Bảng chữ cái ra đời thế nào

Một tuần sau cái lần Táp-phi-mai Mê-ta-lu-mai, ta vẫn sẽ gọi cô là Táp-phi nhé, con yêu dấu, lỡ gây ra chuyện nhầm lẫn nho nhỏ về cây lao của bố, về Người Lạ, về bức thư bằng tranh và đủ thứ, cô lại theo bố đi đâm cá chép. Mẹ muốn cô ở nhà giúp phơi da thú trên những cây sào phơi to tướng ngoài cửa Hang thời đồ đá, nhưng Táp-phi lẻn đi xuống chỗ bố từ sớm tinh mơ, và hai bố con đi đâm cá. Một lúc sau cô bắt đầu cười khúc khích, bố cô bảo: "Đừng có ngớ ngẩn, con."

Táp-phi nói: "Nhưng hôm ấy vui tung trời bố nhỉ! Bố có nhớ ông Tù Trưởng Lớn phồng má thế nào, với bác Người Lạ dễ thương trông buồn cười thế nào với cái đầu đầy bùn không?"

Tê-gu-mai nói: "Nhớ chứ. Bố đã phải đền cho bác Người Lạ hai tấm da hươu, loại mềm có tua, vì những gì mình đã làm với bác ấy."

Táp-phi nói: "Mình có làm gì đâu. Là mẹ với mấy bà thời đồ đá khác, với cả đống bùn ấy chứ."

Bố cô nói: "Thôi không nói chuyện ấy nữa. Ăn trưa đi."

Táp-phi cầm một khúc xương tuỷ, ngồi im thin thít như chuột suốt mười phút liền, trong khi bố cô lấy răng cá mập vạch vạch lên mấy miếng vỏ bạch dương. Rồi cô nói: "Bố ơi, con nghĩ ra một điều bất ngờ bí mật. Bố kêu một tiếng đi, tiếng gì cũng được."

Tê-gu-mai nói: "A! Bắt đầu thế được chưa?"

Táp-phi nói: "Được ạ. Trông bố y như con cá chép đang há miệng. Bố kêu lại lần nữa đi."

Bố cô nói: "A! A! A! Đừng có hỗn, con gái."

Táp-phi nói: "Con không định hỗn đâu, thật đấy. Đó là một phần trong cái ý nghĩ bất ngờ bí mật của con. Bố kêu A đi bố, rồi giữ nguyên miệng há ra ở cuối, rồi cho con mượn cái răng. Con sẽ vẽ một cái miệng cá chép há thật to."

Bố cô hỏi: "Để làm gì?"

Táp-phi vừa vạch lên vỏ cây vừa nói: "Bố không thấy à? Đó sẽ là điều bất ngờ bí mật nho nhỏ của hai bố con mình. Hễ con vẽ một con cá chép há miệng lên vách ám khói ở cuối Hang, nếu mẹ không phiền, là bố sẽ nhớ ra cái tiếng A ấy. Rồi mình sẽ giả vờ như con nhảy ra từ chỗ tối làm bố giật mình bằng tiếng ấy, y như hồi mùa đông năm ngoái con làm ở đầm hải ly ấy."

Bố cô nói, bằng cái giọng người lớn vẫn dùng khi thật sự chú ý: "Thật à? Nói tiếp đi, Táp-phi."

Cô nói: "Ôi, khó quá! Con không vẽ được cả con cá chép, nhưng con vẽ được cái gì đó có nghĩa là miệng cá chép. Bố biết cá chép hay chúc đầu xuống ủi bùn mà, phải không? Thế thì đây là một con cá chép giả vờ, mình cứ coi như phần còn lại của nó đã vẽ rồi. Đây chỉ là cái miệng nó thôi, và nó có nghĩa là A." Rồi cô vẽ một cái miệng cá há rộng, hình như một mũi nhọn chúc ngược.

Tê-gu-mai nói: "Cũng không tệ." Rồi ông tự vạch lên miếng vỏ cây của mình. "Nhưng con quên cái râu vắt ngang miệng nó rồi."

"Nhưng con không biết vẽ, bố ạ."

"Con chẳng cần vẽ gì của nó ngoài cái miệng há ra và cái râu vắt ngang. Thế là mình biết đó là cá chép, vì cá rô với cá hồi không có râu. Nhìn này, Táp-phi." Rồi ông vẽ cái miệng há ra hình mũi nhọn, có một vạch ngang ở giữa.

Táp-phi nói: "Giờ con chép lại nhé. Bố nhìn thấy cái này có hiểu không?"

Bố cô nói: "Hiểu hoàn toàn."

Thế là cô vẽ lại hình ấy, chính là hình về sau thành chữ A. "Và hễ con thấy nó ở đâu, con cũng sẽ ngạc nhiên y như bố nhảy ra từ sau gốc cây mà kêu A!"

Táp-phi hãnh diện lắm, nói: "Giờ bố kêu một tiếng khác đi."

Bố cô kêu thật to: "Ya!"

Táp-phi nói: "Hừm. Tiếng này lẫn lộn. Phần cuối là miệng cá chép A. Nhưng phần đầu thì làm thế nào? I-ơ, i-ơ, i-ơ, rồi A! Ya!"

Bố cô nói: "Nó giống tiếng miệng cá chép lắm. Mình vẽ thêm một mẩu cá chép nữa rồi nối chúng lại." Ông cũng hào hứng lắm rồi.

Táp-phi nói: "Không. Nối lại là con quên mất. Vẽ riêng ra. Vẽ cái đuôi nó. Nếu nó chúc đầu xuống thì cái đuôi sẽ ở trước tiên. Với lại con nghĩ con vẽ đuôi là dễ nhất."

Tê-gu-mai nói: "Ý hay đấy. Đây là cái đuôi cá chép cho tiếng i-ơ." Rồi ông vẽ một cái đuôi cá chẻ đôi.

Táp-phi nói: "Giờ con thử nhé. Bố nhớ là con không vẽ đẹp như bố đâu đấy. Con chỉ vẽ phần đuôi chẻ đôi, với một nét thẳng cắm xuống chỗ nó nối vào thân, có được không?" Rồi cô vẽ một hình chạc hai, có một nét thẳng phía dưới, về sau thành chữ Y.

Bố cô gật đầu, mắt sáng long lanh vì phấn khích.

Cô nói: "Đẹp quá. Giờ bố kêu một tiếng khác đi."

Bố cô kêu thật to: "Ô!"

Táp-phi nói: "Cái này dễ ẹc. Bố làm miệng tròn vo như quả trứng hay hòn đá. Thế thì quả trứng hay hòn đá là được."

"Đâu phải lúc nào cũng tìm được trứng hay đá. Mình phải vạch một cái gì tròn tròn giống thế." Rồi ông vẽ một vòng tròn, về sau thành chữ O.

Táp-phi nói: "Trời ơi, mình làm ra bao nhiêu là tranh tiếng rồi, miệng cá chép, đuôi cá chép, với quả trứng! Giờ bố kêu một tiếng khác đi."

Bố cô nói: "Xì!" rồi cau mày một mình. Nhưng Táp-phi hào hứng quá nên chẳng để ý.

Cô vừa vạch lên vỏ cây vừa nói: "Cái này dễ ẹc."

Bố cô nói: "Hả, cái gì? Bố định bảo là bố đang nghĩ, không muốn bị làm phiền."

"Thì nó cũng là một tiếng y như thế thôi. Đó là tiếng con rắn kêu, bố ạ, khi nó đang nghĩ và không muốn bị làm phiền. Mình cho tiếng xì là con rắn đi. Thế này được không?" Rồi cô vẽ một con rắn uốn khúc, về sau thành chữ S.

Cô nói: "Đấy. Lại thêm một bí mật bất ngờ nữa. Khi bố vẽ một con rắn kêu xì xì bên cửa cái hang nhỏ phía sau, chỗ bố chữa lao, là con biết bố đang nghĩ ngợi rất lung, và con sẽ vào im thin thít như chuột. Còn nếu bố vẽ nó lên cây bên bờ sông lúc bố đang đâm cá, là con biết bố muốn con đi thật thật im như chuột, để khỏi làm rung bờ sông."

Tê-gu-mai nói: "Đúng hoàn toàn. Mà trò chơi này còn hay hơn con tưởng nhiều. Táp-phi yêu ơi, bố có cảm giác con gái của bố vừa tìm ra một điều tuyệt diệu nhất kể từ khi Bộ Lạc Tê-gu-mai bỏ đá lửa mà dùng răng cá mập làm mũi lao. Bố tin là mình vừa tìm ra bí mật lớn của thế gian."

Táp-phi hỏi: "Sao thế ạ?" Mắt cô cũng sáng lên vì phấn khích.

Bố cô nói: "Để bố chỉ cho. Nước trong tiếng Tê-gu-mai là gì?"

"Ya, dĩ nhiên rồi, mà nó cũng có nghĩa là sông nữa, như Oa-gai-ya là sông Oa-gai ấy."

"Thế nước xấu, uống vào thì sốt, nước đen, nước đầm lầy, là gì?"

"Yo, dĩ nhiên rồi."

Bố cô nói: "Giờ nhìn này. Giả sử con thấy cái này vạch bên một vũng nước trong đầm hải ly thì sao?" Rồi ông vẽ cái đuôi cá chép, bên cạnh là quả trứng tròn.

Táp-phi nói: "Đuôi cá chép với quả trứng tròn. Hai tiếng trộn vào nhau! Yo, nước xấu. Dĩ nhiên là con sẽ không uống nước ấy, vì con biết bố bảo là nước xấu."

"Mà bố chẳng cần đứng gần vũng nước tí nào. Bố có thể đang đi săn ở xa hàng dặm, mà vẫn..."

"Mà vẫn y như bố đứng ngay đó bảo: Tránh ra, Táp-phi, không thì bị sốt đấy. Tất cả chỉ trong một cái đuôi cá chép với một quả trứng tròn! Bố ơi, mình phải nói với mẹ ngay!" Rồi Táp-phi nhảy múa quanh bố.

Tê-gu-mai nói: "Chưa đâu. Đợi mình đi xa thêm chút nữa đã. Xem nào. Yo là nước xấu, còn So là thức ăn nấu trên lửa, phải không?" Rồi ông vẽ con rắn, bên cạnh là quả trứng.

Táp-phi nói: "Vâng. Rắn với trứng. So, thế nghĩa là cơm chín rồi. Nếu bố thấy cái ấy vạch trên cây là bố biết đến giờ về Hang. Con cũng thế."

Tê-gu-mai nói: "Con mèo nhỏ của bố! Cái đó cũng đúng. Nhưng khoan đã. Bố thấy có chỗ khó. So nghĩa là về ăn cơm, nhưng Sho lại là những cây sào phơi nhà mình hay treo da thú."

Táp-phi nói: "Mấy cây sào phơi đáng ghét! Con ghét phải giúp treo những tấm da thú nặng trịch, nóng hầm hập, lông lá lên đó lắm. Nếu bố vẽ con rắn với quả trứng, con tưởng là về ăn cơm, con từ trong rừng về, lại thấy hoá ra nó có nghĩa là con phải giúp mẹ treo hai tấm da lên sào phơi, thì con biết làm sao?"

"Con sẽ cáu. Mẹ cũng cáu. Mình phải làm một bức tranh mới cho Sho. Mình phải vẽ một con rắn lốm đốm kêu sh sh, rồi coi như con rắn trơn chỉ kêu xì xì thôi."

Táp-phi nói: "Con không chắc phải vẽ đốm thế nào. Mà có khi bố vội quá lại quên vẽ, con tưởng là So mà thật ra là Sho, rồi mẹ vẫn tóm được con như thường. Không! Con nghĩ mình nên vẽ hẳn hình mấy cây sào phơi cao chót vót đáng ghét ấy cho chắc. Con sẽ vẽ ngay sau con rắn kêu xì. Nhìn này!" Rồi cô vẽ hai cây cột đứng có một thanh ngang nối ở giữa, về sau thành chữ H.

Bố cô vừa cười vừa nói: "Có lẽ thế là chắc nhất. Dù sao trông cũng giống sào phơi nhà mình lắm. Giờ bố sẽ kêu một tiếng mới, có tiếng rắn với tiếng sào phơi trong đó. Bố nói Shi. Trong tiếng Tê-gu-mai, đó là cây lao đấy, Táp-phi." Rồi ông cười.

Táp-phi nhớ lại bức thư bằng tranh và đống bùn trên tóc bác Người Lạ, nói: "Bố đừng có chế con. Bố vẽ đi."

Bố cô nói: "Lần này mình không vẽ hải ly hay đồi núi gì nhé? Bố chỉ vẽ một nét thẳng làm cây lao thôi." Rồi ông vẽ một nét thẳng đứng, về sau thành chữ I. "Đến mẹ cũng không thể nhầm cái này thành bố bị giết."

"Bố đừng nói thế. Con thấy khó chịu lắm. Kêu thêm tiếng nữa đi bố. Mình đang làm hay lắm."

Tê-gu-mai ngước lên trời, nói: "E hèm! Mình nói Shu nhé. Shu nghĩa là bầu trời."

Táp-phi vẽ con rắn với cây sào phơi. Rồi cô dừng lại: "Mình phải làm một bức tranh mới cho cái tiếng ở cuối, phải không bố?"

Bố cô nói: "Shu, shu, u u u! Ơ kìa, nó y như tiếng quả trứng tròn mà kéo mỏng ra."

"Thế thì mình vẽ một quả trứng tròn mỏng mỏng, rồi giả vờ đó là con ếch bao nhiêu năm chẳng ăn gì."

Bố cô nói: "Không, không. Vẽ vội thì mình có thể nhầm nó thành quả trứng tròn. Shu, shu, shu! Thế này nhé. Mình sẽ mở một lỗ nhỏ ở đầu quả trứng tròn, để cho thấy tiếng Ô chảy ra mỏng dần thành u u u. Như thế này." Rồi ông vẽ quả trứng tròn hở miệng ở trên, về sau thành chữ U.

Táp-phi vừa dùng cái răng cá mập của mình vừa nói: "Ôi, đẹp quá! Hơn con ếch gầy nhiều. Vẽ tiếp đi bố." Bố cô vẽ tiếp, tay run lên vì phấn khích. Ông vẽ mãi tới khi xong cả một hàng: con rắn, cây sào phơi, quả trứng vỡ, rồi cái đuôi cá chép và cái miệng cá chép.

Ông nói: "Đừng ngẩng lên, Táp-phi. Thử xem con có đọc ra cái này nghĩa là gì trong tiếng Tê-gu-mai không. Nếu con đọc được, là mình đã tìm ra Bí Mật."

Táp-phi nói: "Rắn, sào, trứng vỡ, đuôi cá chép với miệng cá chép. Shu-ya. Nước trời, tức là mưa." Đúng lúc ấy một giọt nước rơi xuống tay cô, vì trời đã kéo mây. "Ơ, bố ơi, trời mưa rồi. Bố định bảo con thế à?"

Bố cô nói: "Dĩ nhiên rồi. Mà bố bảo con mà chẳng cần nói một lời nào, phải không?"

"Con nghĩ chỉ một lát nữa là con biết thôi, nhưng giọt mưa vừa rồi làm con chắc hẳn. Từ giờ con sẽ nhớ mãi. Shu-ya nghĩa là mưa, hay là sắp mưa. Ơ, bố ơi!" Cô đứng dậy nhảy múa quanh bố. "Giả sử bố đi ra ngoài lúc con còn chưa dậy, rồi vẽ Shu-ya lên vách ám khói, là con biết trời sắp mưa, con sẽ đội mũ trùm da hải ly. Mẹ chẳng ngạc nhiên lắm sao?"

Tê-gu-mai đứng dậy nhảy múa. Thời ấy các ông bố chẳng ngại làm những chuyện như thế. Ông nói: "Còn hơn thế nữa! Còn hơn thế nữa! Giả sử bố muốn bảo con rằng trời sẽ không mưa lâu đâu, con phải xuống sông, thì mình vẽ gì? Nói bằng tiếng Tê-gu-mai trước đã."

"Shu-ya-las, ya maru. Nước trời hết rồi, xuống sông đi. Bao nhiêu là tiếng mới! Con chẳng biết làm sao vẽ được chúng."

Tê-gu-mai nói: "Nhưng bố biết, nhưng bố biết! Chú ý một phút thôi, Táp-phi, rồi hôm nay mình nghỉ. Shu-ya thì mình có rồi, phải không? Nhưng cái las này mới khó. La, la, la." Rồi ông vung cái răng cá mập.

Táp-phi nói: "Ở cuối có con rắn kêu xì, trước con rắn có cái miệng cá chép, as, as, as. Mình chỉ còn thiếu la la thôi."

"Bố biết, nhưng mình phải làm ra la la. Mà mình là những người đầu tiên trên khắp thế gian thử làm việc ấy đấy, Táp-phi-mai ạ!"

Táp-phi ngáp, vì cô hơi mệt rồi, nói: "Thế này. Las nghĩa là gãy, là xong, cũng như là hết, phải không bố?"

Tê-gu-mai nói: "Đúng thế. To-las nghĩa là trong bể không còn nước cho mẹ nấu ăn, mà lại đúng lúc bố sắp đi săn nữa chứ."

"Còn Shi-las nghĩa là cây lao của bố gãy rồi. Giá mà hôm nọ con nghĩ ra cái này, thay vì vẽ mấy con hải ly ngớ ngẩn cho bác Người Lạ!"

Tê-gu-mai vung gậy, cau mày: "La! La! La! Ôi, khó quá!"

Táp-phi nói tiếp: "Con vẽ Shi dễ ẹc. Rồi con sẽ vẽ cây lao của bố gãy gập, thế này này!" Rồi cô vẽ một nét thẳng gãy gập xuống ở chân.

Tê-gu-mai nói: "Đúng nó rồi. Đó chính là la. Nó lại chẳng giống dấu nào khác cả." Rồi ông vẽ một nét đứng có một nét ngang ở chân, về sau thành chữ L.

"Giờ đến ya. Ồ, cái này mình làm rồi. Giờ đến maru. Mừm, mừm, mừm. Mừm thì người ta ngậm miệng lại, phải không? Mình sẽ vẽ một cái miệng ngậm, như thế này." Rồi ông vẽ đôi môi mím lại thành hình gợn sóng, về sau thành chữ M.

"Rồi đến miệng cá chép há ra. Thế là Ma, ma, ma! Nhưng còn cái thứ rrrr này thì sao, Táp-phi?"

Táp-phi nói: "Nghe nó xù xì lởm chởm, như cái cưa răng cá mập của bố lúc bố xẻ ván làm thuyền ấy."

Tê-gu-mai hỏi: "Ý con là nhọn hoắt ở mép, như thế này à?" Rồi ông vẽ một hàng răng cưa.

Táp-phi nói: "Đúng thế. Nhưng mình không cần ngần ấy răng. Chỉ hai cái thôi."

Tê-gu-mai nói: "Bố chỉ vẽ một cái thôi. Nếu trò chơi của mình mà thành được như bố nghĩ, thì tranh tiếng càng dễ vẽ càng tốt cho mọi người." Rồi ông vẽ một cái răng cưa nhô ra một bên, về sau thành chữ R.

Tê-gu-mai đứng một chân, nói: "Giờ thì mình có đủ rồi. Bố sẽ vẽ chúng thành một chuỗi như xâu cá."

"Mình có nên đặt một mẩu que hay cái gì đó vào giữa mỗi chữ không bố, để chúng khỏi cọ vào nhau, chen lấn nhau như cá chép ấy?"

Bố cô nói: "Ồ, bố sẽ chừa một khoảng trống cho chuyện ấy." Rồi vô cùng phấn khích, ông vẽ tất cả không ngừng tay lên một miếng vỏ bạch dương mới to tướng.

Táp-phi đọc to từng tiếng một: "Shu-ya-las ya-maru."

Tê-gu-mai nói: "Hôm nay thế là đủ rồi. Vả lại con cũng mệt rồi, Táp-phi. Không sao đâu con. Mai mình làm cho xong hết, rồi người ta sẽ nhớ tới mình mãi mãi, nhiều năm sau khi những cây to nhất con thấy đã bị chặt làm củi hết."

Thế là hai bố con về nhà. Suốt tối hôm ấy, Tê-gu-mai ngồi một bên bếp lửa, Táp-phi ngồi bên kia, vẽ những ya, những yo, những shu, những shi lên vách ám khói, rồi cùng nhau cười khúc khích, tới khi mẹ cô bảo: "Thật tình, Tê-gu-mai, anh còn tệ hơn cả Táp-phi của em."

Táp-phi nói: "Mẹ đừng để ý nhé. Đó chỉ là điều bất ngờ bí mật của hai bố con thôi, mẹ yêu ạ, xong là hai bố con kể hết cho mẹ nghe ngay. Nhưng giờ mẹ đừng hỏi nhé, không thì con lại phải kể mất."

Thế là mẹ cô hết sức cẩn thận không hỏi. Sáng hôm sau, từ sớm tinh mơ, Tê-gu-mai đã xuống sông nghĩ thêm những tranh tiếng mới. Táp-phi dậy, thấy chữ Ya-las, nghĩa là nước sắp hết hay đã cạn, viết bằng phấn trên thành bể nước bằng đá to ngoài cửa Hang.

Táp-phi nói: "Ừm. Mấy cái tranh tiếng này cũng phiền phức ra trò! Thế này thì chẳng khác gì bố tự đến đây bảo mình đi lấy thêm nước cho mẹ nấu ăn." Cô ra suối sau nhà, lấy xô vỏ cây đổ đầy bể, rồi chạy xuống sông kéo tai trái của bố, cái tai mà cô được quyền kéo những khi cô ngoan.

Bố cô nói: "Giờ lại đây, mình vẽ nốt những tranh tiếng còn lại." Và hai bố con có một ngày vui tung trời, giữa ngày có một bữa trưa ngon lành, lại chơi đùa vật nhau hai trận. Đến tiếng T, Táp-phi bảo rằng tên cô, tên bố, tên mẹ đều bắt đầu bằng tiếng ấy, nên phải vẽ một bức tranh cả nhà đứng nắm tay nhau. Vẽ một hai lần thì hay lắm. Nhưng tới khi phải vẽ đến sáu bảy lần, Táp-phi với Tê-gu-mai cứ vẽ mỗi lúc một sơ sài hơn, cho tới cuối cùng tiếng T chỉ còn là một ông Tê-gu-mai gầy dài, dang hai tay ra nắm lấy Táp-phi và Tê-su-mai. Thế là thành chữ T, một nét đứng với một nét ngang trên đầu.

Nhiều bức tranh khác lúc đầu đẹp quá, nhất là những bức vẽ trước bữa trưa. Nhưng vì phải vẽ đi vẽ lại mãi trên vỏ bạch dương, chúng cứ đơn giản dần, dễ dần, cho tới khi cuối cùng đến Tê-gu-mai cũng bảo chẳng còn chê được chỗ nào. Họ quay ngược con rắn kêu xì lại cho tiếng Z, để cho thấy nó kêu ngược lại một cách êm ái nhẹ nhàng. Họ chỉ vẽ một nét ngoằn ngoèo cho tiếng E, vì tiếng ấy xuất hiện nhiều quá. Họ vẽ con Hải Ly thiêng của nhà Tê-gu-mai cho tiếng B. Vì tiếng N là một tiếng khó nghe, nghèn nghẹt trong mũi, họ cứ vẽ mũi, vẽ mãi cho tới khi chán. Họ vẽ cái miệng con cá chó to dưới hồ cho tiếng G tham ăn. Họ lại vẽ cái miệng cá chó, sau lưng có cây lao, cho tiếng K xước xát đau đớn. Họ vẽ một khúc nhỏ của dòng sông Oa-gai uốn lượn cho tiếng W dễ thương lượn lờ. Và cứ thế, cứ thế, cứ thế mãi, cho tới khi họ làm xong, vẽ xong mọi tranh tiếng họ muốn, và thế là có Bảng Chữ Cái, hoàn chỉnh đủ cả.

Rồi sau hàng nghìn, hàng nghìn, hàng nghìn năm, sau chữ tượng hình, chữ bình dân, chữ sông Nin, chữ bí mật, chữ Cu-phích, chữ Run, chữ Đô-ric, chữ I-ô-nic, và đủ mọi thứ chữ mẹo này mẹo nọ, vì các bậc chức sắc với những người Giữ Gìn Truyền Thống chẳng bao giờ để yên được một thứ gì tốt khi họ thấy nó, cái Bảng Chữ Cái xưa cũ, dễ dàng, dễ hiểu tuyệt vời ấy, A, B, C, D, E và các chữ còn lại, lại trở về đúng hình dạng của nó, để tất cả những đứa con yêu dấu học khi đủ lớn.

Nhưng ta vẫn nhớ Tê-gu-mai Bốp-xu-lai, nhớ Táp-phi-mai Mê-ta-lu-mai và Tê-su-mai Tê-uyn-đrô, người mẹ thân yêu của cô, và tất cả những ngày đã qua. Và chuyện là như thế, đúng như thế, cách đây mới ít lâu thôi, bên bờ dòng sông Oa-gai to lớn!

— Hết —