Viên cảnh sát và bài thánh ca

Trên chiếc ghế dài của mình ở công viên Ma-đi-xơn, Xô-pi trở mình bứt rứt. Khi đàn ngỗng trời kêu vang trên cao những đêm khuya, khi các bà vợ không có áo lông hải cẩu bỗng trở nên dịu dàng với chồng, và khi Xô-pi trở mình bứt rứt trên ghế đá công viên, thì bạn biết mùa đông đã tới gần.

Một chiếc lá khô rơi vào lòng Xô-pi. Đó là tấm danh thiếp của ông Già Sương Giá. Ông Già vốn tử tế với những cư dân thường trú của công viên Ma-đi-xơn, năm nào cũng báo trước đàng hoàng rằng mình sắp tới thăm. Ở các góc bốn ngả đường, ông trao thiếp cho Gió Bấc, người gác cửa của toà lâu đài Trời Đất Bao La, để những ai sống trong ấy kịp sửa soạn.

Xô-pi nhận ra rằng đã tới lúc anh phải tự lập ra một Uỷ ban Tài chính một người, lo liệu đối phó với mùa giá rét sắp tới. Vì thế anh mới trở mình bứt rứt trên ghế.

Hoài bão qua đông của Xô-pi chẳng cao xa gì. Trong đó không có những chuyến du thuyền trên Địa Trung Hải, không có bầu trời phương Nam lim dim trôi trên vịnh biển dưới chân núi lửa. Ba tháng ở Đảo, đó là tất cả những gì tâm hồn anh khao khát. Ba tháng được bảo đảm cơm ăn, chỗ ngủ, có bạn bè hợp ý, tránh được cả Gió Bấc lẫn mấy anh áo xanh, đối với Xô-pi, đó là tinh tuý của mọi điều đáng ước ao.

Đã bao năm nay, nhà tù hiếu khách trên đảo Blắc-oen là nơi anh trú đông. Cũng như những người New York may mắn hơn anh, năm nào cũng mua vé đi Pam Bít hay Ri-vi-ê-ra, Xô-pi năm nào cũng lo liệu theo kiểu khiêm tốn của mình cho chuyến thiên di thường niên ra Đảo. Và giờ thì thời khắc đã tới. Đêm qua, ba tờ báo ngày chủ nhật, nhét dưới áo khoác, quấn quanh mắt cá chân và phủ lên lòng, cũng không đẩy lùi nổi cái lạnh khi anh nằm ngủ trên ghế gần đài phun nước trong quảng trường cổ kính. Thế là hình ảnh cái Đảo hiện ra to lớn và hợp thời trong đầu Xô-pi.

Anh khinh những thứ người ta lập ra nhân danh từ thiện cho dân nghèo thành phố. Theo ý Xô-pi, Pháp luật còn nhân từ hơn Lòng bác ái. Có cả một vòng bất tận những nhà tế bần, nhà cứu tế của thành phố và của các hội từ thiện mà anh có thể tìm tới, được cho ăn cho ngủ đúng với lối sống giản dị. Nhưng với một người có tâm hồn kiêu hãnh như Xô-pi, quà của lòng bác ái bao giờ cũng kèm theo phiền toái. Không trả bằng tiền thì cũng phải trả bằng nỗi nhục trong lòng cho mỗi ân huệ nhận từ tay các nhà từ thiện. Như Xê-da có Bru-tút của mình, mỗi chiếc giường từ thiện đều bắt phải trả giá bằng một lần tắm, mỗi ổ bánh mì đều đi kèm một lần tra hỏi đời tư. Bởi vậy, thà làm khách của pháp luật còn hơn, vì pháp luật tuy có nội quy, nhưng không xía quá sâu vào chuyện riêng của một quý ông.

Đã quyết ra Đảo, Xô-pi bắt tay ngay vào việc. Có nhiều cách dễ dàng. Dễ chịu nhất là vào một nhà hàng sang trọng nào đó ăn một bữa thật thịnh soạn, rồi tuyên bố mình không có tiền, và được giao êm thấm, chẳng ồn ào gì, cho một anh cảnh sát. Một ông quan toà dễ tính sẽ lo phần còn lại.

Xô-pi rời ghế, thong thả bước ra khỏi quảng trường, băng qua biển nhựa đường phẳng lì, nơi đại lộ Brốt-uê và Đại lộ Năm chảy vào nhau. Anh rẽ lên Brốt-uê, dừng lại trước một quán ăn lộng lẫy, nơi đêm nào cũng tụ hội những sản phẩm thượng hạng của cây nho, của con tằm và của loài người.

Từ chiếc khuy áo gi-lê cuối cùng trở lên, Xô-pi rất tự tin về mình. Anh đã cạo râu, áo khoác cũng tươm tất, chiếc cà vạt đen thắt sẵn gọn gàng là quà của một bà truyền giáo tặng hôm lễ Tạ ơn. Nếu tới được một cái bàn trong nhà hàng mà không bị ai nghi, anh sẽ thành công. Phần người anh nhô lên khỏi mặt bàn sẽ chẳng khiến người hầu bàn mảy may ngờ vực. Một con vịt trời quay, Xô-pi nghĩ, thế là vừa, kèm một chai vang trắng, rồi một miếng phô mai, một tách cà phê nhỏ và một điếu xì gà. Xì gà một đô-la là đủ. Tổng cộng chẳng nhiều tới mức khiến chủ quán phải trả thù tàn khốc, mà món thịt sẽ giúp anh no nê vui vẻ lên đường tới chốn trú đông.

Nhưng Xô-pi vừa đặt chân qua cửa, mắt người bồi trưởng đã chạm ngay vào chiếc quần sờn và đôi giày tàn tạ của anh. Những bàn tay khoẻ mạnh, nhanh nhẹn xoay anh lại, lặng lẽ đẩy vội anh ra vỉa hè, và con vịt trời đang lâm nguy thoát được số phận hèn hạ.

Xô-pi rời Brốt-uê. Xem ra con đường tới hòn đảo mơ ước của anh không thể là con đường ăn ngon mặc đẹp. Phải nghĩ cách khác để vào chốn lao tù.

Ở một góc Đại lộ Sáu, ánh đèn điện và những món hàng bày khéo sau tấm kính lớn làm một tủ kính nổi bật hẳn lên. Xô-pi nhặt một hòn đá lát đường, ném vỡ tan tấm kính. Người ta chạy ào tới từ góc phố, dẫn đầu là một anh cảnh sát. Xô-pi đứng yên, tay đút túi quần, mỉm cười khi nhìn thấy những chiếc khuy đồng.

— Thằng nào làm vỡ đâu rồi? Viên cảnh sát hỏi dồn.

— Anh không nghĩ là tôi có dính dáng gì tới chuyện này à? Xô-pi nói, giọng hơi mỉa mai, nhưng thân thiện, như người ta chào đón vận may.

Viên cảnh sát chẳng thèm coi Xô-pi là manh mối, dù chỉ là manh mối nhỏ nhất. Kẻ ném vỡ kính đâu có đứng lại mà chuyện trò với đầy tớ của pháp luật. Chúng co cẳng chạy. Viên cảnh sát thấy một người đàn ông ở quãng giữa dãy phố đang chạy đuổi theo xe điện. Anh ta rút dùi cui đuổi theo. Xô-pi, lòng chán ngán, thơ thẩn bước đi, đã thất bại hai lần.

Bên kia đường có một quán ăn chẳng mấy sang. Nó phục vụ những cái bụng lớn và những túi tiền nhỏ. Bát đĩa và không khí ở đây thì dày, còn xúp và khăn bàn thì mỏng. Xô-pi đem đôi giày tố cáo và chiếc quần lộ tẩy của mình vào đó mà chẳng ai ngăn cản. Anh ngồi vào bàn, xơi bít tết, bánh kếp, bánh rán và bánh nướng nhân quả. Rồi anh thú thật với người hầu bàn rằng anh và đồng xu nhỏ nhất chưa từng quen biết nhau.

— Giờ thì nhanh nhanh đi gọi cớm đi, Xô-pi nói. Đừng để một quý ông phải chờ.

— Chẳng có cớm nào cho mày đâu, người hầu bàn nói, giọng béo ngậy như bánh bơ, mắt đỏ như quả anh đào trong ly cốc-tai. Ê, Côn!

Hai gã hầu bàn quẳng Xô-pi xuống mặt đường cứng ngắc, gọn gàng, tai trái tiếp đất. Anh đứng dậy, từng khớp từng khớp một, như người ta mở cái thước gấp của thợ mộc, rồi phủi bụi trên quần áo. Chuyện bị bắt dường như chỉ còn là một giấc mơ màu hồng. Cái Đảo dường như xa tít tắp. Một anh cảnh sát đứng trước hiệu thuốc cách đó hai nhà cười phá lên rồi đi thẳng.

Xô-pi đi qua năm dãy phố mới lấy lại đủ can đảm để lại tìm cách cho người ta bắt. Lần này cơ hội hiện ra mà anh ngây ngô tự nhủ là "chắc như bắp". Một thiếu phụ trẻ, dáng vẻ nền nã dễ coi, đang đứng trước một tủ kính, say sưa ngắm những cốc đựng xà phòng cạo râu và những lọ mực. Cách tủ kính chừng hai mét, một anh cảnh sát to lớn, mặt mũi nghiêm khắc đang đứng tựa vào trụ nước cứu hoả.

Kế hoạch của Xô-pi là đóng vai một gã sàm sỡ đáng khinh, ai cũng ghét. Vẻ thanh lịch, đứng đắn của nạn nhân và sự có mặt sát bên của một anh cảnh sát tận tâm khiến anh tin rằng chẳng mấy chốc anh sẽ cảm thấy bàn tay công vụ dễ chịu nắm chặt lấy cánh tay mình, bảo đảm cho anh một chỗ trú đông trên hòn đảo nhỏ xinh, chật chội thân thương.

Xô-pi sửa lại chiếc cà vạt thắt sẵn của bà truyền giáo, kéo đôi cổ tay áo đang co rúm ra cho lộ hẳn, đội lệch mũ một góc thật duyên, rồi lượn tới chỗ thiếu phụ. Anh liếc mắt đưa tình, giả vờ ho khục khặc, hắng giọng e hèm, mỉm cười, cười điệu, trơ trẽn tụng trọn bài kinh hỗn láo và đáng khinh của bọn sàm sỡ. Liếc mắt một cái, Xô-pi thấy anh cảnh sát đang nhìn mình chằm chằm. Thiếu phụ lùi ra mấy bước, lại chăm chú ngắm những chiếc cốc cạo râu. Xô-pi đi theo, mạnh dạn bước tới sát bên nàng, nhấc mũ chào và nói:

— Chào em, Bê-đê-li-a! Em có muốn sang sân nhà anh chơi không?

Anh cảnh sát vẫn đang nhìn. Người thiếu phụ bị quấy rầy chỉ cần ngoắc tay một cái là coi như Xô-pi đã lên đường tới bến đỗ trên đảo. Anh đã tưởng như cảm thấy hơi ấm dễ chịu của đồn cảnh sát. Thiếu phụ quay lại phía anh, chìa tay ra, nắm lấy tay áo anh.

— Được thôi, anh giai, nàng vui vẻ nói, nếu anh đãi em một vại bia. Em đã định bắt chuyện với anh sớm hơn, nhưng thằng cớm cứ nhìn.

Với người thiếu phụ đeo chặt lấy mình như dây thường xuân quấn quanh cây sồi, Xô-pi đi ngang qua anh cảnh sát, lòng tràn ngập u sầu. Dường như anh đã bị kết án phải sống tự do.

Tới góc phố kế tiếp, anh giũ bỏ người đồng hành rồi bỏ chạy. Anh dừng lại ở khu phố mà về đêm có những con đường, những trái tim, những lời thề và những vở nhạc kịch nhẹ nhõm nhất. Phụ nữ mặc áo lông, đàn ông mặc áo choàng dày rộn ràng đi lại trong không khí mùa đông. Một nỗi sợ bỗng xâm chiếm Xô-pi: phải chăng có một bùa phép ghê gớm nào đó đã khiến anh miễn nhiễm với chuyện bị bắt. Ý nghĩ ấy khiến anh hơi hoảng, và khi gặp một anh cảnh sát khác đang oai vệ đứng chơi trước một nhà hát rực rỡ, anh vớ ngay lấy cọng rơm gần nhất: tội gây rối trật tự.

Trên vỉa hè, Xô-pi bắt đầu gào những câu say xỉn vô nghĩa, to hết cỡ cái giọng khàn khàn của mình. Anh nhảy múa, rú rít, la hét, nói chung là làm náo động cả bầu trời.

Viên cảnh sát xoay dùi cui, quay lưng lại phía Xô-pi, bảo một người qua đường:

— Lại một cậu sinh viên trường I-ên ăn mừng vụ đánh cho trường Hát-phợt thua trắng đây mà. Ồn ào thật, nhưng vô hại. Chúng tôi được lệnh cứ để mặc bọn họ.

Thất vọng, Xô-pi thôi không làm ồn vô ích nữa. Lẽ nào chẳng bao giờ có anh cảnh sát nào chịu tóm lấy anh? Trong trí tưởng tượng của anh, cái Đảo giờ như một chốn thiên đường không với tới được. Anh cài khuy chiếc áo khoác mỏng cho đỡ gió lạnh.

Trong một hiệu thuốc lá, anh thấy một người ăn mặc sang trọng đang châm xì gà bên ngọn đèn treo. Lúc vào, người ấy dựng chiếc ô lụa cạnh cửa. Xô-pi bước vào, cầm lấy chiếc ô, rồi thong thả đi ra. Người đang châm xì gà vội vã đi theo.

— Ô của tôi, người ấy nghiêm giọng.

— Ồ, thế à? Xô-pi cười khẩy, thêm tội lăng mạ vào tội ăn cắp vặt. Thế sao ông không gọi cảnh sát đi? Tôi lấy đấy. Ô của ông! Sao ông không gọi cớm? Có một anh đứng ở góc phố kia kìa.

Người chủ chiếc ô chậm bước lại. Xô-pi cũng chậm lại, linh cảm rằng vận may lại sắp quay lưng với mình. Anh cảnh sát tò mò nhìn hai người.

— Tất nhiên rồi, người chủ chiếc ô nói, thì là, à, anh biết đấy, nhầm lẫn kiểu này vẫn hay xảy ra, tôi, nếu đây là ô của anh thì mong anh bỏ quá cho, sáng nay tôi nhặt được nó trong một nhà hàng, nếu anh nhận ra nó là của anh thì, tôi mong anh sẽ...

— Tất nhiên là của tôi, Xô-pi gắt.

Người vừa thôi làm chủ chiếc ô rút lui. Anh cảnh sát vội vã chạy tới đỡ một cô gái tóc vàng cao ráo, khoác áo choàng đi xem hát, qua đường, trước một chiếc xe điện còn cách những hai dãy phố.

Xô-pi đi về phía đông qua một con phố đang đào bới tan hoang vì chỉnh trang. Anh giận dữ ném chiếc ô xuống một cái hố. Anh lẩm bẩm chửi những kẻ đội mũ sắt, cầm dùi cui. Chỉ vì anh muốn sa vào tay chúng, mà chúng lại coi anh như một ông vua không bao giờ làm điều sai.

Cuối cùng Xô-pi tới một đại lộ phía đông, nơi ánh đèn và tiếng ồn ào chỉ còn le lói. Anh quay mặt đi dọc đại lộ ấy, hướng về công viên Ma-đi-xơn, vì bản năng tìm về tổ vẫn còn, ngay cả khi tổ chỉ là một chiếc ghế đá công viên.

Nhưng tới một góc phố yên tĩnh lạ thường, Xô-pi dừng lại. Ở đây có một nhà thờ cổ, dáng vẻ lạ, nhiều đầu hồi, nhà cửa lan man. Qua một ô cửa kính màu tím, một ánh đèn dịu dàng toả ra. Hẳn là người chơi đàn ống đang thong thả lướt phím, tập cho thuộc bài thánh ca sẽ chơi vào ngày chủ nhật sắp tới. Vì có tiếng nhạc ngọt ngào vọng tới tai Xô-pi, níu lấy anh, giữ anh đứng sững bên những đường cong uốn lượn của hàng rào sắt.

Trên cao, vầng trăng sáng dịu và thanh bình. Xe cộ và người đi đường thưa thớt. Lũ chim sẻ ríu rít ngái ngủ dưới mái hiên. Trong chốc lát, khung cảnh ấy như một sân nhà thờ nơi thôn quê. Và bài thánh ca người chơi đàn đang chơi như gắn chặt Xô-pi vào hàng rào sắt, vì anh đã từng thuộc nó lắm, trong những ngày đời anh còn có những thứ như mẹ, như hoa hồng, như hoài bão, bạn bè, những ý nghĩ trong sạch và những chiếc cổ áo sạch sẽ.

Tâm hồn Xô-pi đang ở trạng thái dễ rung động, cộng với những gì toả ra từ ngôi nhà thờ cổ, bỗng tạo nên một sự thay đổi đột ngột và kì diệu trong lòng anh. Anh kinh hoàng nhìn thấy cái hố sâu mình đã rơi xuống, những ngày sa đoạ, những ham muốn hèn kém, những hi vọng đã chết, những khả năng đã tàn lụi, những động cơ thấp hèn làm nên cuộc đời anh.

Và cũng ngay lúc ấy, trái tim anh rung lên đáp lại tâm trạng mới mẻ này. Một sự thôi thúc mãnh liệt, tức thời, giục anh vùng lên chống lại số phận tuyệt vọng của mình. Anh sẽ tự kéo mình ra khỏi vũng bùn. Anh sẽ lại làm người. Anh sẽ đánh bại cái ác đang chiếm lấy mình. Vẫn còn thời gian. Anh vẫn còn tương đối trẻ. Anh sẽ làm sống lại những hoài bão nồng nhiệt ngày xưa, và theo đuổi chúng không chùn bước. Những nốt nhạc trang nghiêm mà ngọt ngào của tiếng đàn ống đã làm nên một cuộc cách mạng trong anh. Ngày mai anh sẽ xuống khu phố buôn bán ồn ào dưới kia tìm việc làm. Có lần một ông nhập khẩu da lông đã ngỏ ý thuê anh đánh xe. Ngày mai anh sẽ tìm ông ta, xin cái chân ấy. Anh sẽ trở thành người có danh phận trên đời. Anh sẽ...

Xô-pi cảm thấy có một bàn tay đặt lên cánh tay mình. Anh quay phắt lại, và thấy khuôn mặt bè bè của một anh cảnh sát.

— Mày làm gì ở đây? Viên cảnh sát hỏi.

— Có làm gì đâu, Xô-pi nói.

— Thế thì đi theo tao, viên cảnh sát nói.

— Ba tháng ở Đảo, sáng hôm sau ông quan toà ở toà vi cảnh tuyên án.

— Hết —