Tôn Khác và nàng Viên thị

Trong khoảng năm Quảng Đức, có một tú tài tên là Tôn Khác, thi trượt, đi chơi Lạc Dương. Tới bên bờ ao Nguỵ Vương, chàng bỗng thấy một toà dinh thự lớn, gỗ đá đều còn mới. Người qua đường chỉ cho chàng:

— Đó là nhà họ Viên.

Tôn Khác đi thẳng tới gõ cửa, nhưng không ai thưa. Cạnh cửa có một gian phòng nhỏ, rèm màn khá sạch sẽ, chàng đoán là chỗ đợi khách, bèn vén rèm bước vào.

Hồi lâu, chợt nghe tiếng mở cửa. Một cô gái bước ra, dung nhan sáng tới mức soi được bóng, đẹp đến kinh người. Như viên ngọc vừa rửa sạch dưới ánh trăng, như cành liễu vừa ngậm làn khói mỏng, như hoa lan thơm ngát vừa tắm sương, như ngọc trong không vướng bụi. Tôn Khác ngờ là con gái chủ nhà, chỉ dám lén nhìn.

Cô gái hái một nhánh cỏ huyên trong sân, đứng lặng hồi lâu suy nghĩ, rồi ngâm một bài thơ:

Người xem là cỏ quên sầu,
Ta trông chỉ thấy khác đâu cỏ hèn.
Non xanh với mây trắng kia,
Mới là chỗ trải lòng ta thoả tình.

Ngâm xong, nét mặt nàng buồn bã. Sau đó nàng đến vén rèm, chợt thấy Tôn Khác, giật mình hổ thẹn chạy vào nhà, sai đứa hầu gái ra hỏi:

— Ông là ai mà chiều tối lại ở đây?

Tôn Khác nói mình đi tìm nhà thuê, rồi bảo:

— Chẳng may mạo phạm, tôi rất lấy làm hổ thẹn. Mong em thưa lại với cô nương giùm.

Đứa hầu vào kể lại. Cô gái nói:

— Em xấu xí vụng về, lại chưa sửa sang dung nhan. Chàng đã nhìn qua rèm lâu như thế, hẳn đã thấy hết cả rồi, em còn dám tránh mặt nữa sao. Xin chàng tạm ngồi ở sảnh trong, em trang điểm xong sẽ ra.

Tôn Khác mến nhan sắc của nàng, mừng không kể xiết. Chàng hỏi đứa hầu:

— Cô nương là con gái nhà ai?

Đứa hầu đáp:

— Là con gái ông Viên, một vị trưởng quan đã khuất. Cô mồ côi từ nhỏ, không còn họ hàng nào, chỉ có ba năm đứa chúng em ở với cô trong toà nhà này. Cô đang muốn tìm người để lấy chồng, nhưng chưa gặp ai.

Hồi lâu, cô gái ra gặp Tôn Khác, còn đẹp hơn lúc nãy chàng trông thấy. Nàng sai thị nữ dâng trà và hoa quả, rồi nói:

— Chàng đã không có nhà ở, có thể dọn hành lý vào gian sảnh viện này.

Nàng chỉ mấy đứa hầu gái mà bảo chàng:

— Chàng cần chút gì, cứ bảo bọn chúng.

Tôn Khác chỉ biết thẹn thùng cảm tạ. Chàng chưa có vợ, lại thấy cô gái xinh đẹp như thế, bèn nhờ người mối đến hỏi. Cô gái cũng vui vẻ nhận lời. Thế là chàng cưới nàng làm vợ.

Nhà họ Viên giàu có, vàng lụa rất nhiều. Tôn Khác nghèo đã lâu, bỗng nhiên xe ngựa sáng loáng, áo quần đồ dùng sang trọng, khiến bạn bè người thân lấy làm ngờ vực. Nhiều người đến hỏi, chàng rốt cuộc không nói thật. Tôn Khác vì thế sinh kiêu ngạo, chẳng thiết thi cử, ngày ngày giao du với bọn giàu sang, uống rượu hát hò ngông cuồng. Cứ như vậy ba bốn năm, không rời Lạc Dương.

Một hôm, chàng gặp người anh họ là xử sĩ Trương Nhàn Vân. Tôn Khác bảo:

— Xa cách đã lâu, em muốn được thong thả hàn huyên. Mời anh mang chăn gối đến, anh em mình nói chuyện suốt đêm.

Trương làm đúng như hẹn. Đến nửa đêm sắp ngủ, Trương nắm tay Tôn Khác, nói khẽ:

— Anh từng được truyền dạy ít nhiều phép nhà đạo. Vừa rồi xem lời nói sắc mặt em, yêu khí nặng lắm. Không biết em đã gặp chuyện gì? Lớn nhỏ thế nào, em phải kể cho anh nghe. Không thì sẽ mang hoạ đấy.

Tôn Khác đáp:

— Em có gặp chuyện gì đâu.

Trương lại nói:

— Người ta bẩm thụ dương khí, yêu quái thì nhận âm khí. Hồn lấn át phách thì người sống lâu, phách lấn át hồn thì người chết ngay. Cho nên ma quỷ không có hình, vì toàn là âm. Tiên nhân không có bóng, vì toàn là dương. Âm dương thịnh suy, hồn phách giao tranh trong thân thể, hơi lệch chỗ một chút là hiện ra ngay trên khí sắc. Vừa rồi anh xem thần thái của em, âm đã lấn chỗ của dương, tà khí đã xâm vào tạng phủ, tinh khí thật đã hao mòn, trí lực dần suy, tân dịch cạn kiệt, gốc rễ lung lay, xương cốt sắp hoá thành đất, mặt mũi chẳng còn hồng hào. Ắt là em bị yêu quái làm hao mòn. Sao còn cố giấu mà không nói rõ duyên do?

Tôn Khác bấy giờ mới giật mình tỉnh ngộ, bèn kể lại chuyện cưới vợ. Trương kinh hãi:

— Chính là cái đó rồi. Biết làm sao bây giờ?

Tôn Khác nói:

— Em nghĩ mãi, có thấy gì khác thường đâu.

Trương nói:

— Làm gì có chuyện nhà họ Viên khắp trong nước không có lấy một người thân thích dây mơ rễ má. Lại còn thông minh giỏi giang đủ điều. Thế là đủ lạ rồi.

Tôn Khác nói với Trương:

— Cả đời em lận đận, đói rét đã lâu, nhờ việc cưới vợ mà được hồi sức đôi chút. Em không nỡ phụ nghĩa, biết tính sao đây?

Trương giận dữ:

— Đại trượng phu thờ người còn chưa xong, sao lại thờ quỷ. Sách xưa có nói: yêu quái do người mà dấy lên, người không có chỗ hở thì yêu quái không tự sinh ra được. Vả lại nghĩa với thân mình, cái nào gần hơn? Thân mình chịu tai hoạ mà còn nghĩ tới ân nghĩa của yêu quái, đứa trẻ lên ba còn cho là không nên, huống hồ đại trượng phu.

Trương lại nói:

— Anh có một thanh bảo kiếm, cũng vào hàng kiếm Can Tương. Phàm là yêu ma quỷ quái, thấy nó là tiêu tan. Trước sau đã linh nghiệm không kể xiết. Sáng mai anh cho em mượn. Nếu em mang vào buồng kín, ắt sẽ thấy nó lộ nguyên hình thảm hại, chẳng kém gì chuyện ông Vương ngày xưa cầm gương báu soi ra con vẹt yêu. Không làm thế, là em chưa dứt được ân ái đó thôi.

Hôm sau, Tôn Khác nhận kiếm. Trương từ biệt, nắm tay dặn:

— Khéo mà chờ dịp.

Tôn Khác bèn mang kiếm giấu trong phòng, nhưng rốt cuộc mặt vẫn lộ vẻ khó xử. Viên thị chợt biết, giận dữ trách chàng:

— Chàng nghèo khổ, thiếp làm cho chàng sung sướng. Thế mà chàng chẳng đoái ân nghĩa, lại toan làm chuyện sai trái. Để lòng như thế, đến chó lợn cũng chẳng thèm ăn đồ thừa của chàng, còn mong đứng được tiết hạnh ở đời sao?

Tôn Khác bị trách, mặt mũi hổ thẹn, lo sợ, dập đầu mà nói:

— Đó là do người anh họ dạy, không phải bản ý của ta. Ta xin uống máu ăn thề, không dám có ý gì khác nữa.

Chàng mồ hôi đầm đìa, nằm rạp xuống đất. Viên thị tìm ra thanh kiếm, bẻ gãy từng tấc như bẻ một ngó sen giòn. Tôn Khác càng sợ, như muốn chạy trốn. Viên thị bèn cười:

— Cái gã Trương kia là thằng nhãi, không biết lấy đạo nghĩa mà dạy em mình, lại xui làm chuyện hung hiểm, lần sau hắn đến, thiếp sẽ cho hắn một phen bẽ mặt. Nhưng xem lòng chàng, hẳn không phải như thế. Vả lại thiếp lấy chàng đã mấy năm rồi, chàng còn lo gì nữa.

Tôn Khác mới hơi yên lòng.

Mấy hôm sau, chàng ra ngoài, gặp Trương, bảo:

— Tự dưng anh bắt em vuốt râu hùm, suýt nữa không thoát khỏi miệng cọp!

Trương hỏi thanh kiếm đâu, Tôn Khác kể thật. Trương kinh hãi:

— Chuyện này thì anh chịu, không hiểu nổi.

Từ đó Trương sợ lắm, không dám đến thăm nữa.

Hơn mười năm sau, Viên thị đã sinh được hai con trai. Nàng coi sóc việc nhà rất nghiêm, không thích người ngoài lẫn vào. Về sau Tôn Khác lên Trường An, yết kiến người bạn cũ là tướng quốc Vương Tấn. Vương Tấn tiến cử chàng với đại phu Trương Vạn Khoảnh ở Nam Khang, cho làm phán quan kinh lược. Chàng đưa cả nhà đi theo.

Dọc đường, mỗi lần gặp rừng tùng xanh, núi cao, Viên thị lại đăm đăm nhìn hồi lâu, như có điều không vui. Tới Đoan Châu, Viên thị nói:

— Cách đây nửa ngày đường, bên bờ sông có chùa Hạp Sơn. Nhà thiếp ngày xưa có một nhà sư là môn đồ, tên là Huệ Tập, ở chùa ấy. Xa cách đã mấy chục năm, nhà sư tuổi hạ đã rất cao, biết thoát khỏi hình hài, giỏi rũ sạch bụi trần. Nếu qua đó cúng một bữa cơm chay, ắt chuyến đi về phương nam thêm phúc.

Tôn Khác đáp:

— Được.

Chàng bèn sửa soạn cơm chay rau dưa. Tới chùa, Viên thị vui vẻ, thay áo, chải đầu, dắt hai con đến viện của nhà sư già, như người quen đường lối. Tôn Khác lấy làm lạ lắm. Nàng lấy một chiếc vòng ngọc biếc dâng nhà sư, nói:

— Đây là đồ cũ của chùa.

Nhà sư cũng không hiểu.

Ăn chay xong, có mấy chục con vượn hoang nối tay nhau từ cây tùng cao tuột xuống, ăn đồ cúng trên đài đá. Rồi chúng hú lên buồn thảm, níu dây leo mà nhảy đi. Viên thị ngậm ngùi. Chốc lát, nàng lấy bút đề lên vách chùa:

Vừa vì ân tình buộc tấm lòng,
Vô cớ hoá thân mấy chìm đắm.
Chẳng bằng theo bạn về non cũ,
Hú một tiếng dài khói sương sâu.

Viết xong, nàng ném bút xuống đất, vuốt ve hai đứa con, nức nở mấy tiếng, rồi bảo Tôn Khác:

— Chàng ở lại mạnh khoẻ! Thiếp xin vĩnh biệt từ đây.

Rồi nàng xé toạc áo, hoá thành một con vượn già, đuổi theo đàn vượn đang hú, nhảy lên cây mà đi. Sắp tới chỗ núi sâu, nó còn quay đầu lại nhìn.

Tôn Khác kinh hãi, như hồn bay phách lạc. Hồi lâu, chàng ôm hai con khóc oà lên. Chàng hỏi nhà sư già, nhà sư mới vỡ lẽ:

— Con vượn này là con bần tăng nuôi hồi còn làm chú tiểu. Khoảng năm Khai Nguyên, có sứ giả của triều đình là Cao Lực Sĩ đi qua đây, thương nó khôn ngoan, đem một bó lụa đổi lấy. Nghe nói về tới Lạc Dương thì dâng lên thiên tử. Lúc ấy có sứ giả qua lại, thường kể nó khôn hơn người, được nuôi dạy lâu năm trong cung Thượng Dương. Đến loạn An Sử thì không biết nó đi đâu. Ôi! Không ngờ hôm nay lại thấy chuyện lạ của nó. Chiếc vòng ngọc biếc vốn do một người Hồ nước Kha Lăng cúng chùa, hồi ấy đeo ở cổ con vượn mà đi theo nó. Bây giờ bần tăng mới hiểu ra.

Tôn Khác buồn bã, cho thuyền neo lại sáu bảy ngày, rồi đưa hai con quay thuyền trở về, không còn lòng dạ nào đi nhậm chức nữa.

— Hết —