Bí mật

Chiều ngày đầu lễ Phục sinh, ngài cố vấn quốc gia thực thụ Na-va-ghin đi thăm viếng các nơi về, cầm luôn tờ giấy để ở phòng ngoài, chỗ khách đến chúc mừng ký tên, đem vào phòng làm việc. Thay áo xong, uống một cốc nước khoáng, ông ngồi cho thoải mái trên chiếc đi văng, rồi bắt đầu đọc các chữ ký trên tờ giấy. Khi mắt ông lần đến khoảng giữa dãy chữ ký dài dằng dặc, ông giật mình, khịt mũi đầy ngạc nhiên, làm ra vẻ mặt kinh ngạc tột độ, rồi búng ngón tay đánh tách một cái.

— Lại nữa! ông nói, vỗ đét vào đầu gối. Lạ lùng thật! Lại nữa! Lại cái gã Phê-điu-cốp ấy ký tên, có quỷ mới biết gã là ai! Lại nữa!

Giữa vô số chữ ký trên tờ giấy, có chữ ký của một người tên là Phê-điu-cốp. Cái gã Phê-điu-cốp ấy là thứ chim chóc gì thì Na-va-ghin tuyệt nhiên không biết. Ông điểm lại trong trí nhớ hết thảy những người quen, họ hàng và thuộc cấp, nhớ lại cả quá khứ xa xăm của mình, nhưng không sao nhớ ra được ai dù chỉ hơi giống Phê-điu-cốp. Mà lạ lùng nhất là trong mười ba năm qua, cái gã Phê-điu-cốp ấy năm nào cũng đều đặn ký tên vào dịp lễ Giáng sinh và lễ Phục sinh. Gã là ai, từ đâu đến, mặt mũi thế nào, thì cả Na-va-ghin, cả vợ ông, cả bác gác cổng đều không biết.

— Lạ lùng thật! Na-va-ghin kinh ngạc, đi đi lại lại trong phòng. Kỳ quặc, không thể hiểu nổi! Cứ như bùa phép gì ấy! Gọi gác cổng vào đây! ông quát lên. Kỳ quặc quỷ quái! Không, thế nào ta cũng phải biết gã là ai! Này, Gri-gô-ri, ông quay sang bác gác cổng vừa bước vào, lại cái gã Phê-điu-cốp ấy ký tên nữa đấy! Anh có thấy hắn không?

— Bẩm không ạ…

— Ô hay, nhưng hắn ký tên rồi đây này! Tức là hắn có ở phòng ngoài? Có không?

— Bẩm không, không có ạ.

— Hắn không đến thì làm sao mà ký tên được?

— Bẩm, con không biết ạ.

— Thế thì ai biết? Anh ngồi ngoài ấy chỉ ngáp ruồi! Nhớ lại xem, có khi có người lạ nào vào chăng! Nghĩ đi!

— Bẩm không, thưa quan lớn, chẳng có người lạ nào cả. Các viên chức của ta có đến, có bà nam tước đến thăm bà lớn, các cha có rước thánh giá đến, còn ngoài ra thì chẳng có ai…

— Thế hắn là người vô hình mà ký tên à?

— Bẩm con không biết, nhưng chẳng có Phê-điu-cốp nào cả. Con xin thề trước ảnh thánh…

— Lạ thật! Không hiểu nổi! Kỳ… lạ… quá! Na-va-ghin trầm ngâm. Đến buồn cười. Một người ký tên suốt mười ba năm trời, mà mình không tài nào biết hắn là ai. Hay là trò đùa của ai đó? Hay là có ông viên chức nào đó, để cho vui, ký tên mình xong lại ký thêm cả cái tên Phê-điu-cốp này?

Và Na-va-ghin bắt đầu xem xét chữ ký của Phê-điu-cốp.

Đó là một chữ ký kiểu cổ, phóng khoáng, ngông nghênh, đầy những nét uốn lượn và móc ngoặc, nét chữ chẳng giống chút nào những chữ ký khác. Nó nằm ngay dưới chữ ký của viên thư ký tỉnh hạng bét Stúc-kin, một con người nhỏ bé, sợ sệt, nhút nhát, kẻ mà nếu dám đùa táo tợn đến thế thì chắc đã chết khiếp vì sợ.

— Lại cái gã Phê-điu-cốp bí ẩn ấy ký tên! Na-va-ghin nói khi bước vào phòng vợ. Lại thêm một lần nữa tôi không tìm ra hắn là ai!

Bà Na-va-ghin là người tin thuyết thông linh, vì thế mọi hiện tượng trong tự nhiên, hiểu được hay không hiểu được, bà đều giải thích rất đơn giản.

— Chẳng có gì lạ cả, bà nói. Ông thì không tin, chứ tôi đã nói và vẫn nói: trong tự nhiên có rất nhiều điều siêu nhiên mà trí óc yếu ớt của chúng ta không bao giờ hiểu thấu! Tôi tin chắc cái ông Phê-điu-cốp ấy là một hồn ma có cảm tình với ông… Ở vào địa vị ông, tôi sẽ gọi hồn ông ta lên và hỏi xem ông ta cần gì.

— Vớ vẩn, vớ vẩn!

Na-va-ghin là người không mê tín, nhưng hiện tượng làm ông bận lòng lại bí ẩn đến thế, nên bất giác trong đầu ông lũ lượt kéo đến đủ thứ chuyện ma quỷ. Suốt buổi tối ông cứ nghĩ rằng cái gã Phê-điu-cốp giấu mặt kia là hồn ma của một viên chức nào đó chết đã lâu, từng bị tổ tiên nhà Na-va-ghin đuổi việc, nay về báo thù con cháu. Hay có khi là họ hàng của một anh thư lại nào đó bị chính Na-va-ghin cho thôi việc, hoặc của một cô gái nào đó bị ông quyến rũ…

Suốt đêm Na-va-ghin mơ thấy một ông viên chức già, gầy đét, mặc bộ lễ phục sờn cũ, mặt vàng như vỏ chanh, tóc lởm chởm như lông bàn chải, mắt đục như thiếc. Ông viên chức nói gì đó bằng một giọng như từ dưới mồ vọng lên, và giơ ngón tay xương xẩu ra doạ.

Na-va-ghin suýt nữa thì bị viêm não. Hai tuần liền ông lầm lì, cau có, cứ đi đi lại lại mà nghĩ. Cuối cùng ông dẹp được lòng tự ái của người hoài nghi, bước vào phòng vợ, và nói giọng trầm trầm:

— Di-na, gọi hồn Phê-điu-cốp đi!

Bà vợ thông linh mừng rỡ, sai mang đến một tấm bìa và một cái đĩa con, bảo chồng ngồi xuống bên cạnh, rồi bắt đầu làm phép. Phê-điu-cốp không bắt người ta đợi lâu…

— Ngươi cần gì? Na-va-ghin hỏi.

— Hãy sám hối… cái đĩa trả lời.

— Khi còn ở trần gian, ngươi là ai?

— Kẻ lầm lạc…

— Ông thấy chưa! bà vợ thì thầm. Thế mà ông không tin!

Na-va-ghin chuyện trò với Phê-điu-cốp rất lâu, rồi gọi hồn Na-pô-lê-ông, Han-ni-ban, ông nhà báo Át-xcô-chen-xki, gọi cả bà cô Clau-đi-a Da-kha-rốp-na của mình, và tất cả đều trả lời ông những câu ngắn gọn nhưng xác đáng, đầy ý nghĩa sâu xa. Ông loay hoay với cái đĩa chừng bốn tiếng đồng hồ, rồi đi ngủ, lòng yên ổn, sung sướng vì đã được làm quen với một thế giới bí ẩn, mới mẻ đối với ông. Từ đó trở đi, ngày nào ông cũng thực hành thuyết thông linh, và ở công sở, ông giảng giải cho các viên chức rằng trong tự nhiên nói chung có rất nhiều điều siêu nhiên, kỳ diệu, mà các nhà khoa học của chúng ta lẽ ra phải chú ý từ lâu. Thuật thôi miên, thuật đồng cốt, thuật đọc ý nghĩ, thuyết thông linh, chiều không gian thứ tư và đủ thứ mù mịt khác hoàn toàn chiếm lấy ông, đến nỗi suốt ngày ông đọc sách thông linh, hoặc loay hoay với cái đĩa, với bàn xoay, với việc giải thích các hiện tượng siêu nhiên, khiến bà vợ vô cùng hài lòng. Theo gương ông, hết thảy thuộc cấp của ông cũng đâm ra mê thông linh, mà mê say đến nỗi ông chánh văn phòng già hoá điên, và có lần sai người đưa thư đi đánh một bức điện thế này: «Gửi Địa ngục, Sở Tài chính. Cảm thấy mình đang hoá thành quỷ dữ. Phải làm gì? Đã trả tiền điện trả lời. Va-xi-li Cri-nô-lin-xki».

Sau khi đọc đến mấy trăm cuốn sách nhỏ về thông linh, Na-va-ghin thấy trong lòng rạo rực muốn tự mình viết một cái gì đó. Năm tháng trời ông ngồi viết, và cuối cùng soạn xong một bản luận văn đồ sộ, đề là: «Và ý kiến của tôi». Viết xong bài ấy, ông quyết định gửi nó cho một tạp chí thông linh.

Cái ngày định gửi bài đi, ông nhớ mãi. Na-va-ghin nhớ rằng vào cái ngày không thể nào quên ấy, trong phòng làm việc của ông có viên thư ký đang chép sạch bài viết, và ông thầy giúp lễ của giáo xứ sở tại được gọi đến có việc. Mặt Na-va-ghin rạng rỡ. Ông âu yếm ngắm nghía đứa con tinh thần của mình, lấy ngón tay nắn xem nó dày đến đâu, mỉm cười sung sướng rồi bảo viên thư ký:

— Tôi nghĩ là nên gửi bảo đảm, anh Phi-líp Xéc-ghê-ích ạ. Như thế chắc chắn hơn… Rồi ngước mắt nhìn ông thầy giúp lễ, ông nói: Còn ông, ông bạn thân mến, tôi cho mời ông đến là có việc. Tôi sắp cho thằng con út vào trường trung học, nên cần một tờ giấy khai sinh, có điều phải làm cho nhanh nhanh một chút.

— Rất tốt ạ, bẩm quan lớn! ông thầy giúp lễ nói, cúi chào. Rất tốt ạ! Con hiểu rồi ạ…

— Liệu đến mai có làm xong được không?

— Được ạ, bẩm quan lớn, xin ngài cứ yên tâm ạ! Ngay mai là xong! Mai ngài cứ sai ai đó đến nhà thờ trước giờ lễ chiều. Con sẽ có mặt ở đó. Ngài bảo người ta cứ hỏi Phê-điu-cốp, lúc nào con cũng ở đấy…

— Sao?! vị quan lớn kêu lên, mặt tái đi.

— Phê-điu-cốp ạ.

— Ông… ông là Phê-điu-cốp? Na-va-ghin hỏi, mắt trợn tròn nhìn ông ta.

— Bẩm vâng, Phê-điu-cốp ạ.

— Ông… ông vẫn ký tên ở phòng ngoài nhà tôi đấy à?

— Bẩm vâng, ông thầy giúp lễ thú nhận và bối rối. Bẩm quan lớn, mỗi lần chúng con rước thánh giá đi, đến nhà các bậc quyền quý là con lại ký tên… Con thích cái việc ấy lắm ạ… Hễ cứ trông thấy, xin ngài thứ lỗi, tờ giấy ở phòng ngoài là con lại ngứa ngáy muốn ghi tên mình vào…

Trong một cơn đờ đẫn câm lặng, không hiểu gì, không nghe gì, Na-va-ghin đi đi lại lại trong phòng. Ông sờ tay vào tấm rèm cửa, giơ tay phải lên vung vẩy ba lần như một chàng vũ công ba lê đóng vai người tình trẻ vừa trông thấy nàng, huýt sáo, cười một nụ cười ngớ ngẩn, rồi chỉ ngón tay vào khoảng không.

— Vậy bây giờ tôi gửi bài đi nhé, thưa quan lớn, viên thư ký nói.

Câu nói ấy kéo Na-va-ghin ra khỏi cơn mê. Ông đờ đẫn nhìn viên thư ký và ông thầy giúp lễ, sực nhớ ra, rồi bực tức giậm chân, hét lên bằng một giọng nam cao lanh lảnh, rè rè:

— Để cho tôi yên! Để… cho tôi yên, tôi bảo các người! Các người cần gì ở tôi, tôi không hiểu?

Viên thư ký và ông thầy giúp lễ đã ra khỏi phòng, đã ra đến ngoài phố rồi, mà ông vẫn còn giậm chân và hét:

— Để cho tôi yên! Các người cần gì ở tôi, tôi không hiểu? Để… cho tôi yên!

— Hết —