Tượng Vệ Nữ Ca-pi-tôn

Màn một. Xưởng vẽ của một chàng nghệ sĩ ở thành Rô-ma.

Cô Mê-ri nói: “Ôi, anh Gióoc, em yêu anh lắm!”

Chàng Gióoc đáp: “Cầu Trời phù hộ cho trái tim bé bỏng của em, Mê-ri, anh biết mà. Nhưng sao bố em cứ khăng khăng như đá thế?”

“Anh Gióoc ơi, bố em có ý tốt thôi, nhưng với bố thì nghệ thuật là trò dại dột. Bố chỉ hiểu mỗi chuyện buôn bán tạp hoá. Bố nghĩ anh sẽ để em chết đói.”

“Mặc xác cái khôn ngoan của ông ấy, nghe cứ như lời sấm truyền! Sao anh lại không phải là một lão bán tạp hoá vô tâm vô tình, hái ra tiền, mà lại là một nhà điêu khắc được trời phú thiên tài nhưng chẳng có gì mà ăn?”

“Anh đừng nản, anh Gióoc yêu quý. Mọi định kiến của bố sẽ tan biến ngay khi anh kiếm được năm mươi nghìn đô...”

“Năm mươi nghìn con quỷ ấy! Em ơi, anh còn đang nợ tiền ăn trọ đây này!”

Màn hai. Một ngôi nhà ở thành Rô-ma.

Ông bố của Mê-ri nói: “Anh bạn thân mến, nói cũng vô ích. Tôi chẳng có gì chống lại anh, nhưng tôi không thể gả con gái tôi cho một món hổ lốn gồm tình yêu, nghệ thuật và cái đói. Tôi tin anh chẳng có gì khác để đưa ra.”

Gióoc đáp: “Thưa ông, tôi nghèo, tôi công nhận. Nhưng danh tiếng chẳng là gì sao? Ngài Be-la-mi Phu-đơn đáng kính ở bang Ác-căn-xô bảo rằng pho tượng Nước Mỹ mới của tôi là một tác phẩm điêu khắc tài tình, và ngài tin chắc một ngày kia tên tuổi tôi sẽ lừng lẫy.”

“Vớ vẩn! Cái thằng lừa ở Ác-căn-xô ấy thì biết gì? Danh tiếng chẳng là cái gì cả. Giá thị trường cái bù nhìn bằng đá hoa của anh mới là thứ đáng xem. Anh đục nó mất sáu tháng, mà bán không nổi một trăm đô. Không, thưa anh! Đưa ra cho tôi xem năm mươi nghìn đô la thì anh lấy con gái tôi. Bằng không, nó sẽ lấy cậu Xim-pơ. Anh có đúng sáu tháng để kiếm số tiền ấy. Chào anh.”

“Than ôi! Khổ thân tôi!”

Màn ba. Lại ở xưởng vẽ.

Gióoc nói: “Ôi, Giôn, người bạn thời thơ ấu của tôi, tôi là kẻ khốn khổ nhất trên đời.”

Giôn đáp: “Cậu là đồ ngốc!”

“Tớ chẳng còn gì để yêu ngoài pho tượng Nước Mỹ tội nghiệp của tớ. Mà xem kìa, đến nàng cũng chẳng thương xót gì tớ, gương mặt đá hoa lạnh lùng, đẹp đẽ đến thế mà vô tình đến thế!”

“Cậu là đồ đần!”

“Ôi, Giôn!”

“Ôi, vớ vẩn! Cậu chẳng bảo cậu có sáu tháng để kiếm tiền là gì?”

“Đừng chế giễu nỗi đau của tớ, Giôn. Có sáu thế kỷ thì được ích gì? Làm sao giúp nổi một kẻ khốn khổ không tên tuổi, không vốn liếng, không bạn bè?”

“Đồ ngốc! Đồ hèn! Đồ trẻ con! Sáu tháng để kiếm tiền, năm tháng là đủ rồi!”

“Cậu điên à?”

“Sáu tháng, thừa thãi. Cứ để đấy cho tớ. Tớ sẽ kiếm ra.”

“Cậu nói gì thế, Giôn? Làm sao cậu kiếm được món tiền khủng khiếp ấy cho tớ?”

“Cậu để việc ấy cho tớ lo, đừng có xen vào, được không? Cậu giao hẳn việc ấy vào tay tớ chứ? Cậu thề sẽ chịu mọi việc tớ làm chứ? Cậu hứa không bắt bẻ việc làm của tớ chứ?”

“Tớ choáng váng, rối trí cả rồi, nhưng tớ thề.”

Giôn cầm lấy cây búa, thong thả đập vỡ mũi của nàng Nước Mỹ! Anh vung búa lần nữa, hai ngón tay nàng rơi xuống sàn. Lần nữa, một mảng tai văng ra. Lần nữa, cả một hàng ngón chân bị dập nát, rời ra từng khúc. Lần nữa, cẳng chân trái, từ đầu gối trở xuống, nằm thành một đống đổ nát vụn vỡ!

Giôn đội mũ lên rồi đi ra.

Gióoc đứng chết lặng nhìn cơn ác mộng tan tác, kỳ dị trước mặt chừng ba mươi giây, rồi khuỵu xuống sàn, lên cơn co giật.

Lát sau Giôn quay lại với một cỗ xe ngựa. Anh khiêng chàng nghệ sĩ tan nát cõi lòng và pho tượng gãy chân lên xe, rồi cho xe chạy, vừa đi vừa huýt sáo khe khẽ, thong dong.

Anh để chàng nghệ sĩ lại ở nhà trọ, rồi đánh xe đi mất hút trên đại lộ Qui-ri-na-li cùng với pho tượng.

Màn bốn. Xưởng vẽ.

Gióoc than: “Sáu tháng hết hạn vào hai giờ chiều nay! Ôi, đau đớn thay! Đời tôi tàn rồi. Giá mà tôi chết đi cho xong. Tối qua tôi chẳng có gì ăn. Sáng nay tôi chẳng có gì ăn. Tôi không dám bước vào quán ăn. Mà đói ư? Đừng nhắc tới nữa! Thằng thợ giày đòi nợ tôi muốn chết, thằng thợ may đòi nợ tôi, ông chủ nhà thì ám tôi như ma. Tôi khổ quá. Từ cái ngày khủng khiếp ấy tôi chưa gặp lại Giôn. Nàng vẫn mỉm cười dịu dàng với tôi khi chúng tôi gặp nhau ngoài phố lớn, nhưng ông bố cứng như đá lửa của nàng bắt nàng quay đi chỗ khác ngay lập tức. Ai đang gõ cửa thế kia? Ai tới hành hạ tôi nữa đây? Tôi dám cá là thằng thợ giày độc ác. Vào đi!”

Người thợ giày bước vào, khúm núm: “A, chúc quý ngài muôn vàn hạnh phúc, cầu Trời phù hộ cho ngài! Tôi mang đôi giày mới của ngài tới đây. Ấy chết, ngài đừng nhắc tới chuyện tiền nong, không vội, chẳng vội chút nào. Tôi sẽ lấy làm vinh hạnh nếu quý ngài tiếp tục chiếu cố tới tiệm tôi. Xin chào ngài!”

Gióoc ngẩn người: “Tự mang giày tới! Không đòi tiền! Cúi chào, kéo lê chân như chào vua chúa mà lui ra! Mong tôi tiếp tục làm khách hàng! Tận thế rồi chăng? Đúng là cái... Vào đi!”

Người thợ may bước vào: “Xin lỗi ngài, tôi mang bộ quần áo mới của ngài tới để...”

“Vào đi!”

Ông chủ nhà bước vào: “Nghìn lần xin lỗi đã quấy rầy ngài. Tôi đã sửa soạn dãy phòng đẹp đẽ ở tầng dưới cho ngài, cái hang khốn khổ này thật chẳng xứng với...”

“Vào đi!”

Ông chủ ngân hàng bước vào: “Tôi ghé để thưa với ngài rằng tín dụng của ngài tại ngân hàng chúng tôi, lâu nay chẳng may bị gián đoạn, nay đã được khôi phục hoàn toàn và hết sức tốt đẹp. Chúng tôi sẽ vô cùng vui sướng nếu ngài rút bất cứ khoản nào...”

Gióoc hét to hơn nữa: “VÀO ĐI!”

Bố của Mê-ri bước vào: “Chàng trai cao quý của tôi, nó là của anh! Nó sẽ tới đây ngay bây giờ! Lấy nó đi, cưới nó đi, yêu nó đi, hạnh phúc nhé! Cầu Chúa phù hộ cho cả hai con! Hoan hô, hoan...”

Gióoc gào lên: “VÀO ĐI!”

Mê-ri chạy vào: “Ôi, anh Gióoc, người yêu của em, chúng ta được cứu rồi!”

“Ôi, Mê-ri, người yêu của anh, chúng ta được cứu rồi! Nhưng anh xin thề là anh chẳng hiểu vì sao, và bằng cách nào!”

Màn năm. Một quán cà phê ở Rô-ma.

Một quý ông trong nhóm người Mỹ đang ngồi uống cà phê cầm tờ tuần báo Tiếng Ba Hoa thành Rô-ma lên, vừa đọc vừa dịch cho mọi người nghe như sau:

“Phát hiện kỳ diệu. Cách đây chừng sáu tháng, ông Giôn Xmít, một quý ông người Mỹ đã sống ở Rô-ma mấy năm nay, mua với giá rẻ mạt một mảnh đất nhỏ ở vùng đồng quê ngoại thành, ngay phía bên kia lăng mộ dòng họ Xki-pi-ô. Người bán là một người họ hàng đã phá sản của công chúa Bóc-ghê-dê. Sau đó ông Xmít tới gặp viên quan coi sổ địa bạ, làm thủ tục sang tên mảnh đất cho một nghệ sĩ người Mỹ nghèo tên là Gióoc Ác-nôn. Ông giải thích rằng ông làm vậy để đền bù thiệt hại tiền bạc mà ông đã vô tình gây ra từ lâu cho tài sản của ông Ác-nôn. Ông còn nói thêm rằng ông sẽ đền bù thêm bằng cách tự bỏ tiền ra cải tạo mảnh đất cho ông Ác-nôn.

Bốn tuần trước, trong lúc đào bới cần thiết trên mảnh đất, ông Xmít đã khai quật được pho tượng cổ đáng chú ý nhất từng được thêm vào kho báu nghệ thuật phong phú của thành Rô-ma. Đó là hình một người phụ nữ tuyệt mỹ. Tuy đã bị đất cát và rêu mốc bao đời làm loang lổ, không con mắt nào có thể nhìn vẻ đẹp mê hồn ấy mà không xúc động. Mũi, cẳng chân trái từ đầu gối trở xuống, một bên tai, các ngón chân phải và hai ngón của một bàn tay đã mất. Nhưng ngoài ra, hình hài cao quý ấy được giữ gìn tốt một cách đáng kinh ngạc.

Chính phủ lập tức cho quân đội canh giữ pho tượng, và chỉ định một hội đồng gồm các nhà phê bình nghệ thuật, các nhà khảo cổ và các vị hồng y của giáo hội để định giá, đồng thời quyết định số tiền phải trả cho chủ mảnh đất nơi tìm thấy tượng. Toàn bộ sự việc được giữ tuyệt mật cho tới tối hôm qua. Trong thời gian đó, hội đồng họp kín và cân nhắc. Tối qua, hội đồng nhất trí kết luận rằng pho tượng là tượng thần Vệ Nữ, tác phẩm của một nghệ sĩ vô danh nhưng thiên tài siêu phàm, sống vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên. Họ coi đây là tác phẩm nghệ thuật hoàn mỹ nhất mà thế giới từng biết.

Nửa đêm, hội đồng họp phiên cuối cùng và quyết định rằng tượng Vệ Nữ trị giá một khoản tiền khổng lồ: mười triệu phrăng! Theo luật lệ và tập quán của Rô-ma, nhà nước được sở hữu một nửa mọi tác phẩm nghệ thuật tìm thấy ở vùng ngoại thành, nên nhà nước chỉ việc trả năm triệu phrăng cho ông Ác-nôn là được sở hữu vĩnh viễn pho tượng tuyệt đẹp. Sáng nay, tượng Vệ Nữ sẽ được chuyển lên đồi Ca-pi-tôn, và sẽ ở lại đó mãi mãi. Trưa nay, hội đồng sẽ tới gặp ông Ác-nôn, trao lệnh chi của Đức Giáo hoàng gửi Kho bạc, với khoản tiền vương giả năm triệu phrăng bằng vàng!”

Cả nhóm đồng thanh: “Số đỏ! Gọi là số đỏ thì còn ít!”

Một người khác lên tiếng: “Thưa các quý ông, tôi đề nghị chúng ta lập ngay một công ty cổ phần Mỹ để mua đất và đào tượng ở đây, có quan hệ đàng hoàng với phố Uôn để đẩy giá lên giá xuống cổ phiếu.”

Tất cả: “Đồng ý!”

Màn sáu. Điện Ca-pi-tôn ở Rô-ma, mười năm sau.

Gióoc nói: “Mê-ri yêu dấu, đây là pho tượng nổi tiếng nhất thế giới. Đây chính là nàng Vệ Nữ Ca-pi-tôn lừng danh mà em nghe nói bao nhiêu lần đấy. Nàng đây, với những vết tì nhỏ đã được các nghệ sĩ Rô-ma nổi tiếng nhất ‘phục chế’, tức là vá víu lại. Và chỉ riêng việc họ được làm cái việc vá víu khiêm tốn cho một tác phẩm cao quý đến thế cũng đủ làm tên tuổi họ lừng lẫy chừng nào thế giới còn tồn tại. Lạ lùng thay chốn này! Mười năm hạnh phúc trước, ngày trước hôm anh đứng đây lần cuối, anh nào có giàu, trời ơi, anh không có lấy một xu. Ấy vậy mà anh lại góp phần không nhỏ vào việc khiến Rô-ma trở thành chủ nhân của tác phẩm nghệ thuật cổ đại vĩ đại nhất thế gian này.”

Mê-ri nói: “Nàng Vệ Nữ Ca-pi-tôn lừng danh được người đời tôn thờ, mà được định giá tới chừng nào! Mười triệu phrăng!”

“Ừ, bây giờ thì thế.”

“Ôi, anh Gióoc, nàng đẹp như thần tiên!”

“À, ừ, nhưng chẳng là gì so với hồi trước khi cái anh Giôn Xmít đáng ban phúc kia đập gãy chân và đập dập mũi nàng. Xmít tài tình! Xmít thiên tài! Xmít cao quý! Người tạo nên mọi hạnh phúc của chúng ta! Ơ kìa! Em có nghe tiếng khò khè ấy là gì không? Mê-ri, thằng cún con bị ho gà rồi. Em chẳng bao giờ học được cách trông con cẩn thận cả!”

Hết.

Tượng Vệ Nữ Ca-pi-tôn vẫn còn ở điện Ca-pi-tôn thành Rô-ma, và vẫn là tác phẩm nghệ thuật cổ đại duyên dáng nhất, lừng danh nhất mà thế giới có thể tự hào. Nhưng nếu có bao giờ bạn có dịp đứng trước nó mà ngây ngất như mọi người vẫn ngây ngất, thì đừng để câu chuyện có thật và bí mật về nguồn gốc của nó làm hỏng niềm vui của bạn.

Và khi bạn đọc báo thấy người ta đào được một người khổng lồ hoá đá ở gần thành phố Xi-ra-cút, bang Niu Oóc, hay gần bất cứ nơi nào khác, thì hãy giữ kín điều mình biết. Còn nếu cái gã bầu gánh đã chôn ông khổng lồ ấy xuống đất đòi bán cho bạn với giá cắt cổ, thì đừng có mua. Hãy bảo hắn đi tìm Đức Giáo hoàng!

— Hết —