Bài toán

Để bí mật gia đình của họ U-xcốp không lọt được từ trong nhà ra ngoài phố, người ta đã áp dụng những biện pháp nghiêm ngặt nhất. Một nửa số người hầu được cho đi xem hát và xem xiếc, nửa kia phải ngồi lì trong bếp không được ra. Lệnh đã ban ra là không tiếp ai. Vợ ông chú đại tá, em gái bà và cô gia sư, tuy đã được biết điều bí mật, vẫn làm như không biết gì. Họ ngồi trong phòng ăn, không ló mặt ra phòng khách hay phòng lớn.

A-lếch-xan-đơ U-xcốp, mà trong nhà vẫn gọi là Xa-sa, một chàng trai hai mươi lăm tuổi, người là nguyên cớ của cả sự rùm beng này, đã đến từ lâu, và theo lời khuyên của người bênh vực mình, ông cậu bên ngoại I-van Mác-cô-vích hiền hậu vô cùng, đang khiêm nhường ngồi trong phòng lớn cạnh cánh cửa dẫn vào phòng làm việc, chuẩn bị cho một cuộc giãi bày cởi mở, chân thành.

Sau cánh cửa, trong phòng làm việc, đang diễn ra một cuộc họp gia đình. Câu chuyện xoay quanh một đề tài rất khó chịu và tế nhị. Chuyện là Xa-sa U-xcốp đã đem một hối phiếu giả mạo đến chiết khấu ở một văn phòng ngân hàng, hối phiếu ấy đã quá hạn từ ba hôm nay, và bây giờ hai ông chú bên nội cùng ông cậu bên ngoại I-van Mác-cô-vích đang giải một bài toán: trả tiền hối phiếu để cứu danh dự gia đình, hay là phủi tay, để toà án giải quyết?

Với những người ngoài cuộc, không liên quan gì, những câu hỏi như thế có vẻ dễ dàng, còn với những người không may phải giải quyết chúng một cách nghiêm túc, thì chúng vô cùng khó khăn. Các ông chú đã bàn từ lâu, nhưng lời giải bài toán chưa nhích lên được một bước.

- Thưa các ông! - ông chú đại tá nói, trong giọng ông nghe rõ sự mệt mỏi và cay đắng. - Thưa các ông, ai nói danh dự gia đình là định kiến? Tôi hoàn toàn không nói thế. Tôi chỉ cảnh báo các ông về một cách nhìn sai lầm, chỉ ra khả năng có một lầm lỗi không thể tha thứ. Sao các ông không hiểu nhỉ? Tôi đâu có nói tiếng Tàu, tôi nói tiếng Nga cơ mà!

- Anh thân mến, chúng tôi hiểu mà, - I-van Mác-cô-vích hiền lành nói.

- Hiểu sao được, khi các ông nói là tôi phủ nhận danh dự gia đình? Tôi nhắc lại lần nữa: danh dự gia đình, hiểu một cách sai lầm, là một định kiến. Hiểu một cách sai lầm! Tôi nói thế đấy! Vì bất cứ động cơ gì mà che giấu, để cho một kẻ lừa đảo, dù hắn là ai, không bị trừng phạt, là trái pháp luật và không xứng đáng với một người tử tế. Đó không phải là cứu danh dự gia đình, mà là sự hèn nhát của một công dân! Các ông cứ lấy quân đội làm ví dụ... Danh dự quân đội với chúng tôi quý hơn mọi thứ danh dự khác, thế nhưng chúng tôi không che giấu những thành viên phạm tội của mình, mà đưa họ ra xét xử. Thì sao nào? Chẳng lẽ vì thế mà danh dự quân đội bị tổn hại? Ngược lại thì có!

Ông chú bên nội thứ hai, một viên chức ở sở tài chính, một người ít nói, đầu óc hạn hẹp và bị thấp khớp, hoặc im lặng, hoặc chỉ nói rằng nếu xảy ra vụ kiện thì họ U-xcốp sẽ lên báo. Theo ông, phải dập tắt chuyện này ngay từ đầu, không để nó lộ ra ngoài, nhưng ngoài việc viện dẫn chuyện báo chí, ông không giải thích ý kiến ấy bằng bất cứ điều gì khác.

Ông cậu bên ngoại, I-van Mác-cô-vích hiền hậu, nói trôi chảy, mềm mỏng, giọng run run. Ông bắt đầu bằng ý rằng tuổi trẻ có những quyền của nó, và tuổi trẻ thì hay lầm lạc. Ai trong chúng ta không từng trẻ và không từng lầm lạc? Chưa nói đến những người phàm tục bình thường, ngay cả các bộ óc vĩ đại thời trẻ cũng không tránh khỏi lầm lạc và sai lầm. Cứ lấy tiểu sử của các nhà văn lớn mà xem. Ai trong số họ thời còn trẻ mà không thua bạc, không rượu chè, không chuốc lấy sự giận dữ của những người biết điều? Còn nếu sự lầm lạc của Xa-sa đã chạm đến ranh giới tội phạm, thì cũng phải tính đến chuyện Xa-sa gần như không được học hành gì: cậu bị đuổi khỏi lớp năm trường trung học. Cậu mất cha mẹ từ thuở ấu thơ, và như vậy, ngay ở cái tuổi non nớt nhất, đã không có người trông nom, không được những ảnh hưởng tốt lành. Cậu là người hay xúc động, dễ bị kích động, không có chỗ dựa vững chắc dưới chân, và điều chính là không được may mắn. Nếu cậu có lỗi, thì dù sao cậu cũng đáng được khoan dung, đáng được mọi tâm hồn biết thương cảm quan tâm. Trừng phạt cậu thì dĩ nhiên là phải, nhưng cậu đã bị trừng phạt rồi, bằng chính lương tâm mình và những dằn vặt cậu đang chịu lúc này, khi chờ đợi phán quyết của họ hàng.

Phép so sánh với quân đội mà ông đại tá đưa ra thật tuyệt diệu, làm vẻ vang cho trí tuệ cao siêu của ông. Lời kêu gọi đến ý thức công dân nói lên tâm hồn cao thượng của ông. Nhưng không nên quên rằng trong mỗi cá nhân, người công dân gắn bó mật thiết với người Ki-tô hữu...

- Chẳng lẽ chúng ta vi phạm bổn phận công dân, - I-van Mác-cô-vích hào hứng kêu lên, - nếu thay vì trừng phạt một cậu bé phạm tội, chúng ta chìa cho cậu bàn tay giúp đỡ?

Tiếp đó I-van Mác-cô-vích nói về danh dự gia đình. Chính ông không có vinh dự thuộc dòng họ U-xcốp, nhưng ông biết rất rõ rằng dòng họ danh giá này có nguồn gốc từ thế kỷ mười ba. Ông cũng chẳng giây phút nào quên rằng người em gái không thể nào quên, hết mực yêu dấu của ông đã là vợ của một người thuộc dòng họ ấy. Nói tóm lại, dòng họ này đối với ông quý giá vì nhiều lẽ, và ông không chấp nhận ý nghĩ rằng chỉ vì một nghìn rưởi rúp vớ vẩn mà để bóng đen phủ lên cây gia phả vô giá. Nếu tất cả những lý lẽ vừa trình bày chưa đủ sức thuyết phục, thì để kết luận, ông, I-van Mác-cô-vích, xin mời người nghe tự làm rõ cho mình: thật ra tội phạm là gì? Tội phạm là một hành động trái đạo đức, dựa trên một ý chí xấu xa. Nhưng ý chí con người có tự do không? Khoa học chưa đưa ra câu trả lời dứt khoát cho câu hỏi ấy. Các nhà bác học có những quan điểm khác nhau. Chẳng hạn trường phái mới nhất của Lôm-brô-dô không thừa nhận ý chí tự do, và coi mỗi tội phạm là sản phẩm của những đặc điểm thuần tuý giải phẫu học của từng cá nhân.

- I-van Mác-cô-vích! - ông đại tá nói, giọng van nài. - Chúng ta đang nói chuyện nghiêm túc, về một việc hệ trọng, thế mà anh lại lôi Lôm-brô-dô ra! Anh là người thông minh, anh nghĩ xem: anh nói những điều ấy để làm gì? Chẳng lẽ anh nghĩ tất cả những lời kêu rỗng ấy và cái tài hùng biện của anh sẽ trả lời cho chúng ta câu hỏi kia sao?

Xa-sa U-xcốp ngồi bên cửa lắng nghe. Anh không thấy sợ, không thấy xấu hổ, cũng không thấy buồn chán, mà chỉ thấy mệt mỏi và trống rỗng trong lòng. Anh có cảm giác với anh, người ta tha thứ hay không tha thứ cũng chẳng khác gì nhau. Anh đến đây chờ phán quyết và giãi bày chỉ vì ông cậu I-van Mác-cô-vích hiền hậu đã nài nỉ anh đến. Anh không sợ tương lai. Với anh, ở đâu cũng thế cả: ở đây trong phòng lớn này, trong tù, hay ở Xi-bê-ri.

"Xi-bê-ri thì Xi-bê-ri, quỷ tha ma bắt nó đi!"

Cuộc sống đã làm anh chán ngán, đã trở nên nặng nề không chịu nổi. Anh sa lầy trong nợ nần không lối ra, túi không một xu, họ hàng thì đáng ghét, bạn bè và đàn bà thì sớm muộn cũng phải chia tay, vì họ đã bắt đầu khinh rẻ quá lộ liễu cái vai ăn bám của anh. Tương lai u ám.

Xa-sa dửng dưng, chỉ có một điều làm anh xao động, đó là: sau cánh cửa người ta gọi anh là đồ vô lại và kẻ phạm tội. Mỗi phút anh lại sẵn sàng đứng phắt dậy, xông vào phòng làm việc, và đáp lại giọng nói khó chịu, khô khốc như kim loại của ông đại tá bằng một tiếng thét:

- Ông nói láo!

Kẻ phạm tội là một chữ đáng sợ. Người ta gọi như thế những kẻ giết người, những kẻ trộm, kẻ cướp, nói chung là những kẻ độc ác và hư hỏng hết thuốc chữa. Còn Xa-sa thì quá xa những điều ấy... Đúng là anh nợ nhiều và không trả nợ. Nhưng nợ đâu phải là tội, mà hiếm ai là không nợ. Cả ông đại tá lẫn ông I-van Mác-cô-vích đều đang mắc nợ...

"Mình còn có tội gì nữa đâu?" - Xa-sa nghĩ.

Anh đã đem một hối phiếu giả đi chiết khấu. Nhưng mọi thanh niên anh quen đều làm thế cả. Chẳng hạn, Khan-đri-cốp và Phôn Buốc-xtơ, cứ mỗi lần hết tiền là lại đem chiết khấu những hối phiếu giả mạo chữ ký của bố mẹ hay người quen, rồi khi nhận được tiền nhà gửi lên thì chuộc lại trước hạn. Xa-sa cũng làm y như vậy, nhưng không chuộc được hối phiếu, vì không nhận được số tiền mà Khan-đri-cốp đã hứa cho anh vay. Lỗi không phải ở anh, mà ở hoàn cảnh. Đúng là dùng chữ ký của người khác bị coi là đáng chê trách, nhưng dù sao đó cũng không phải là tội, mà là một mánh khoé thông thường, một thủ tục không đẹp đẽ gì, chẳng xúc phạm ai và vô hại, vì khi giả mạo chữ ký của ông đại tá, Xa-sa không hề có ý gây hại hay thiệt hại cho ai.

"Không, thế không có nghĩa là mình phạm tội... - Xa-sa nghĩ. - Mà tính mình đâu phải loại dám phạm tội. Mình mềm mỏng, giàu tình cảm... khi có tiền, mình còn giúp người nghèo..."

Xa-sa nghĩ những điều đại loại như thế, còn sau cánh cửa người ta vẫn đang nói.

- Thưa các ông, nhưng thế này thì không bao giờ dứt! - ông đại tá nổi nóng. - Cứ cho là chúng ta tha thứ cho nó và trả tiền hối phiếu đi. Nhưng sau đó nó đâu có thôi sống bê tha, phung phí, mắc nợ, đến các thợ may của chúng ta mà nhân danh chúng ta đặt may quần áo cho mình! Các ông có dám bảo đảm trò này là trò cuối cùng của nó không? Còn tôi, tôi hoàn toàn không tin nó sẽ sửa đổi!

Đáp lại ông, viên chức sở tài chính lầm bầm điều gì đó, sau ông ta, I-van Mác-cô-vích bắt đầu nói, trôi chảy và mềm mỏng. Ông đại tá sốt ruột xê dịch ghế, lấy cái giọng khó chịu, khô khốc như kim loại của mình át lời ông ta. Cuối cùng cửa mở, I-van Mác-cô-vích từ phòng làm việc bước ra. Trên khuôn mặt gầy, cạo nhẵn của ông nổi lên những vết đỏ.

- Đi nào! - ông nói, cầm lấy tay Xa-sa. - Vào giãi bày thật lòng đi. Đừng kiêu ngạo, cháu ạ, mà phải nhún nhường, thật lòng.

Xa-sa đi vào phòng làm việc. Viên chức sở tài chính đang ngồi. Ông đại tá, hai tay đút túi, một đầu gối tì lên ghế, đứng trước bàn. Trong phòng đầy khói thuốc, ngột ngạt. Xa-sa không nhìn viên chức, cũng không nhìn ông đại tá. Anh bỗng thấy xấu hổ và rờn rợn. Anh bồn chồn đưa mắt nhìn I-van Mác-cô-vích, lắp bắp:

- Cháu sẽ trả... Cháu sẽ hoàn lại...

- Khi đem chiết khấu hối phiếu, mày trông cậy vào cái gì? - anh nghe cái giọng khô khốc như kim loại.

- Cháu... Khan-đri-cốp đã hứa đến lúc ấy sẽ cho cháu vay.

Xa-sa không nói được gì thêm nữa. Anh ra khỏi phòng làm việc, lại ngồi xuống chiếc ghế bên cửa. Lúc này anh sẵn lòng bỏ về hẳn, nhưng lòng căm ghét làm anh nghẹt thở, và anh hết sức muốn ở lại để cắt ngang ông đại tá, để nói với ông một câu láo xược nào đó. Anh ngồi nghĩ xem nên nói câu gì thật mạnh, thật đanh với ông chú đáng ghét, và đúng lúc ấy, ở cửa phòng khách, chìm trong ánh chạng vạng, hiện ra một bóng đàn bà. Đó là vợ ông đại tá. Bà vẫy Xa-sa lại, vặn vẹo hai tay, vừa khóc vừa nói:

- A-lếch-xan-đơ, tôi biết cháu không ưa tôi, nhưng... cháu hãy nghe tôi, nghe tôi đi, tôi xin cháu... Cháu ơi, sao lại có thể xảy ra chuyện này? Khủng khiếp quá, khủng khiếp quá! Lạy Chúa, cháu hãy van xin họ, hãy thanh minh, hãy nài nỉ đi.

Xa-sa nhìn đôi vai run run của bà, nhìn những giọt nước mắt to lăn trên má bà, nghe sau lưng mình những giọng nói nặng nề, bồn chồn của những con người mệt mỏi, kiệt sức, và nhún vai. Anh không bao giờ ngờ rằng họ hàng quý tộc của anh lại làm bão táp lên chỉ vì một nghìn rưởi rúp vớ vẩn! Anh chẳng hiểu cả những giọt nước mắt lẫn những giọng nói run run ấy.

Một giờ sau, anh nghe thấy ông đại tá đang thắng thế: các ông chú cuối cùng đã ngả về phía giao vụ việc cho toà án.

- Quyết rồi đấy! - ông đại tá thở dài nói. - Thôi!

Sau quyết định ấy, tất cả các ông chú, kể cả ông đại tá cứng rắn, đều xuống tinh thần thấy rõ. Im lặng bao trùm.

- Lạy Chúa, lạy Chúa! - I-van Mác-cô-vích thở dài. - Em gái tội nghiệp của tôi!

Và ông bắt đầu khe khẽ nói rằng có lẽ lúc này, em gái ông, mẹ của Xa-sa, đang vô hình có mặt trong phòng làm việc. Ông cảm thấy bằng cả tâm hồn người đàn bà bất hạnh, thánh thiện ấy đang khóc, đang buồn khổ, đang van xin cho đứa con trai của mình. Vì sự yên nghỉ của em ông ở thế giới bên kia, lẽ ra nên tha cho Xa-sa.

Có tiếng sụt sịt. I-van Mác-cô-vích đang khóc và lẩm bẩm điều gì không nghe rõ qua cánh cửa. Ông đại tá đứng dậy, đi tới đi lui từ góc này sang góc kia. Cuộc trò chuyện dài lại bắt đầu.

Rồi kìa, đồng hồ phòng khách điểm hai giờ. Cuộc họp gia đình kết thúc. Để khỏi phải nhìn thấy kẻ đã làm mình bực mình bao phen, ông đại tá ra khỏi phòng làm việc không qua phòng lớn mà qua phòng ngoài... I-van Mác-cô-vích bước vào phòng lớn... Ông xúc động, xoa tay mừng rỡ. Đôi mắt còn đỏ hoe nước mắt nhìn vui vẻ, miệng méo đi thành một nụ cười.

- Tuyệt lắm! - ông nói với Xa-sa. - Tạ ơn Chúa! Cháu ơi, cháu có thể về nhà mà ngủ yên rồi. Chúng ta quyết định trả tiền hối phiếu, với điều kiện cháu phải ăn năn, và ngay ngày mai về quê với cậu mà lo làm ăn.

Một phút sau, I-van Mác-cô-vích và Xa-sa, áo khoác mũ mão chỉnh tề, đi xuống cầu thang. Ông cậu lẩm bẩm những lời răn dạy gì đó. Xa-sa không nghe, chỉ cảm thấy có một cái gì nặng nề và rờn rợn đang dần dần rơi khỏi vai mình. Anh đã được tha thứ, anh được tự do! Niềm vui như cơn gió ùa vào lồng ngực anh, phả một làn mát ngọt ngào vào trái tim anh. Anh muốn thở, muốn cử động thật nhanh, muốn sống! Nhìn những ngọn đèn đường và bầu trời đen, anh nhớ ra hôm nay Phôn Buốc-xtơ ăn mừng ngày thánh bổn mạng ở quán "Con Gấu", và niềm vui lại tràn ngập tâm hồn anh...

"Đi thôi!" - anh quyết định.

Nhưng đến đây anh nhớ ra mình không có lấy một xu, và những người bạn mà anh sắp đến gặp vẫn khinh anh vì cái túi rỗng. Phải kiếm cho được tiền, bằng bất cứ giá nào!

- Cậu ơi, cậu cho cháu vay một trăm rúp! - anh nói với I-van Mác-cô-vích.

Ông cậu ngạc nhiên nhìn vào mặt anh, lùi dần về phía cột đèn.

- Cậu cho đi! - Xa-sa nói, sốt ruột đổi chân, bắt đầu thở dốc. - Cậu, cháu xin cậu! Cho cháu một trăm rúp!

Mặt anh méo xệch đi. Anh run lên, và đã bắt đầu dấn tới ông cậu...

- Cậu không cho à? - anh hỏi, thấy ông cậu vẫn còn sững sờ chưa hiểu. - Nghe này, nếu cậu không cho, thì ngay ngày mai cháu sẽ tự tố giác mình! Cháu sẽ không để các người trả tiền hối phiếu! Ngay ngày mai cháu sẽ đem chiết khấu một hối phiếu giả khác!

I-van Mác-cô-vích choáng váng, kinh hoàng, lắp bắp những lời không đầu không đuôi, rút trong ví ra một tờ giấy bạc một trăm rúp đưa cho Xa-sa. Anh cầm lấy rồi đi nhanh khỏi ông...

Thuê được một chiếc xe ngựa, Xa-sa bình tâm lại, và cảm thấy niềm vui lại ùa vào lồng ngực mình. Những quyền của tuổi trẻ, mà ông cậu I-van Mác-cô-vích hiền hậu đã nói đến trong cuộc họp gia đình, đã thức dậy và cất tiếng. Xa-sa vẽ ra trong đầu cuộc chè chén sắp tới, và trong đầu anh, giữa những chai rượu, những người đàn bà và những bạn bè, thoáng qua một ý nghĩ nhỏ:

"Bây giờ thì mình thấy mình đúng là kẻ phạm tội. Phải, mình là kẻ phạm tội."

— Hết —