hắn rồi. Nên chẳng cần phải khai bẫm với quan làm chi cho mít lòng mợ mình là bà huyện; mà rồi chi cho khỏi hắn bị quan bắt buộc mà hỏi tra, mình tuy là tiên cáo, song cũng phải bị đòi tới đòi lui, lẳng-nhẳng nhiều ngày mà thêm bận, nên nàng bỏ biệt tên hắn mà chẳng khai ra, chỉ cứ nói là quân hoang nào ở đâu, mình không biết mặt mày, đặng bỏ qua cho rồi việc)

Quan hỏi tới Hạo-Nhiên, thì chàng lại bẫm rằng chàng ở Trung-kỳ mới ra, cũng chẳng biết được mặt mày những quân hoang ấy.

Khi quan lấy lời khai xong mà về rồi, thì hai chị em Mộ-Trinh mới to nhỏ với mẹ mình mà tỏ thiệt những việc mợ dâu mình dung túng thằng cháu trai là Đào-duy-Thạt làm những đều nhẫn tâm hại lý, nhục cho danh-giáo vậy vậy: rồi khuyên bà phải lo dời đi ở chỗ khác cho mau. chớ có ở đó nữa làm chi, e sau nó còn sanh nhiều đều biến trá. Bà phủ nghe rỏ trước sau thì bà giận lắm, song bà cũng dằn lòng ẫn nhẫn, chẳng nói tiếng chi cứ lo thu xếp đồ đạt, rồi giả từ bà huyện, 4 mẹ con đề huề, dắc nhau ra xe trở xuống Hà-nội.

Khi xuống tới nơi rồi, bà phủ bèn bảo Mộ-Trinh viết một phong thơ gỏi lên Cao-bằng cho quan huyện là em của bà mà tỏ những việc như vậy cho ngài hay và từ giả luôn mà trở về Nam-kỳ chớ không thế nào mà ở chờ cho chị em gặp mặt được. (Quan huyện Nguyễn-hữu-Thân được thơ, hay rỏ công việc như vậy thì giận thằng cháu vợ là Đào-duy-Thạt vô cùng. Đến sau khi ngài mãn nhậm mà trở về Bắc-ninh, thấy Đào-duy-Thạt vì bị đánh lúc nọ mà đã ra thân què-trệt có đi đâu thì phải lết mà đi; tội ác của hắn đã đền rồi, nên ngài cũng chẳng biết nói làm sao, phải bỏ qua cho hắn; ấy là việc sau).

Đây nhắc lại mẹ con bà phủ, khi gởi thơ cho em rồi thì bà lại đi vào nhà Băng lãnh hết số bạc của bà gởi ra, lo mua đồ hàng nhiểu, lược, the, để đem về Nam mà bán. Còn Nguyễn-hạo-Nhiên thì lo đi hỏi thăm tin tức của Đỗ-khắc-Xương; té ra nghe nói năm nọ chàng ra có vài tháng, rồi cha con dắc nhau đi tàu mà về Nam-kỳ là nội lúc đó rồi; lại nhơn đi đường biển, nên không ghé được mà cho Hạo-Nhiên hay. Bỡi đó cho nên Hạo-Nhiên không rỏ âm hao, nên mới đi phóng chừng, thời may lại gặp mà cứu hai chị em khỏi nạn; ấy rỏ ràng là cũng tại lòng trời, chớ không phải việc ngẩu nhiên mà được vậy.

Rồi đó Hạo-Nhiên bèn thưa cùng bà phủ, xin đi đường bộ mà về trước vài ngày, đặng lo thu xếp việc nhà rồi ở tại Qui-nhơn mà chờ tàu vô tới đó, chàng sẽ tháp tùng một chuyến tàu mà về theo trong Nam-kỳ, đặng có tìm kiếm bạn lành là Đỗ-khắc-Xương luôn thể.

Khi Hạo-Nhiên đi rồi, ba mẹ con bà phủ còn phải ở lại Hà-nội hơn trót một tuần mà chờ tàu; đồ đạt mua chác đâu đó xong xuôi. hỏi thăm ngay tàu chạy đã chắc chắn rồi mới đề huề đem đồ ra xe lửa đi xuống Hải-phòng, rồi mới mướn cu-li chở ngay xuống tàu.

Sáng ra bữa sau, lối 4 giờ khuya, tàu mới lấy neo, may nhờ trời êm gió thuận, tàu chạy thẳng thét hai ngày một đêm mới vào tới cữa Hàng, tàu gieo neo đậu đó mà lấy thơ và nghĩ máy vài giờ, rồi mới lấy neo mà chạy; ước độ chừng 6, 7 giờ nữa mới tới Qui-nhơn.

Tàu tới cữa Qui-nhơn, gieo neo đậu lại rồi. Nguyễn-hạo-Nhiên ở dưới ghe bầu xách đồ hành-ly bước lên, lại có đem theo một tên gia-nhân để phòng sai khiến. Hai đàng gặp nhau mừng rở, lo an trí đồ đạt vừa xong thì tàu đã lấy neo; chạy trọn một đêm ngày mới tới bến Saigon.

Bà phủ bèn hối con mướn xe chở đồ hành-lý thẳng vô lối cầu Rạch-bần mà ở nhờ ít ngày nơi nhà ông Phán Hạp là người bà-con của bà, rồi sau sẽ lo kiếm mướn một căn phố để ở mà buôn bán. Bà lại bảo Lệ-Dung viết thơ gởi về Mỷ-tho mà hỏi thăm tin tức Đỗ-khắc-Xương.

Khi an trí đồ đạt xong, Nguyễn-hạo-Nhiên bèn thưa với bà, rồi mướn xe kéo đi ra chợ Sài-gòn giạo chơi cho biết. Chẳng dè, khi nên trời cũng chìu ngưòi, xe ra tới chỗ sân rộng nơi trước Chợ-mới, vừa muốn quanh lại chợ, Hạo-Nhiên vùng ngó thấy một người đương đi trên lề đường (trottoir) giống dạng Khắc-Xương, liền bảo xe ngừng lại, rồi bước xuống vừa chạy theo vừa kêu. Đỗ-khắc-Xương nghe kêu, liền day mặt lại, anh em gặp nhau mừng vui chẳng xiết, bèn dắc nhau tìm vào quán rượu, kêu bồi đem rượu li-mỏ-nách (limonade) ra, hai anh em bèn ngồi lại uống cầm chừng mà chuyện vãn với nhau. Hạo-Nhiên đem hết những việc mình thương nhớ Khắc-Xương nên phải ra ngoài Bắc mà tìm, may đâu lại gặp chị em Mộ-Trinh mắc nạn mà cứu được, rồi theo ba mẹ con bà phủ đặng vào Nam-kỳ mà tìm Khắc-Xương, đầu đuôi các việc thuật hêt một hồi. Khắc-Xương nghe nói cảm tạ chẳng cùng, rồi cũng đem hết những việc của mình mà thuật lại cho Hạo-Nhiên nghe; lại nói: Hôm nay mình lên Sài-gòn đây là cũng vì đau mới mạnh, chưa làm gì được, nhà còn một mẹ già và hai đứa nhỏ, thiếu trước hụt sau, gia-tài còn có nữa láng quế, mẹ mình thấy nhà thúc-múc, bảo đem đi bán, mà bán dưới Mỷ-tho không được, nên phải đem lên Sàigòn mà bán, để lấy đồng tiền đem về mà đở ngặt trong lúc nầy, không dè bất kỳ nhi ngộ, thiệt cũng là may. Hạo-Nhiên nghe rỏ trước sau, cũng hết lòng cám cảnh. Rồi rủ Khắc Xương đi theo với mình vô cầu Rạch-bần mà thăm ba mẹ con bà phủ. Đỗ-khắc-Xương xét mình nghèo khổ, e nổi tình đời ấm lạnh, nên chàng chẳng muốn đi. Hạo-Nhiên bèn đem hết những việc của mẹ con bà phủ có lòng hoài vọng và nhắc nhở mà thuật lại cho Khắc-Xương nghe, lại nói: Nếu anh chẳng đi thì té ra anh lại phụ tấm lòng trinh-bạch của nàng và cái ơn châu-toàn của bà phủ. Đỗ-khắc-Xương nghe Hạo-Nhiên nói lắm, nên phải gắng gượng đi theo.

Còn ba mẹ con bà phủ ở nhà. đương ngồi trò chuyện với nhau, bà tính hể tìm được Đỗ-khắc-Xương rồi thì bà sẽ cho hai cặp thành hôn một lược. Còn đương bàn luận với nhau, bổng thấy hai cái xe kéo chạy đến đậu ngay trước cữa. Bà chưa biết xe ai, liền đứng dậy ngó ra, chừng coi lại, té ra là Hạo-Nhiên với Khắc-Xương, đắc nhau về một lược.

Thiệt là việc không ngờ, thình lình mà lại gặp, rỏ ràng là cái máy nhiệm của Hoá-công, dầu cho tan hiệp hiệp tan, cũng một tay người sắp đặt. Bà phủ thấy Đổ-khắc-Xương thì mừng vui chẳng xiết, bèn bảo chàng ngồi lại cho bà hỏi thăm việc nhà của chàng từ ấy đến nay, bề ăn ở làm sao, mẹ chàng mạnh giỏi lẽ nào; Đỗ-khắc-Xương bèn đem hết đầu đuôi gốc ngọn mà thuật lại một hồi; bà phủ nghe nói ngùi ngùi, còn Từ-mộ-Trinh ở trong buồng nghe rỏ trước sau, cũng sụt sùi lụy ngọc. Bà phủ cũng thuật việc nhà của bà lại cho chàng nghe, chừng ấy Đỗ-khắc-Xương mới hay quan phủ đà tạ thế Bà lại kêu Mộ-Trinh ra, hai đàng thấy nhau, khóc lở khóc, cười lở cười; chỉ cứ nhìn nhau mà rưng rưng nước mắt.

Rồi đó bà phủ bèn bảo Khắc-Xương dắc Hạo-Nhiên về Mỷ-tho mà thưa trước cho mẹ chàng hay, để ba mẹ con bà ở lại Saigon ít ngày mà bán cho hết hàng, rồi bà sẽ về sau đặng tính việc hôn nhơn cho bốn trẻ.

Đỗ-khắc-Xương với Hạo-Nhiên vâng lời, liền từ tạ ba mẹ con bà, rồi dắc nhau về Mỷ-tho. Về đến nhà rồi Đỗ-khắc-Xương bèn đem hết những việc mình gặp bạn củ là Hạo-Nhiên và ba mẹ con bà phủ tại Saigon, cùng những lời bà phủ đinh-ninh dặn dò mà thưa lại cho mẹ mình hay; Hạo-Nhiên cũng vào lạy mừng bà, kêu bà bằng bá-mẩu (bác gái). Đoàn-thị bấy lâu tuy đã có nghe con nói lại, song chưa thấy được mặt mày, nay mới biết Hạo-Nhiên, nên bà cũng mừng cho con bà may được gặp bạn hiền và vợ nghĩa.

Cách ít ngày bà phủ bán đã hết hàng, mẹ con bèn từ giã vợ chồng ông Phán Hạp rồi dắc nhau về Chợ-gạo. Đoàn-thị mừng rở, ra đón rước vào nhà, chị em trò chuyện với nhau, nhơn nói qua tới việc lứa đôi, thì bà Đoàn-thị lại càng cãm tình bà phủ. Hai bà bàn tính với nhau xong xuôi, cậy người chọn được ngày lành, dọn dẹp nhà cữa và sắp đặt cổ bàn, mời hết xóm-diềng và họ-hàng bà-con thân-thích đến, rồi cho 4 họ là: Đỗ-Từ Trần-Nguyễn làm lễ từ-đường và động phòng huê chúc.

Khi xong việc đám cưới rồi, bà phủ bèn xuất bạc ra mua cây mua ván mà sữa cái nhà lại cho rộng rải chắc chắn đặng ở chung với nhau.

Từ đây ơn mặn tình nồng, tài-tử giai-nhân, song song hai cặp; mẹ con chồng vợ, sum hiệp một nhà, trên thuận dưới hòa, trong vui ngoài đẹp; hai bà mẹ thì lo mướn bạn bè mà làm ruộng. Khắc-Xương với Hạo-Nhiên thì dạy học trò trong xóm, còn Mộ-Trinh với Lệ-Dung thì cứ châm nom theo việc nữ-công, mạng vớ thêu khăn, để bán lấy tiền mà đấp đổi cho qua ngày tháng.

Ngày giờ thấm thoát, mới đó mà đã ba bốn năm trời. Bửa kia Đỗ-khắc-Xương đương ngồi trong nhà mà đàm luận thế-tình với Nguyễn-hạo-Nhiên, bổng thấy một tên lính làng đem đến một phong thơ, đề tên họ của mình rõ ràng, nơi góc cái bao thơ có mấy hàng chữ in; coi kỷ lại thì biết là thơ của quan Nô-te (Notaire) ở Hà-nội gởi đến cho mình, Đỗ-khắc-Xương không hiểu ý chi, bèn mở ra mà xem.

Thơ như vầy:

«Hanoi, le: 19...

«Monsieur Đỗ-khắc-Xương,

«Ta là quan No-te ở tại Hà-nội, kính cho thầy hay rằng ông Hoàng-hữu-Tâm ở tại Hà-nội, trước khi lâm chung, ông có giao cho ta một số bạc là hai chục ngàn đồng, với một tờ chúc-ngôn, ông dặn ta trao lại cho thầy. Ấy vậy, hễ thầy được thơ nầy rồi thì thầy phải lập tức đến tại phòng việc của ta mà lãnh lấy số bạc với tờ chúc-ngôn ấy, chớ nên trì huởn, ta hết lòng trông đợi tin thầy.

«Bấy nhiêu lời cho thầy rõ.»

«Ký tên:

Đỗ-khắc-Xương đọc dứt thơ rồi, cả nhà đều chưng hững, không hiểu bỡi sao mà ông Hoàng-hữu-Tâm khi gần qua đời, lại để bạc mà cho Khắc-Xương nhiều như vậy, làm cho ai nấy cũng sửng sờ. Một chặp lâu bà Đoàn-Thị bèn nói với Đỗ-khắc Xương rằng: «Hoặc là lúc cha con ra ở ngoài Bắc, có làm việc gì với anh Phán chăng, vậy thì con cũng phải đi ra đó đặng coi cái tờ chúc-ngôn của anh Phán thể nào cho biết.» Đỗ-khắc-Xương nghe nói có lý, nên phái vâng lời, liền sắm sữa hành-lý rồi từ giả hai mẹ (mẹ ruột và mẹ vợ) với vợ và vợ chồng Hạo-Nhiên, rồi cũng dắc thằng Hành theo cho có bạn mà đi ra Bắc.

Khi ra tới Hà-nội rồi, bèn tìm đến phòng việc quan Nô-te, đem cái thơ của Nô-te gỡi cho mình hôm nọ và những giấy tờ chứng chắc rằng mình thiệt là Đỗ-khắc-Xương mà trình ra cho quan Nô-te xem.

Quan Nô-te liền mời Đỗ-khắc-Xương ngồi lại cho ông xem xét giấy tờ kỷ-lưởng, rồi mới đứng dậy đi mở tủ sắt, lấy bạc ra đếm đủ hai chục ngàn đồng với một tờ chúc-ngôn, bảo Đỗ-khắc-Xương ký tên nhận lãnh rồi giao hết cho chàng. Đỗ-khắc-Xương lãnh bạc xong xuôi rồi, liền mở tờ chúc-ngôn ấy ra mà xem, thấy rỏ ràng là tuồng chữ của ông Phán Tâm.

Tờ chúc-ngôn ấy như vầy:

«Hà-nội, ngày: 19...

«Tôi đứng ký tên dưới đây là Hoàng-hữu-Tâm, Thầu-khoán tại Hà-nội, làm tờ chúc-ngôn nầy để lại mà cho tên Đỗ-khắc-Xương là người ở làng: tổng: tĩnh Mytho (Nam-kỳ) một số bạc là hai chục ngàn đồng.

«Nguyên vì trong năm 19... tháng... ngày... cha nó là Đỗ-khắc-Thới với tôi có tìm được một mỏ đồng tại Sơn-la, lúc ấy anh em tôi có giao ước miệng với nhau, quyết chung sức nhau lại mà khai cái mỏ ấy, hễ ngày sau được lợi bao nhiêu thì chia nhau mà hưỏng.

«Chẳng dè công việc chưa kịp khởi ra mà ông Đỗ-khắc-Thới rủi thọ bịnh trở về Nam-kỳ rồi qua đời luôn trong ấy.

«Từ ấy đến nay trót đã 5 năm, một mình tôi lo mướn dân thợ khai mỏ ấy mà thủ lợi.

«Nay tôi tính sổ, khấu trừ hết các khoản chi phí và thuế-vụ, thì còn lại một số tiền lời chắc chắn là bốn vạn đồng.

«Xét vì ông Đỗ-khắc-Thới với tôi là bạn thiết, tuy ông không có công khai, mà ông có công tìm được; tuy không có giấy tờ chi hết, song một lời giao-ước với nhau như ghi vô đá, chạm vô đồng, dầu cho muôn đời ngàn kiếp cũng chẳng nên quên; chớ tưởng rằng không ai hay biết, không có bằng cớ chi mà chiếm hưởng lấy một mình, thì còn mặt mũi nào mà dám nhìn nhau nơi chín suối.

«Bỡi giữ lòng chơn-chánh và tín-nghĩa với nhau, nên tôi đành chia hai cái số bạc lời 4 vạn ấy ra, để lại cho con tôi một nửa, còn một nửa thì cho con trai ông Đỗ-khắc-Thới là Đỗ-khắc-Xương cho tròn cái nghĩa-vụ, vân vân:»

Hoàng-hữu-Tâm ký tờ.

Đỗ-khắc-Xương xem hết tờ chúc-ngôn ấy rồi thì trong lòng ngùi ngùi, rất cãm cái lòng khẳng-khái và tín-nghĩa của ông Hoàng-hữu-Tâm. Liền từ tạ quan Nô-te, rồi dắc thằng Hành đến nhà ông Hoàng-hữu-Tâm mà thăm vợ con ông, và xin vào lạy bàn thờ, rồi ra lạy mồ mã của ông để tỏ tấm lòng hoài cãm

Đâu đấy xong rồi. thầy trò Đỗ-khắc-Xương bèn từ tạ vợ con ông Hoàng-hữu-Tâm mà trở lại Nam-kỳ.

Khi về đến nhà rồi Đỗ-khắc Xương bèn đọc hết tờ chúc-ngôn và thuật rỏ tấm lòng hào-hiệp, trọng nghĩa khinh tài của ông Hoàng-hữu-Tâm lại cho ai nấy nghe; cả nhà đều hết lòng kính phục.

Rồi đó Đỗ-khắc-Xương mới bàn tính với Hạo-Nhiên, muốn dùng số bạc ấy anh em chung sức với nhau, lập một cuộc buôn bán dừa khô và lúa.

Hai anh em thương lượng với nhau xong rồi mới thưa lại cho hai bà mẹ hay. Hai bà thấy con rể có chí dinh thương như vậy thì cũng có bụng mừng.

Chẳng dè năm ấy khí trời độc địa, thiên hạ bao nhiều, cô của Đỗ-khắc-Xương là Đỗ-thị-Bườn xuông dịch nặng mà thác. Vợ chồng Đỗ-khắc-Xương bèn thưa với mẹ đặng đến mà chịu tang. Đoàn-Thị thấy dâu con cư xử như vậy thì khen rằng: «Phải đa con, vợ chồng con biết xữ nghĩa như vậy thì phải lắm đa; bề nào nó cũng là cô ruột của con, nó có ở quấy thì để cho trời, chớ vợ chồng con là cháu, thì phải giữ cho tròn phận cháu.» Đỗ-khắc-Xương bèn bảo vợ lo mua sắm lễ-vật đặng đem đến mà chịu tang, bỡi biết tánh-tình của ông giượng rể, nên vợ chồng cũng phải mua vải đem theo mà bịt khăn, chớ để lấy vải của va mà bịt khăn thì chắc là va thót ruột.

Khi tống táng xong rồi mà trở về nhà, đi dọc đàng, Tám-Chỉnh bước xớ-rớ, rủi sao lại đạp nhằm con rắn; bị nó mỗ trúng bàn chơn, Tám-Chỉnh vùng la hoảng lên, ai nấy đều thất kinh, bèn xúm nhau lại khiên cậu ta đem về. Vừa về tới nhà thì đã nghe đờm kéo lên ồ-ồ. Đỗ-khắc-Xương liền cho người chạy đi rước ông Tư-Sành là thầy thuốc rắn. Ông ấy chạy tới, coi chỗ dấu rắn cắn và lại coi cặp con mắt của Tám-Chỉnh, rồi lắc đầu mà nói rằng: «Đó là rắn hổ-đất, mà lại nhằm con rắn chữa, nọc đã nhiều mà độc lắm, trể quá rồi, cứu không kịp.» Ông Tư-Sành nói chưa dứt lời mà Tám-Chỉnh đã hồn qui dị lộ.

Nguyên vợ chồng Tám-Chỉnh chẳng có con cái chi hết, cho nên khi nhắm mắt rồi, trong nhà chẳng có một ai; Đỗ-khắc-Xương bèn thưa với làng, xin phải cho người đi báo bẫm cho quan Tòa hay; còn một phía thì lo mua sắm quách-quan mà tẩn liệm.

Buổi chiều ngày ấy, ước lối 4 giờ, có xe ô-tô của quan Lục-sự và quan Trưởng-tòa xuống tới, có một thầy thông-ngôn đi theo. Kêu Xả-trưởng, Hương-thân và Hương-hào đến, dạy kiểm điểm hết sản-vật trong nhà mà biên từ món, lại mở tủ bạc ra đếm hết mà coi, thì những gia-sản của vợ chồng Tám-Chỉnh để lại kể biên như sau nầy:

(Than ôi! vợ chồng Phùng-văn-Chỉnh với Đỗ-thị-Bườn, lúc sanh tiền con cái không ngơ, mà không lo tu nhơn tích đức, để cứ khu-khu một lòng vi phú bất nhơn, cho vay đặt nợ, khắc bạc nhà nghèo, năm chí cuối cứ lo thâu liểm, đem về mà dồn dập cho đầy nhóc cái túi tham; lại không dám ăn dám mặc, cứ bo bo làm mọi mà giữ của cho thế-gian. Đến khi hết số mà phải theo quỉ vô thường rồi, thì một su một điếu cũng chẳng đem theo được, đi lại cũng nắm hai bàn tay không; thế thì cái kiếp phù-sanh nầy như bọt nước, như chiêm-bao, những kẻ tham-lam mà có ráng sức tranh danh đoạt lợi cho lắm đi nữa lại có ích gì!)

Khi quan Lục-sự biên xong sản-nghiệp của Tám-Chỉnh rồi cọng hết thảy được 33 ngàn, 9 trăm, 7 mươi 8 đồng, 7 cắt (33.978 $ 70). Có mấy ông hương-lão ra đứng bẩm với quan Lục-sự xin truất trong số bạc ấy ra 2 trăm đồng, để chi phí về việc chôn cất Tám-Chỉnh. Quan Lục-sự hứa để về bẫm với quan Tòa đã. Rồi đó quan Lục-sự liền niêm phong lại hết, giao cho làng canh giữ mà chờ lịnh quan Tòa.

Quan Lục-sự về rồi, cách qua bữa sau có giấy quan Tòa gỡi xuống cho phép làng truất ra 2 trăm đồng bạc mà tống chung Tám-Chỉnh, y như lời của mấy ông hương-lão đã xin, và dạy làng phải truyền rao cho những người nào mà thiệt là bà-con thân-thích của Phùng-văn-Chỉnh với Đỗ-thị-Bườn, thì phải làm khai cho làng thị nhận chắc chắn rồi đem đến Tòa mà xin thừa nhận những sản-nghiệp ấy.

Lúc bấy giờ, những người ở trong làng trong xóm, ai mà chẳng biết Đỗ-khắc-Xương là cháu ruột của Đỗ-thị-Bườn; mà nhứt là mấy ông hương-lão lại thường hay tới lui nhắc nhở Khắc-Xương, bảo phải làm khai đến Tòa mà xin thừa nhận cái sự-nghiệp ấy. Theo cái thường-tình thì ai cũng đều mừng cho Đỗ-khắc-Xương. Duy có một mình Đỗ-khắc-Xương thì lại nhứt định không thèm lảnh đồng tiền bất nghĩa.

Từ-mộ-Trinh thấy vậy thì khuyên chồng rằng: «Đã biết rằng của ấy là của bất nghĩa cũng phải đó chúc! Nhưng mà, nếu ta biết lợi dụng của ấy thì ta lại làm cho nó trở ra có nghĩa, chẳng tốt hơn sao! Chớ nếu mình chê mà không lảnh, rồi cũng không ai được lảnh, thì của ấy phải nhập quan; té ra cũng chẳng có ích gì cho ai hết cả. Chi bằng mình lảnh lấy đem về, rồi lựa những giấy nợ, hoặc kêu mấy người thiếu nợ đến mà cho, hoặc đốt hết đi mà làm phước. Còn những vườn đất mà cô với giượng xiết nợ của người nào thì kêu người nấy mà cho họ lai. Còn chỉ tồn lại số bạc bao nhiêu, thì ta coi những con trẻ trong làng, lựa những đứa nào mà có khiếu thông-minh, thì ta giúp học-phí cho chúng nó sang Tây du học. Ví bằng mà có còn dư nữa, thì ta lại chọn những hội nào mà chuyên lo công ích cho đời, thì ta đem hết mà dâng cho hội ấy chẳng tốt lắm sao? Thầy-nó nghĩ coi, làm như vậy thì có phải là của bất nghĩa mà mình làm ra việc nghĩa hay không?» Đỗ-khắc-Xương nghe lời vợ nói rất hay, rất có lý thú; bèn vổ vai vợ mà nói rằng: «Thiệt chị-hai-nó là đờn-bà con-gái mà chí khí rất cao, có vợ mà được như vầy thì quí biết dường nào!» Bèn lấy giấy viết khai, cho đi mời làng đến thị nhận cho mình và có mấy ông hương-lão cũng đứng vào làm chứng chắc chắn rằng mình là cháu ruột của Đỗ-thị-Bườn, xin thừa nhận gia-tài sự-sản của cô mình.

Đâu đấy xong rồi, sáng ra bũa sau Đỗ-khắc-Xương bèn đem lá khai ấy với một tờ tông-chi tộc-phái và một lá khai-sanh đến trình với Tòa mà xin thừa nhận của ấy. Tòa xét đã rõ ràng bằng cớ rồi, liền lên án cho Đỗ-khắc-Xương thừa nhận sản-nghiệp của Đỗ-thị-Bườn và Phùng-văn-Chỉnh.

Khi Đỗ-khắc-Xương được quản lảnh trọn hết gia-tài sự-sản của Thị-Bườn rồi, bèn thưa lại cho hai bà mẹ hay, và cũng tỏ cái ý-kiến của vợ mình cho vợ chồng Hạo Nhiên nghe. Hạo-Nhiên với Lệ-Dung nghe rõ những việc của vợ chồng Khắc-Xương tính làm như vậy thì lấy làm kính phục cái cao-nghĩa ấy vô cùng.

Rồi đó Đỗ-khắc-Xương bèn dạy gia-dịch trong nhà, vật heo vật bò làm thịt, mời hết làng xóm và mấy người thiếu nợ đến mà đải đằng một bữa, rồi lấy hết giấy nợ đem ra mà đốt ráo. Lại cho kêu những người đã bị cô giượng mình xiết-đất đoạt vườn mà trừ nợ thuở nay đó tới, rồi của ai thì cho lại nấy. Ôi! Lúc bấy giờ, những người thiếu nợ và mấy người bị đoạt đất xiết vườn, thảy đều mừng rở và thâm cảm cái lòng khẳng-khái của Khắc-Xương; bỡi đó cho nên, người niệm phật, kẻ vái trời mà xưng tụng cái lòng hào-hiệp và cái chí thanh-cao của hai vợ chồng chàng Đỗ.

Còn lại bao nhiêu vườn ruộng, Đỗ-khắc-Xương cũng bán hết rồi nhập với số bạc hiện còn trong tủ; đem ra, lớp thì giúp cho con nhà nghèo sang Tây du học, lớp thì cất nhà trường thêm, rước mấy thầy thất vận về để nuôi dạy những con trẻ mồ-côi trong làng, hoặc cho hội nầy, hoặc giúp hội kia. Lại xin phép quan mà lập một nhà hội Giảng-Báo ở trong làng, gởi mua đủ hết các thứ nhựt-báo quốc-văn trong Nam ngoài Bắc, rồi bốn vợ chồng là: Đỗ-Từ Trần-Nguyễn, cứ luân phiên nhau, hễ mỗi ngày chúa-nhựt thì mời hết dân trong làng tựu nhau tại nhà Hội, rồi lựa những bài nào có giá trị, có thể bổ ích được cho quốc-dân, thì đọc hết và giảng giải rỏ ràng cho ai nấy nghe.

Hễ ngày nào mà giảng giải cho đờn-bà và con-gái nghe, thì về phần Từ-mộ-Trinh với Trần-lệ-Dung; còn ngày nào mà giảng giải cho đờn-ông và con trai nghe, thì về phần Đỗ-khắc-Xuơng với Nguyễn-hạo-Nhiên lãnh lấy. Nhờ vậy mà không đầy một năm, dân trong làng ấy, mười phần đã được mở mang hết tám, chín.

Đỗ-khắc-Xương lại xuất bạc riêng của mình ra 4 trăm đồng mà xây hai cái nền mộ cho vợ chồng Tám-Chỉnh, đó là chàng ta có ý để huờn cái số bạc của mình vay khi trước, đặng chuộc cái nhà và miếng vườn lại rồi kêu thợ về sữa lại cho rộng rãi và sạch sẽ hơn, rước hai bà mẹ về ở đó với hai vợ chồng. Còn cái nhà mua của Tư-Hổ mà ở xưa rày đó, cũng cất lại tữ tế, để cho hai vợ chồng Nguyễn-hạo-Nhiên với Trần-lệ-Dung ở. Từ đó đến sau hai đàng tới lui với nhau như tình ruột thịt; sanh con đẻ cháu đầy nhà, khổ tận cam lai, đoàn viên một cữa.

Nghĩ lại mà coi, Tạo-vật thiệt khéo xây, như vợ chồng Đỗ-thị-Bườn, nhà đã giàu có tiền bạc dư muôn, lại còn mong lòng tham quấy; gia-tài của cháu ruột mình còn có một miếng đất với một cái nhà, mà cũng cố tình, quyết đoạt cho được mới nghe.

Đến khi nhắm mắt rồi, thì đi lại của cháu cũng giao về cho cháu; thiệt là thiên-lý chiêu chương, tham lam mà hà ích?

Từ đây Hiệp-phố châu huờn, vật qui cố-chủ; Nguyễn, Trần, Từ, Đỗ, sum hiệp một nhà; ấy rỏ ràng, hễ tích thiện chi gia, thì ắt được hưởng muôn vàn hạnh-phước.

— Hết —