Phần một

Chương 1: Phần một

Một cỗ xe ngựa xào xạc lăn trên lớp cỏ khô bụi bặm, rồi dừng lại trước túp nhà của Mác-xim Giu-rơ-kin. Xe thắng đôi ngựa giống Vi-át-ca nhỏ nhắn xinh xắn. Ngồi trên xe là bà chủ Ê-lê-na Ê-gô-rốp-na Xtơ-ren-cô-va và viên quản lý của bà, Phê-lích A-đa-mô-vích Rơ-giê-vét-xki. Viên quản lý nhanh nhẹn nhảy xuống xe, bước tới bên nhà, đưa ngón tay trỏ gõ vào ô kính. Trong nhà có ánh đèn chập chờn.

— Ai đấy? Một giọng đàn bà già hỏi, rồi cái đầu của vợ Mác-xim ló ra bên cửa sổ.

— Ra ngoài này, bà già! Bà chủ gọi to.

Một phút sau, Mác-xim và vợ lão bước ra. Hai người dừng lại ở cổng, lặng lẽ cúi chào bà chủ, rồi chào viên quản lý.

— Này, làm ơn nói cho ta biết, Ê-lê-na Ê-gô-rốp-na bảo ông già, thế này là thế nào?

— Thưa bà, có chuyện gì ạ?

— Sao lại có chuyện gì? Lão không biết à? Xtê-pan có nhà không?

— Thưa không ạ. Nó lên cối xay rồi.

— Nó làm bộ làm tịch cái gì thế? Ta thật tình không hiểu nổi con người ấy! Sao nó lại bỏ ta mà đi?

— Chúng con đâu có biết, thưa bà. Chúng con biết sao được ạ?

— Nó làm thế là xấu xa kinh khủng! Nó để ta không có xà ích! Nhờ ơn nó mà ông Phê-lích A-đa-mô-vích phải tự tay thắng ngựa, tự cầm cương. Ngu xuẩn kinh khủng! Các người phải hiểu cho rằng thế là ngu xuẩn! Nó chê lương ít hay sao?

— Có Chúa mới biết được nó! Ông già đáp, mắt liếc về phía viên quản lý đang dòm vào cửa sổ. Nó có nói gì với chúng con đâu, mà chui vào đầu nó thì ai chui được. Nó bảo đi là đi, thế là xong! Tự ý nó! Chắc là nó chê lương ít đấy!

— Thế ai đang nằm trên ghế dài dưới góc thánh tượng kia? Phê-lích A-đa-mô-vích nhìn qua cửa sổ, hỏi.

— Thằng Xê-mi-on đấy, bẩm ông! Còn Xtê-pan thì không có nhà.

— Nó láo quá! Bà chủ nói tiếp, tay châm điếu thuốc lá. Ông Rơ-giê-vét-xki, ở nhà ta nó lĩnh bao nhiêu lương?

— Mười rúp một tháng.

— Nếu nó chê mười rúp là ít, thì ta có thể trả mười lăm! Không nói một lời mà bỏ đi! Thế có đàng hoàng không? Có tử tế không?

— Tôi đã nói mãi rồi, với cái giống người này thì chẳng bao giờ được khách khí! Rơ-giê-vét-xki lên tiếng, nhấn rõ từng tiếng, cố giấu cái giọng Ba Lan của mình. Bà làm hư bọn ăn bám này rồi! Không bao giờ được trả hết lương một lần! Để làm gì chứ? Mà sao bà lại muốn tăng lương cho nó? Đằng nào nó chẳng tự mò về! Nó đã giao kèo, đã nhận làm thuê rồi! Bảo nó, gã người Ba Lan quay sang Mác-xim, bảo nó rằng nó là con lợn, không hơn không kém.

— Thôi ngay đi!

— Nghe chưa, đồ nhà quê? Đã nhận làm thuê thì phải làm cho tử tế, chứ không phải thích thì bỏ đi, quỷ tha ma bắt! Cứ để mai nó không đến xem! Ta sẽ cho nó biết thế nào là không vâng lời! Cả các người cũng sẽ bị liên luỵ! Nghe chưa, mụ già?

— Thôi đi, Rơ-giê-vét-xki!

— Ai cũng sẽ bị liên luỵ! Lúc ấy đừng có vác mặt đến văn phòng ta, đồ chó già! Khách khí với các người à?! Các người có phải là người không? Các người có hiểu lời tử tế bao giờ không? Các người chỉ hiểu khi bị nện vào gáy, khi bị người ta làm cho khốn khổ thôi! Mai phải bảo nó đến!

— Con sẽ bảo nó. Sao lại không bảo? Bảo thì được thôi ạ…

— Bảo nó rằng ta tăng lương cho nó, Ê-lê-na Ê-gô-rốp-na nói. Ta không thể không có xà ích. Khi nào ta tìm được người khác thì lúc ấy nó muốn đi đâu thì đi. Sáng mai nó phải có mặt ở chỗ ta! Bảo nó rằng hành động thô lỗ của nó làm ta bị xúc phạm sâu sắc! Bà già cũng bảo nó nhé! Ta hy vọng nó sẽ đến, không bắt ta phải sai người đi gọi. Lại đây, bà già! Cầm lấy, bà già của ta! Chắc nuôi những đứa con to xác như thế vất vả lắm hả? Cầm lấy đi, bà già!

Bà chủ rút trong túi ra một hộp thuốc lá xinh xắn, rút từ dưới mấy điếu thuốc ra một tờ giấy bạc màu vàng, đưa cho bà già.

— Còn nếu nó không đến, bà chủ nói thêm, thì chúng ta sẽ phải cãi nhau, điều mà ta hết sức không muốn. Nhưng ta hy vọng… Các người khuyên nó đi. Ta đi thôi, ông Phê-lích A-đa-mô-vích! Chào nhé!

Rơ-giê-vét-xki nhảy lên xe, cầm lấy dây cương, và cỗ xe lăn bánh trên con đường đất mềm.

— Bà ấy cho bao nhiêu? Ông già hỏi.

— Một rúp.

— Đưa đây!

Ông già cầm đồng rúp, vuốt ve nó bằng cả hai lòng bàn tay, gấp lại cẩn thận rồi nhét vào túi.

— Xtê-pan, bà ấy đi rồi! Lão vừa nói vừa bước vào nhà. Tao nói dối bà ấy là mày lên cối xay. Bà ấy sợ hết hồn hết vía!

Cỗ xe vừa đi khuất là Xtê-pan ló ra bên cửa sổ. Mặt tái như người chết, run lẩy bẩy, anh nhoài nửa người ra khỏi cửa sổ, giơ nắm đấm to tướng dứ dứ về phía khu vườn đang sẫm tối đằng xa. Đó là vườn của nhà chủ. Dứ đến sáu lần, anh lẩm bẩm gì đó, rồi rụt người vào trong, đóng sập khung cửa lại.

Nửa giờ sau khi bà chủ đi, nhà Giu-rơ-kin ăn tối. Trong bếp, sát cạnh lò sưởi, bên chiếc bàn bóng mỡ, Giu-rơ-kin và vợ lão ngồi. Đối diện là con trai cả của Mác-xim, Xê-mi-on, một gã lính đang về phép tạm, mặt đỏ gay vì rượu, mũi dài rỗ hoa, mắt nhỏ ti hí lúc nào cũng bóng nhẫy. Xê-mi-on giống bố như đúc, chỉ có điều gã không bạc đầu, không hói, và không có đôi mắt ranh mãnh như mắt dân du mục của bố. Ngồi cạnh Xê-mi-on là con trai thứ của Mác-xim, Xtê-pan. Xtê-pan không ăn. Anh chống nắm tay đỡ cái đầu tóc vàng đẹp đẽ, nhìn lên trần nhà ám khói, mải miết nghĩ ngợi điều gì. Người dọn bữa là vợ Xtê-pan, Ma-ri-a. Cả nhà im lặng ăn hết nồi canh bắp cải.

— Dọn đi! Mác-xim bảo khi đã ăn xong canh.

Ma-ri-a nhấc cái bát không trên bàn, nhưng không mang được nó về tới lò lành lặn, dù lò ở ngay sát bên. Chị lảo đảo rồi ngã xuống ghế dài. Cái bát tuột khỏi tay chị, trượt từ đầu gối rơi xuống sàn. Có tiếng nức nở.

— Hình như có ai khóc thì phải? Mác-xim hỏi.

Ma-ri-a khóc to hơn. Chừng hai phút trôi qua. Bà già đứng dậy tự mang nồi cháo lên bàn. Xtê-pan khục một tiếng trong cổ rồi đứng dậy.

— Im đi! Anh lầm bầm.

Ma-ri-a vẫn khóc.

— Bảo im đi cơ mà! Xtê-pan quát.

— Tao ghét nhất đời là tiếng đàn bà kêu khóc! Xê-mi-on bạo miệng lẩm bẩm, tay gãi cái gáy lởm chởm. Gào lên mà chính mình cũng chẳng biết gào cái gì! Đàn bà là thế! Muốn gào thì ra sân mà gào!

— Nước mắt đàn bà là giọt nước lã! Mác-xim nói. May mà nước mắt không phải mua, trời cho không. Thôi, khóc cái gì? Ê này! Thôi đi! Chẳng ai lấy mất thằng Xtê-pan của mày đâu! Được nuông quá đâm hư! Yểu điệu! Đi mà ăn cháo đi!

Xtê-pan cúi xuống chỗ Ma-ri-a, đập nhẹ vào khuỷu tay chị.

— Thôi nào! Im đi! Bảo mà không nghe à! Ê-ê-ê… đồ khốn!

Xtê-pan vung tay đấm mạnh xuống cái ghế dài Ma-ri-a đang nằm. Trên má anh lăn xuống một giọt nước mắt to, long lanh. Anh gạt nước mắt, ngồi vào bàn, bắt đầu ăn cháo. Ma-ri-a nhỏm dậy, vừa nức nở vừa ra ngồi khuất sau lò sưởi, cách xa mọi người. Cả nhà ăn hết cháo.

— Ma-ri-a, nước kvát đâu! Biết việc của mình đi chứ, con dâu! Sụt sịt mũi dãi thế mà không biết xấu hổ à! Ông già quát. Có còn bé bỏng gì đâu!

Ma-ri-a bước ra, mặt tái nhợt đẫm nước mắt, không nhìn ai, đưa cho ông già cái gáo. Cái gáo chuyền tay nhau. Xê-mi-on cầm gáo, làm dấu thánh, uống một ngụm rồi sặc.

— Cười cái gì?

— Chẳng có gì… Tự nhiên thế thôi. Nhớ ra một chuyện buồn cười.

Xê-mi-on ngửa đầu ra sau, há cái miệng rộng ngoác, cười hinh hích.

— Bà chủ đến à? Gã hỏi, liếc xéo Xtê-pan. Hả? Bà ấy nói gì? Hả? Ha ha!

Xtê-pan nhìn Xê-mi-on rồi đỏ bừng mặt.

— Bà ấy trả mười lăm rúp đấy, ông già nói.

— Ghê chưa! Một trăm bà ấy cũng cho, chỉ cần nó muốn thôi! Có trời đánh, bà ấy cũng cho!

Xê-mi-on nháy mắt rồi vươn vai.

— Chà, giá tao có được một mụ đàn bà như thế! Gã nói tiếp. Tao sẽ vắt kiệt con quỷ cái ấy! Vắt cho ra nước! Hừừ…

Xê-mi-on co người lại, vỗ vai Xtê-pan rồi cười hô hố.

— Thế đấy, ông tướng! Mày ngượng nghịu quá đấy! Dân như chúng mình mà ngượng thì chẳng ra gì! Mày ngu lắm, Xtê-pan ạ! Ôi, ngu ơi là ngu!

— Ngu thật chứ còn gì! Ông bố nói.

Lại nghe tiếng nức nở.

— Vợ mày lại khóc rồi! Chắc nó ghen đây mà! Tao chẳng ưa tiếng đàn bà the thé. Như dao cứa vào tai! Ôi đàn bà, đàn bà! Chúa tạo ra các người để làm cái gì? Vì cớ gì chứ? Cảm ơn bữa tối, thưa quý vị đáng kính! Giờ mà được hớp rượu vang cho ngủ mơ đẹp thì hay biết mấy! Ở nhà bà chủ của mày chắc rượu vang nhiều vô kể! Uống thả cửa!

— Mày là đồ súc vật vô tâm, Xê-mi-on ạ!

Nói xong câu ấy, Xtê-pan thở dài, ôm tấm chăn dạ đi ra sân. Xê-mi-on cũng đi theo sau.

Ngoài sân, đêm hè nước Nga đang buông xuống, lặng lẽ, thanh bình. Sau mấy gò đất xa xa, mặt trăng đang mọc. Những đám mây nhỏ tơi tả, viền bạc lấp lánh, trôi ra đón trăng. Vòm trời nhạt màu đi, và khắp bầu trời loang ra một sắc xanh lục dịu dàng dễ chịu. Những ngôi sao nhấp nháy yếu hơn, như sợ mặt trăng, thu những tia sáng nhỏ của mình lại. Từ phía sông, hơi ẩm ban đêm vuốt ve má người lan toả ra khắp phía. Trong nhà cha Gri-gô-ri, chiếc đồng hồ rè rè điểm chín tiếng vang khắp làng. Lão chủ quán rượu ồn ào đóng sập cửa sổ, treo lên trên cửa ra vào một ngọn đèn lồng nhỏ bóng mỡ. Ngoài đường và trong các sân không một bóng người, không một tiếng động…

Xtê-pan trải tấm chăn dạ lên cỏ, làm dấu thánh rồi nằm xuống, gối đầu lên khuỷu tay. Xê-mi-on khục một tiếng rồi ngồi xuống bên chân anh.

— Ừ-ừm… Gã nói.

Im lặng một lúc, Xê-mi-on ngồi lại cho thoải mái, châm cái tẩu nhỏ rồi bắt đầu nói:

— Hôm nay tao đến nhà Trô-phim… Uống bia. Uống hết ba chai. Hút một hơi không, Xtê-pa?

— Không muốn.

— Thuốc ngon đấy. Giờ mà được chén trà thì hay! Mày có uống trà ở nhà bà chủ không? Ngon không? Chắc ngon lắm nhỉ? Chắc phải năm rúp một pao. Mà có loại trà một trăm rúp một pao cơ đấy. Thề có Chúa, có thật. Tao chưa uống nhưng tao biết. Hồi làm người bán hàng trên tỉnh tao có thấy… Có một bà chủ uống. Chỉ riêng cái mùi thôi đã đáng giá rồi! Tao ngửi rồi. Mai mình đến nhà bà chủ chứ?

— Để tao yên!

— Sao mày lại cáu? Tao có chửi đâu, tao chỉ nói thôi mà. Cáu là không nên. Có điều sao mày lại không đi, cái đồ kỳ quặc? Tao không hiểu nổi! Vừa nhiều tiền, vừa ăn ngon, uống bao nhiêu tuỳ thích… Mày sẽ được hút thuốc lá của bà ấy, uống trà ngon…

Xê-mi-on im một lúc rồi nói tiếp:

— Mà bà ấy đẹp nữa chứ. Dây với mụ già thì khổ, chứ với bà này thì là phúc đấy! Xê-mi-on nhổ nước bọt rồi im lặng một lúc. Đàn bà lửa! Lửa rực! Cái cổ của bà ấy thật tuyệt, căng tròn thế…

— Thế nhỡ linh hồn mắc tội thì sao? Xtê-pan bỗng hỏi, quay sang Xê-mi-on.

— Tộ-ội à? Tội ở đâu ra? Người nghèo thì chẳng có gì là tội cả.

— Người nghèo mà thế thì cũng xuống địa ngục với quỷ… Mà tao có nghèo đâu? Tao không nghèo.

— Tội gì ở đây chứ? Có phải mày tìm đến bà ấy đâu, bà ấy tìm đến mày đấy chứ! Đồ bù nhìn!

— Đồ cướp, và lý lẽ cũng của quân cướp…

— Mày là đồ ngốc! Xê-mi-on thở dài nói. Ngốc! Không biết hưởng cái phúc của mình! Không cảm thấy gì! Chắc mày nhiều tiền lắm… Mày chẳng cần tiền.

— Cần chứ, nhưng không phải tiền của người khác.

— Mày có ăn cắp đâu, bà ấy tự tay đưa cho mày cơ mà. Mà nói chuyện với mày, cái đồ ngốc, làm gì! Như nước đổ đầu vịt… Nói với mày khác gì nói với cái đầu gối.

Xê-mi-on đứng dậy vươn vai.

— Rồi mày sẽ hối hận, nhưng lúc ấy thì muộn rồi! Sau chuyện này tao chẳng muốn biết đến mày nữa. Mày không phải anh em gì với tao. Quỷ tha ma bắt mày đi… Cứ mà đi ôm con bò ngốc của mày…

— Ma-ri-a mà là con bò à?

— Ma-ri-a đấy.

— Hừm… Mày còn chẳng đáng xỏ giày cho chính con bò ấy. Cút đi!

— Mày được lợi, mà… cả nhà cũng được lợi. Đồ ngốc!!

— Cút đi!

— Thì tao đi… Tiếc là chẳng có ai đánh cho mày một trận!

Xê-mi-on quay người, vừa đi vừa huýt sáo, lững thững về nhà. Chừng năm phút sau, có tiếng cỏ sột soạt bên cạnh Xtê-pan. Xtê-pan ngẩng đầu lên. Ma-ri-a đang đi về phía anh. Chị tới gần, đứng một lúc rồi nằm xuống cạnh Xtê-pan.

— Đừng đi, Xtê-pa! Chị thì thầm. Đừng đi, anh yêu của em! Mụ ấy sẽ huỷ hoại anh mất! Mụ trời đánh ấy có một lão Ba Lan còn chưa đủ, giờ lại cần đến cả anh. Đừng đến chỗ mụ, Xtê-pa!

— Đừng có lằng nhằng!

Nước mắt Ma-ri-a rơi lã chã như mưa nhỏ nóng hổi xuống mặt Xtê-pan.

— Đừng làm hại em, Xtê-pan! Đừng mang tội vào linh hồn. Hãy chỉ yêu mình em thôi, đừng đến với người khác! Chúa đã cho anh cưới em, thì anh hãy sống với em. Em mồ côi… Em chỉ có mỗi mình anh thôi.

— Để tao yên! A-a… quỷ sứ! Đã bảo không đi mà!

— Thế thì được… Anh đừng đi nhé, anh yêu! Em có mang rồi, Xtê-pa… Sắp có con rồi… Đừng bỏ mẹ con em, Chúa sẽ phạt đấy! Bố với anh Xê-mi-on cứ nhăm nhăm bắt anh đến chỗ mụ, nhưng anh đừng đi… Đừng nghe họ. Họ là thú dữ chứ không phải người.

— Ngủ đi!

— Em ngủ đây, Xtê-pa… Em ngủ đây.

— Ma-ri-a! Có tiếng Mác-xim gọi. Mày ở đâu? Vào đây, mẹ gọi!

Ma-ri-a bật dậy, sửa lại tóc rồi chạy vào nhà. Mác-xim chậm rãi bước tới chỗ Xtê-pan. Lão đã cởi áo, trong bộ đồ lót trông lão như một xác chết. Ánh trăng đùa trên cái đầu hói và sáng lên trong đôi mắt du mục của lão.

— Mai mày đến nhà bà chủ hay ngày kia? Lão hỏi Xtê-pan.

Xtê-pan không trả lời.

— Đã đi thì đi ngay mai, đi sớm vào. Ngựa chắc chưa ai chải. Mà đừng quên bà ấy hứa mười lăm rúp đấy. Mười rúp thì đừng đi.

— Con nhất định không đi, Xtê-pan nói.

— Sao thế?

— Thì thế… Không muốn…

— Tại sao?

— Bố biết rồi còn gì.

— Thế à… Coi chừng, Xtê-pa, kẻo tuổi già này tao lại phải quất mày đấy!

— Bố cứ quất đi.

— Mày dám trả lời bố mẹ như thế à? Mày trả lời ai thế hả? Xem kìa! Miệng còn hôi sữa mà dám láo với bố.

— Không đi, thế thôi! Bố đi nhà thờ mà chẳng sợ tội lỗi gì cả.

— Tao muốn cho mày, cái đồ ngốc, ra ở riêng đấy chứ! Có phải dựng nhà mới hay không? Mày nghĩ sao? Mày đi xin gỗ ở ai? Ở mụ Xtơ-ren-cô-va chứ ai? Vay tiền ai? Ở mụ ta hay không ở mụ ta? Mụ ta sẽ cho gỗ, cho cả tiền nữa. Mụ ta sẽ thưởng!

— Bà ấy cứ đi mà thưởng cho người khác. Con không cần.

— Tao quất mày bây giờ!

— Thì bố cứ quất! Cứ quất đi!

Mác-xim mỉm cười, chìa tay ra. Trong tay lão là cái roi da.

— Tao quất đấy, Xtê-pan.

Xtê-pan trở mình sang phía bên kia, làm như bị quấy rầy giấc ngủ.

— Thế là mày không đi chứ gì? Mày nói thật đấy chứ?

— Thật. Chúa đánh chết linh hồn con nếu con đi.

Mác-xim giơ tay lên, và Xtê-pan thấy một cơn đau rát trên vai và trên má. Xtê-pan bật dậy như người điên.

— Đừng đánh, bố! Anh hét lên. Đừng đánh! Nghe không? Bố đừng đánh!

— Thì sao?

Mác-xim nghĩ một lúc rồi đánh Xtê-pan thêm một roi nữa. Rồi đánh thêm roi thứ ba.

— Bố bảo thì phải nghe! Mày sẽ đi, đồ mất dạy!

— Đừng đánh! Nghe không?

Xtê-pan gào lên rồi đổ vật xuống tấm chăn dạ.

— Con đi! Được! Con đi… Nhưng bố nhớ đấy! Bố sẽ chẳng còn vui sống nữa! Rồi bố sẽ phải nguyền rủa cái ngày hôm nay!

— Được thôi. Mày đi là vì mày, chứ có vì tao đâu. Tao đâu cần nhà mới, mày cần đấy chứ. Tao đã bảo sẽ quất, thì tao quất.

— Con… con đi! Có điều… có điều bố sẽ còn nhớ cái roi này!

— Được. Cứ doạ đi. Mày còn cãi tao nữa à!

— Được rồi… Con đi…

Xtê-pan thôi gào, nằm úp sấp xuống và khóc nhỏ hơn.

— Vai giật giật kia! Rên rỉ! Gào nữa đi! Mai đi sớm vào. Lĩnh trước một tháng lương. Cả bốn ngày đã làm cũng lĩnh luôn. Để con vợ mày mua cái khăn. Còn cái roi thì đừng giận. Tao là bố… Muốn đánh thì đánh, muốn thương thì thương. Thế đấy… Ngủ đi!

Mác-xim vuốt râu rồi quay vào nhà. Xtê-pan tưởng như nghe thấy Mác-xim vừa vào nhà đã nói: "Quất rồi!" Rồi có tiếng Xê-mi-on cười.

Trong nhà cha Gri-gô-ri, cây đàn dương cầm lạc giọng cất lên nỉ non: cứ quá tám giờ tối là cô con gái cha xứ lại tập đàn. Những âm thanh lạ lùng, khe khẽ bay khắp làng. Xtê-pan đứng dậy, trèo qua hàng rào, đi dọc theo con đường làng. Anh đi ra sông. Mặt sông sáng loáng như thuỷ ngân, in bóng bầu trời với vầng trăng và các vì sao. Xung quanh im lặng như trong mồ. Không gì nhúc nhích. Chỉ thỉnh thoảng một con dế kêu lên một tiếng… Xtê-pan ngồi xuống bờ, sát mép nước, chống nắm tay đỡ đầu. Những ý nghĩ u ám nối nhau lúc nhúc trong đầu anh.

Bên kia sông sừng sững những hàng dương cao vút, thẳng tắp, bao quanh khu vườn của nhà chủ. Qua hàng cây le lói ánh đèn từ cửa sổ nhà chủ. Chắc bà chủ chưa ngủ. Xtê-pan ngồi trên bờ mà nghĩ, nghĩ mãi cho tới khi lũ chim én bắt đầu bay lượn trên mặt sông. Anh đứng dậy khi trong lòng sông đã không còn sáng ánh trăng, mà là mặt trời vừa mọc. Đứng dậy rồi, anh rửa mặt, cầu nguyện về phía đông, rồi bước nhanh, bước dứt khoát dọc bờ sông tới chỗ lội. Lội qua khúc sông cạn, anh đi thẳng tới sân nhà chủ…

— Hết chương 1 —