Mũi tên bên bờ sông

Chương 1: Mũi tên bên bờ sông

Ngày xưa, ở không xa thành Ba-la-nại, bên bờ gần của một con sông có một làng thợ săn, bờ bên kia có một làng thợ săn khác. Mỗi làng có năm trăm gia đình. Hai người đứng đầu hai làng là đôi bạn thân thiết. Từ thuở nhỏ, họ đã giao ước với nhau rằng nếu người này sinh con gái, người kia sinh con trai, thì sẽ gả hai đứa cho nhau.

Thời gian trôi qua, người đứng đầu làng bên này sinh được một con trai, người đứng đầu làng bên kia sinh được một con gái. Đứa con trai được đặt tên là Đu-cu-la, vì lúc mới sinh ra, cậu được bế lên trong một tấm vải mịn gọi là vải đu-cu-la. Đứa con gái được đặt tên là Pa-ri-ca, vì cô sinh ra ở bờ bên kia sông. Cả hai đều xinh đẹp, nước da vàng như vàng ròng. Tuy sinh ra trong làng thợ săn, nhưng chưa bao giờ hai người làm hại một sinh vật nào.

Năm Đu-cu-la mười sáu tuổi, cha mẹ bảo:

— Con ơi, cha mẹ sẽ cưới vợ cho con.

Nhưng chàng vốn là người trong sạch vừa từ cõi trời Phạm Thiên xuống, bèn bịt hai tai lại mà nói:

— Con không muốn sống đời có nhà có cửa. Cha mẹ đừng nhắc tới chuyện ấy.

Cha mẹ nói tới ba lần, chàng vẫn không chút bằng lòng. Còn Pa-ri-ca, khi cha mẹ bảo:

— Con trai của bạn cha đẹp trai, nước da vàng như vàng ròng, cha mẹ sẽ gả con cho người ấy.

Nàng cũng trả lời như thế và bịt tai lại, vì nàng cũng từ cõi trời Phạm Thiên xuống.

Đu-cu-la lén gửi lời nhắn cho nàng:

— Nếu nàng muốn sống đời vợ chồng, hãy về với nhà khác, vì ta không có ý muốn ấy.

Nàng cũng gửi lời nhắn tương tự cho chàng. Nhưng dù hai người không muốn, cha mẹ vẫn làm lễ cưới cho. Thế nhưng cả hai sống riêng biệt như những vị trời Phạm Thiên, không hề sa vào biển ái dục.

Đu-cu-la không bao giờ giết cá hay giết nai, ngay cả cá người ta mang tới cho, chàng cũng không đem bán. Cuối cùng cha mẹ bảo chàng:

— Con sinh ra trong nhà thợ săn, vậy mà con không thích sống đời có nhà có cửa, cũng không chịu giết một sinh vật nào. Rồi con định làm gì?

— Nếu cha mẹ cho phép, con xin đi tu ngay hôm nay.

Cha mẹ lập tức cho cả hai người ra đi. Từ biệt cha mẹ xong, hai người men theo bờ sông Hằng, vào miền núi Tuyết. Tới chỗ dòng sông Mi-ga-sam-ma-ta từ trên núi chảy xuống đổ vào sông Hằng, họ rời sông Hằng, đi ngược dòng Mi-ga-sam-ma-ta lên.

Đúng lúc ấy, cung điện của Thiên chủ Đế Thích nóng rực lên. Biết được nguyên do, Đế Thích truyền cho vị thần thợ Vi-sa-ca-ma:

— Này Vi-sa-ca-ma, có hai bậc đại nhân đã rời bỏ thế gian, vào miền núi Tuyết. Chúng ta phải tìm chỗ ở cho họ. Hãy đi dựng cho họ một túp lều lá, sắm đủ mọi thứ cần thiết cho đời sống tu hành, cách sông Mi-ga-sam-ma-ta một quãng ngắn, rồi trở về đây.

Vị thần đi làm đủ mọi việc, xua hết những loài thú hay kêu ồn ào, mở một lối mòn gần đó, rồi trở về chỗ mình.

Hai người thấy lối mòn, men theo tới chỗ am tu. Bước vào am, thấy đủ mọi thứ cần thiết cho đời tu hành, Đu-cu-la kêu lên:

— Đây là món quà Đế Thích ban cho chúng ta.

Chàng cởi áo ngoài, mặc áo bằng vỏ cây màu đỏ, khoác tấm da linh dương đen lên vai, búi tóc lên đỉnh đầu, mặc đúng y phục của người tu ẩn dật. Chàng cũng cho Pa-ri-ca xuất gia, rồi cùng nàng sống ở đó, tâm luôn tràn đầy lòng từ ái. Nhờ sức mạnh của lòng từ ái ấy, mọi loài chim muông đều hiền hoà với nhau, không con nào làm hại con nào.

Pa-ri-ca đi lấy nước, kiếm thức ăn, quét dọn am tu và làm mọi việc cần làm. Cả hai cùng đi hái đủ thứ trái cây về ăn, rồi ai về lều lá nấy, sống trọn đời tu hành. Đế Thích lo liệu mọi nhu cầu cho họ.

Một hôm, Đế Thích thấy trước một tai hoạ đang chờ họ: "Họ sẽ bị mù." Ông bèn tới gặp Đu-cu-la, chào hỏi rồi ngồi xuống một bên, nói:

— Thưa ngài, tôi thấy trước một tai hoạ đang chờ ngài. Ngài phải có một đứa con để chăm sóc mình. Hãy sống theo lẽ thường của thế gian.

— Hỡi Đế Thích, sao ông lại nói chuyện ấy? Ngay hồi còn ở nhà, chúng tôi đã tránh xa mọi chuyện ái ân. Nay vào rừng sống đời tu hành, lẽ nào chúng tôi lại làm điều ấy?

— Nếu ngài không chịu làm như tôi nói, thì tới đúng lúc, ngài hãy lấy tay chạm vào rốn của Pa-ri-ca.

Chàng hứa sẽ làm như thế. Đế Thích chào chàng rồi trở về cõi của mình. Bậc Đại Sĩ kể chuyện ấy cho Pa-ri-ca nghe, và tới đúng lúc, chàng lấy tay chạm vào rốn nàng. Bấy giờ đức Bồ Tát từ cõi trời giáng xuống, đầu thai vào bụng nàng.

Mười tháng sau, nàng sinh một con trai da vàng óng, vì thế hai người đặt tên con là Su-van-na Sa-ma, nghĩa là Sa-ma Vàng. Pa-ri-ca vốn từng được các nàng khẩn-na-la ở một ngọn núi khác nuôi nấng. Cha mẹ tắm cho con xong, đặt con nằm trong lều lá, rồi đi hái trái cây. Trong lúc họ đi vắng, các khẩn-na-la tới bế đứa bé đi tắm trong hang của mình, đưa lên đỉnh núi, kết đủ thứ hoa lên mình bé, lấy các thứ màu vàng, màu đỏ vẽ lên trán bé, rồi mang về đặt lại trên giường trong lều. Khi Pa-ri-ca về, nàng cho con bú.

Hai người nâng niu chăm sóc con lớn lên năm này qua năm khác. Khi Sa-ma được chừng mười sáu tuổi, họ thường để con ở lại trong lều, còn mình thì đi kiếm củ rừng, trái rừng.

Đức Bồ Tát nghĩ: "Rồi có ngày sẽ xảy ra tai hoạ." Chàng thường dõi theo con đường cha mẹ đi.

Một hôm, cha mẹ chàng đang trên đường về vào lúc chiều tối, sau khi đã hái được củ quả, thì cách am tu không xa, một đám mây lớn kéo tới. Hai người đứng trú dưới gốc một cái cây, đứng trên một ụ mối. Trong ụ mối ấy có một con rắn. Nước mưa nhỏ xuống từ người họ, mang theo mùi mồ hôi xộc vào mũi con rắn. Con rắn nổi giận, phun hơi độc vào hai người đang đứng đó, làm cả hai đều mù, không ai còn nhìn thấy ai.

Đu-cu-la gọi Pa-ri-ca:

— Mắt ta mù rồi, ta không nhìn thấy nàng nữa.

Nàng cũng than y như vậy.

— Chúng ta hết đường sống rồi.

Họ nói vậy rồi lần mò đi, vừa đi vừa khóc than, không tìm ra lối về. Họ tự hỏi:

— Kiếp trước chúng ta đã phạm tội gì?

Thật ra, kiếp trước hai người sinh vào một nhà thầy thuốc. Người thầy thuốc chữa mắt cho một người giàu có, nhưng người ấy không trả tiền công. Ông tức giận, hỏi vợ:

— Bây giờ làm sao đây?

Bà vợ cũng tức giận, bảo:

— Mình không cần tiền của hắn. Cứ chế một thứ gì đó, bảo là thuốc, rồi làm cho một mắt của hắn bị mù đi.

Ông nghe theo lời vợ mà làm. Vì tội ấy, nay cả hai mắt của cả hai người đều bị mù.

Bấy giờ bậc Đại Sĩ nghĩ: "Mọi hôm, giờ này cha mẹ đã về rồi. Không biết đã có chuyện gì xảy ra với cha mẹ. Mình phải đi đón mới được." Chàng đi đón, vừa đi vừa cất tiếng gọi. Nghe ra tiếng con, hai người cất tiếng đáp lại, rồi vì thương con, họ bảo:

— Sa-ma ơi, ở đây có nguy hiểm, con đừng lại gần.

Chàng bèn chìa ra một cây sào dài, bảo cha mẹ nắm lấy đầu sào. Hai người nắm lấy, lần theo tới chỗ chàng. Chàng hỏi:

— Sao cha mẹ lại mất thị lực?

— Lúc trời mưa, cha mẹ đứng trú dưới gốc cây, đứng trên một ụ mối, thế là bị mù.

Nghe vậy, chàng biết ngay chuyện gì đã xảy ra: "Hẳn ở đó có một con rắn, nó nổi giận phun hơi độc ra." Nhìn cha mẹ, chàng vừa khóc vừa cười. Cha mẹ hỏi sao chàng vừa khóc vừa cười. Chàng đáp:

— Con khóc vì cha mẹ còn chưa già mà đã mất thị lực. Nhưng con cười vì nghĩ rằng từ nay con sẽ được chăm sóc cha mẹ. Cha mẹ đừng buồn, con sẽ chăm sóc cha mẹ.

Chàng dẫn cha mẹ về am, rồi căng dây khắp mọi phía để cha mẹ phân biệt được chỗ ở ban ngày, chỗ nghỉ ban đêm, lối đi và từng gian phòng. Từ hôm ấy, chàng để cha mẹ ở yên trong am, còn mình thì đi kiếm củ rừng, trái rừng.

Sáng sáng, chàng quét dọn chỗ ở của cha mẹ, ra sông Mi-ga-sam-ma-ta lấy nước, sửa soạn thức ăn, nước rửa mặt, cành cây chải răng, dâng cha mẹ đủ thứ trái cây ngọt lịm. Đợi cha mẹ súc miệng xong, chàng mới ăn phần của mình. Ăn xong, chàng lạy chào cha mẹ, rồi cùng đàn nai vây quanh đi vào rừng hái quả. Hái quả cùng một đàn khẩn-na-la trên núi xong, chiều tối chàng mới về. Chàng lấy nước vào bình đun nóng, để cha mẹ tắm và rửa chân tuỳ ý. Rồi chàng mang tới một mảnh nồi đầy than hồng, hơ ấm chân tay cho cha mẹ. Khi cha mẹ đã ngồi yên, chàng dâng đủ thứ trái cây, cuối cùng mới ăn phần của mình, còn thừa thì cất đi. Cứ như thế, chàng phụng dưỡng cha mẹ.

Thuở ấy, ở Ba-la-nại có vị vua tên là Pi-li-giắc-kha trị vì. Vì quá thèm thịt nai, vua giao vương quốc cho mẹ, mang theo năm thứ khí giới, lên miền núi Tuyết. Ở đó vua cứ thế giết nai mà ăn thịt, cho tới khi tới sông Mi-ga-sam-ma-ta, rồi cuối cùng tới đúng chỗ Sa-ma thường ra lấy nước. Thấy dấu chân nai, vua dựng một chòi nấp bằng những cành lá xanh như ngọc, cầm cung, lắp một mũi tên tẩm độc vào dây, nằm phục sẵn.

Chiều hôm ấy, bậc Đại Sĩ hái quả về cất trong am, lạy chào cha mẹ, nói:

— Con đi tắm rồi lấy nước về.

Chàng cầm bình, có đàn nai vây quanh, chọn ra hai con trong đàn, đặt bình nước lên lưng chúng, dắt chúng đi về phía bến tắm.

Từ trong chòi nấp, nhà vua thấy chàng đi tới, tự nhủ: "Suốt thời gian lang thang ở đây, ta chưa từng gặp một bóng người. Đây là thần hay là rồng? Nếu ta tới gần hỏi, nếu là thần thì hắn sẽ bay lên trời, nếu là rồng thì hắn sẽ chui xuống đất. Nhưng ta đâu ở mãi trên núi Tuyết này. Rồi một ngày kia ta sẽ về Ba-la-nại, các quan sẽ hỏi ta có thấy điều gì lạ trong những ngày lang thang trên núi Tuyết không. Nếu ta bảo ta đã thấy một sinh vật như thế này, rồi họ hỏi tên nó là gì, mà ta phải trả lời là không biết, họ sẽ chê trách ta. Vậy ta sẽ bắn cho hắn bị thương, không chạy được, rồi mới hỏi."

Trong lúc ấy, đàn nai xuống nước uống trước rồi lên khỏi bến. Rồi đức Bồ Tát thong thả bước xuống nước, như một vị trưởng lão thông thạo mọi giới luật, lòng hướng về sự an tịnh tuyệt đối. Chàng mặc áo vỏ cây, khoác tấm da nai lên một bên vai, nâng bình nước lên, múc đầy rồi đặt lên vai trái.

Đúng lúc ấy, thấy đã tới lúc bắn, nhà vua buông mũi tên tẩm độc. Mũi tên cắm vào sườn phải của bậc Đại Sĩ, xuyên ra sườn trái. Thấy chàng bị thương, đàn nai hoảng sợ bỏ chạy. Nhưng Su-van-na Sa-ma, dù bị thương, vẫn cố giữ thăng bằng bình nước. Chàng định thần lại, chậm rãi bước lên khỏi mặt nước. Chàng bới cát, vun sang một bên, quay đầu về phía lều của cha mẹ, rồi nằm xuống như một pho tượng vàng trên bãi cát trắng như đĩa bạc.

Định thần lại, chàng suy xét mọi lẽ: "Ở vùng núi Tuyết này ta chẳng có kẻ thù nào, ta cũng chẳng thù oán ai."

Vừa nói tới đó, máu trào ra từ miệng chàng. Không nhìn thấy nhà vua, chàng cất tiếng hỏi:

— Ai đã từ chỗ nấp bắn tôi bị thương, trong lúc tôi đang múc đầy bình nước? Là bà-la-môn, là dòng vua chúa, hay là người buôn bán? Kẻ lạ mặt đã bắn tôi là ai?

Rồi chàng nói tiếp, để cho thấy thịt mình chẳng dùng làm thức ăn được:

— Ông không thể lấy thịt tôi làm thức ăn, cũng không thể lấy da tôi mà dùng. Sao ông lại nghĩ tôi đáng để ông nhắm bắn? Ông tưởng sẽ được lợi gì? Ông là ai? Con nhà ai? Tôi phải gọi ông bằng tên gì? Sao ông lại nằm phục ở đằng kia? Xin hãy trả lời tôi cho thật lòng.

Nghe vậy, nhà vua nghĩ: "Dù đã ngã xuống vì mũi tên tẩm độc của ta, người này chẳng hề mắng nhiếc hay trách móc ta. Hắn nói với ta thật dịu dàng như vỗ về lòng ta. Ta sẽ tới gần hắn." Vua bèn bước tới đứng gần, nói:

— Ta là chúa tể xứ Ca-thi, tên là vua Pi-li-giắc-kha. Vì thèm thịt nai mà ta bỏ ngai vàng, tới đây lang thang săn nai trong rừng. Ta thạo nghề bắn cung, lòng ta vững vàng không đổi. Dù là loài rồng, một khi đã lọt vào tầm tên của ta thì cũng không thoát được.

Tự khen mình như thế xong, vua hỏi tên tuổi và dòng dõi của chàng:

— Nhưng ngươi là ai? Con nhà ai? Ngươi tên gì? Hãy nói cho ta biết tên ngươi, tên cha ngươi và dòng họ của ngươi.

Bậc Đại Sĩ nghĩ: "Nếu ta bảo ta là thần, là khẩn-na-la, hay thuộc dòng vua chúa, ông ấy cũng sẽ tin. Nhưng người ta chỉ nên nói sự thật." Thế là chàng đáp:

— Khi còn sống, người ta gọi tôi là Sa-ma. Tôi là con của một người thợ săn. Nhưng như ông thấy đấy, giờ tôi đang nằm đây trên mặt đất trong cảnh khốn cùng. Trúng mũi tên tẩm độc của ông, tôi nằm đây bất lực như một con nai, nạn nhân của tài bắn cung chết người của ông, mình đẫm máu. Mũi tên của ông đã xuyên qua người tôi, mỗi hơi thở tôi lại trào ra máu. Vậy mà, dù đã kiệt sức yếu ớt, tôi vẫn hỏi ông: vì sao ông lại nấp mà tìm cách giết tôi? Ông không thể lấy thịt tôi làm thức ăn, cũng không thể lấy da tôi mà dùng. Sao ông lại nghĩ tôi đáng để ông nhắm bắn? Ông tưởng sẽ được lợi gì?

Nghe vậy, nhà vua không nói thật, mà bịa ra một chuyện:

— Có một con nai đã lọt vào tầm tên của ta, ta tưởng nó sẽ là con mồi của ta. Nhưng thấy ngươi, nó sợ hãi bỏ chạy. Ta không hề có ý giận dữ gì với ngươi.

Bậc Đại Sĩ đáp:

— Đức vua nói gì vậy? Khắp miền núi Tuyết này, không có con nai nào thấy tôi mà bỏ chạy cả. Từ khi tôi bắt đầu biết suy nghĩ, chừng nào tôi còn nhớ được, chưa có con nai hiền lành hay con thú dữ nào sợ hãi bỏ chạy khi gặp tôi. Từ khi tôi khoác lên mình tấm áo vỏ cây, bỏ lại sau lưng những ngày thơ dại, chưa có con nai hiền lành hay con thú dữ nào bỏ chạy khi thấy tôi đi ngang. Không, ngay cả những con quỷ dữ dằn cũng là bạn của tôi, cùng tôi lang thang dưới bóng rừng này. Vậy thì sao con nai ấy lại sợ hãi bỏ chạy khi trông thấy tôi, như ông nói?

Nghe vậy, nhà vua nghĩ: "Ta đã bắn trọng thương một người vô tội, lại còn nói dối. Giờ ta phải nhận sự thật thôi." Vua nói:

— Sa-ma, chẳng có con nai nào thấy ngươi cả. Sao ta phải nói dối làm gì? Ta đã bị cơn giận và lòng tham lấn át, nên đã bắn mũi tên ấy. Chính là ta.

Rồi vua lại nghĩ: "Su-van-na Sa-ma không thể sống một mình trong khu rừng này. Hẳn người thân của hắn cũng sống ở đây. Ta phải hỏi về họ." Vua hỏi:

— Này bạn, sáng nay bạn từ đâu tới? Ai bảo bạn mang bình nước ra bờ sông múc đầy rồi gánh về xa như thế?

Nghe hỏi, chàng đau nhói trong lòng, máu lại trào ra khỏi miệng, chàng đáp:

— Cha mẹ tôi sống trong khu rừng đằng kia, cả hai đều mù loà, chỉ trông cậy vào tôi chăm sóc. Vì cha mẹ mà tôi ra bờ sông múc đầy bình nước.

Rồi chàng than thở cho cảnh ngộ của cha mẹ:

— Sự sống của cha mẹ tôi chỉ như một đốm lửa leo lét, thức ăn còn lại cùng lắm đủ dùng trong một tuần. Không có bình nước tôi mang về, cha mẹ tôi mù loà, yếu ớt, không ai nương tựa, sẽ chết mất. Tôi chẳng sợ nỗi đau của cái chết, đó là số phận chung của muôn loài. Không bao giờ còn được thấy mặt cha, đó mới là điều khiến tim tôi kinh hoàng. Rồi đây suốt bao ngày dài buồn bã mỏi mòn, mẹ tôi ở đó sẽ ôm nỗi đau. Lúc nửa đêm, lúc sáng sớm, nước mắt mẹ sẽ chảy như suối. Rồi đây suốt bao ngày dài buồn bã mỏi mòn, cha tôi ở đó sẽ ôm nỗi đau. Lúc nửa đêm, lúc sáng sớm, nước mắt cha sẽ chảy như suối. Cha mẹ tôi sẽ lần mò đi khắp khu rừng, than thở vì đứa con sao mãi chưa về, vẫn mong nghe tiếng bước chân tôi, mong cảm thấy bàn tay tôi vỗ về, nhưng chẳng bao giờ còn được nữa. Ý nghĩ ấy như một mũi tên thứ hai, đâm sâu hơn mũi tên trước: rằng tôi, than ôi, đang nằm chết ở đây, không bao giờ còn được thấy mặt cha mẹ nữa.

Nghe chàng than khóc, nhà vua nghĩ: "Người này phụng dưỡng cha mẹ với lòng hiếu thảo và tận tuỵ vô cùng. Ngay lúc này, giữa bao đau đớn, hắn vẫn chỉ nghĩ tới cha mẹ. Ta đã làm điều ác với một bậc thánh như thế. Làm sao ta an ủi được hắn đây? Khi ta phải sa xuống địa ngục, vương quốc này còn giúp gì được cho ta? Ta sẽ chăm sóc cha mẹ hắn như hắn đã chăm sóc họ. Như thế, đối với cha mẹ hắn, cái chết của hắn sẽ được bù đắp phần nào."

Rồi vua nói lên quyết tâm của mình:

— Hỡi Sa-ma có khuôn mặt hiền lành phúc hậu, đừng để nỗi tuyệt vọng đè nặng lòng ngươi. Chính ta sẽ phụng dưỡng cha mẹ ngươi trong cảnh cô quạnh khốn cùng. Ta thạo nghề bắn cung, lời hứa của ta là lời bảo đảm chắc chắn. Ta sẽ thay ngươi chăm sóc cha mẹ ngươi trong rừng. Ta sẽ đi tìm thịt thú mà loài nai bỏ lại, đi tìm củ rừng trái rừng cho cha mẹ ngươi đủ dùng. Chính tay ta sẽ hầu hạ cả hai người, làm đầy tớ trong nhà thật sự. Cha mẹ ngươi ở khu rừng nào? Hãy nói cho ta biết, hỡi Sa-ma, ta xin thề sẽ che chở và phụng dưỡng họ như chính ngươi đã làm từ trước tới nay.

Bậc Đại Sĩ đáp:

— Tốt lắm, tâu đức vua, vậy xin đức vua hãy phụng dưỡng cha mẹ tôi.

Rồi chàng chỉ đường cho vua:

— Phía tôi gối đầu có một lối mòn, dài chừng hai trăm lần cây cung, xuyên qua những hàng cây. Lối ấy sẽ dẫn đức vua tới lều của cha mẹ tôi. Xin đức vua hãy tới đó mà chăm sóc cha mẹ tôi, nếu đức vua bằng lòng.

Chỉ đường xong, cố chịu nỗi đau lớn lao vì lòng thương cha mẹ, chàng kính cẩn chắp tay, nói lời nhờ cậy cuối cùng là xin vua hãy chăm sóc cha mẹ mình:

— Kính chào đức vua xứ Ca-thi, khi đức vua lên đường. Cha mẹ tôi mù loà, không ai nương tựa, xin đức vua hãy che chở, phụng dưỡng cả hai người. Kính chào đức vua xứ Ca-thi, tôi kính cẩn chắp tay. Xin đức vua thay tôi chuyển tới cha mẹ những lời tôi vừa gửi gắm.

Nhà vua nhận lời gửi gắm. Bậc Đại Sĩ nói lời nhắn cuối cùng xong thì ngất đi. Thuốc độc ngấm vào người, chàng nằm bất tỉnh như đã chết.

Từ nãy tới giờ, chàng vẫn cố gắng nói như người hụt hơi. Nhưng tới đây thì lời nói của chàng đứt hẳn. Miệng và mắt chàng khép lại, tay chân cứng đờ, khắp người đẫm máu. Nhà vua kêu lên:

— Mới đây hắn còn nói chuyện với ta, sao bỗng dưng hơi thở ra vào đều tắt cả? Hơi thở đã ngừng, thân mình đã cứng, hẳn là Sa-ma đã chết rồi.

Không kìm được nỗi đau, vua lấy tay đập vào đầu, khóc than thảm thiết:

— Cho tới khi chuyện này xảy ra, ta chẳng biết rằng mình cũng sẽ có ngày già đi, chết đi. Giờ thì ta biết, than ôi, biết quá rõ rồi. Giờ ta mới thấy mọi người đều phải chết, vì ngay cả Sa-ma cũng phải chết, người đã nói những lời khuyên tốt lành cho tới phút cuối cùng, ngay cả trong cơn hấp hối. Địa ngục chắc chắn là nơi ta phải tới. Bậc thánh bị giết kia nằm im không nói. Ở mỗi làng mỗi xóm, ai gặp ta cũng sẽ đồng thanh kể tội ta. Nhưng giữa rừng hoang vắng không bóng người này, ai biết được tên ta? Giữa chốn cô quạnh hoang vu này, ai nhắc cho ta nhớ nỗi nhục của mình?

— Hết chương 1 —